Skip to main content

Full text of "Martianus Capella. Franciscus Eyssenhardt recensuit. Accedunt scholia in Caesaris Germanici aratea"

See other formats 


Digitized  by  Coogle 


Digitized  by  Copgie 


MARTIANYS  CAPELLA 


FRANCISCVS  EYSSENHARDT 

RECENSVIT 


ACCEDVNT  SCHOLIA  IN  CAESARIS 
GERMANICI  ARATEA 


LIPSIAE 


IN  AEDIBVS  B.  G.  TEVBNERI 
MDCCCLXVI 


Digitized  by  Googlc 


4 


LIPSIAE  xrpis  B.  G.  TEVBNERI 


Digilized  by  Googie 


PRAEFATIONIS 
IN  MARTIANVM  CAPELLAM 
CAPVT  PRIMVM 


Martianus  Miniieiiis  (uelMinneus:  nam  solum 
genetiuum  casum  Minnei  codices  exhibent,  uid.  p.  27 
adnot.)  Felix  Capella  de  nuptiis  Philologiae  et 
Mercurii  qua  aetate  scripserit  Remigius  Antisiodorensis 
aeque  inepte  quaesiuit  atque  Martianum  ah  eo  enarra- 
tum esse  glossae  mullis  codicibus  serualae  testantur,  ab 
hoc  enim  homine  profectam,  esse  uilam  Martiani,  quae 
nomine  auctoris  omisso  editioni  Basileensi  anni  MDXXXII 
praefixa  est,  summa  docet  similitudo,  quae  inter  hanc 
uitam  et  excerpta  de  commento  Remigii  in  Martianum 
codicis  Gudiani  n.  335  intercedit,  sed  de  hoc  interprete 
postea  dicetur. 

Recenliore  uero  aetate  de  Martiani  aeuo  exposuit 
Meihomius  in  praef.  uol.  II  mus.  script.  hunc  autem  inquit 
circa  Apuleii  tempora  vixisse  autumo.,  qui  similiter  Gau- 
dentii  Harmonicam  et  Nico?nachi  Geraseni  Arithmeticam 
uertit.  sed  haec  opinatio  ea  solum  re  nititur,  quod  pariter 
atque  Apuleius  Graecorum  illorum  scripta  Latine  inter- 
pretatus est,  Martianus  Aristidem  Quintilianum  in  suum 
sermonem  conuertit,  quae  nulla  plane  causa  est. 

a * 


Digilized  by  Coogle 


IIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

Multi  alii  ueluti  Vossius  de  poetis  Latinis  p.  66,  Gad- 
dius  de  scriptoribus  non- ecclesiasticis  (Florentiae  1648) 
p.  145,  Vossius  de  historicis  Latinis  1.  III  p.  II  p.  225, 
Saxius  onomastici  litterarii  uol.  I p.  517  p.  518  sq.,  Fa- 
bricius bibi.  Lat.  ed.  Ern.  uol.  111  p.  215,  Funccius  com- 
mentarii de  inerti  ac  decrepita  ling.  Lat.  senect.  p.  204, 
Schroeckhiiis  historiae  ecclesiasticae  uol.  XVI  p.  155,  Mar- 
tialium circa  annum  470  p.  C.  n.  uixisse  tradunt  nullis 
causis  additis,  nam  ne  Saxius  quidem  unde  suam  opinio- 
nem hauserit  indicat  ita  disputans  circa  Leonis  Thracis 
orientis  A VG.  tempora  iam  senex  (argumento  ' respersi 
capillis  albicantibus  uerticis.’  L.IX  p.336j  scripsisse  ui- 
deri  potest  cum  quod  Carthago  reflorescere  Roma  contra 
senescere  coeperat,  arg.  L.  VI  p.  204  ^ 216,  tum  quod 
* Securus  Melior  Felix,  Rhetor  circa  Consulatum  Paulini 
h.  e.  ut  reor  A.  C.  498  adeoque  Anastasio  orientis  A VG. 
eum  ex  mendosissimis  exemplaribus  emendarat.  de  cuius 
tamen  aetate  non  una  est  hominum  eruditorum  opinio. 
duorum  enim  quibus  utitur  Saxius  argumentorum  alterum 
falsum  est:  nam  Leonis  temporibus  Roma  non  tam  se- 
nescere coeperat  quam  potius  prope  emortua  erat  susten- 
tatis tot  cladibus  et  cum  barbarorum  imperio  subiecta  tum 
ab  Alarico  et  Giserico  direpta.  Carthaginem  autem  eo 
tempore  reflorescere  coepisse  uelim  scire  quis  Saxium 
edocuerit,  ego  hac  de  re  lustiuiano  potius  credendum 
censeo , qui  quam  misera  Africae  condicio  a Vandalis  ex- 
pugnatae fuerit  exposuit  codicis  1 tit.  27.  alterum  argu- 
mentum Saxius  ex  subscriptione  codicis  Grotiani  (cf. 
meae  ed.  p.  27,  6)  petiit  de  qua  copiose  exposuit  Otto 
lahnius  commentationum  academiae  Lipsiensis  uol.  V 
p.  351  sq.  illud  igitur  cum  anno  498  Martiani  alicui 
exemplo  subscriptum  sit,  anne  credibile  est  non  uiginti 


Digitized  by  Google 


DE  VITA 


V 


annis  post  librum  scriptum  iam  libnim  emendatum 
fuisse? 

Sed  qui  praeter  bos  in  eadem  fuere  opinione,  lacob- 
sius  encyclop.  Ilalens.  uol.  XV  p.  118  sq.,  Bernbardyus 
litt.  Latin.  enarr.  p.  769,  Baehrius  litt.  Lat.  uol.  H p.  606, 
alii,  fortasse  generis  dicendi  barbariem  saeculum  quin- 
tum exiens  decere  arbitrabantur,  nos  autem  et  horni- - 
nem  Afrum  pusilla  opera  Apuleium  imitatum  sua  pra- 
uitate  saeculi  alicuius  genio  documento  habere  et  unum 
saeculum  hac  solum  ratione  ductos  ex  eis  eligere  quibus 
omnibus  iam  barbaries  Latinos  scriptores  inuaserat,  lu- 
bricum rati,  scriptorem  ipsum  de  se  praedicantem  au- 
dire quam  nostris  tantun»  ratiunculis  nimium  confidere 
malumus. 

Primum  igitur  propter  p.  375,  4 rectissime  in  co- 
dicum inscriptionibus  Martianus  appellatur  Carthaginien- 
sis. aeque  certum  esse  iudicoMarlianum  non  Romae  uixisse 
et  scripsisse  sed  Carthagine,  namque  apertis  uerbis  Satura 
dicit  p.  375,5  quem  Carthago  alumnum  suum  iugariorum 
uiciniam  uidet  obsidentem,  bene  autem  de  Remigii  opi- 
natione, quae  in  uita  ed.  Bas.  inuenitur,  Martianum  partim 
Romae  partim  Carthagine  scripsisse,  in  qua  etiam  Funccius 
1.1.  alii,  iudicauitTiraboschius  (storia  della  lett.ltal.  IIII18) 
Rafaello  Volterano  citando  fautor  ita  di  non  so  quale  Re- 
migio dice  (1.  17  Comment.  urb.)  ch'  ei  viveva  in  Roma, 
ma  non  parmi  che  sia  questa  auiorita  bastevole  ad  accer- 
tarlo.’’ 

■y' Praeterea  autem  et  ex  hoc  loco  et  ex  p.  195,  31 
ex  quo  desudatio  curaque  districtior  tibi  forensis  rabula- 
tionis  partibus  inligata  aciem  industriae  melioris  obtudit . . 
Koppius  recte  conclusit  forensibus  causis  agendis  Mar- 
tianum occupatum  fuisse,  et  in  loco  quidem  modo  laudato 


Digitized  by  Coogie 


VI 


PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


itiesse  eliam  illud  potest  Martianum  antequam  ad  forensia 
negotia  accederet  studiis  litterariis  occupatum  fuisse;  ne* 
cessario  autem  non  inest:  potest  enim  Satura  Martianum 
uellicans  dicere  statim  ab  initio  liberaliorem  animi  ha- 
bitum causidici  munus  dempsisse  uel  quo  minus  indueret 
obfuisse. ' — sed  hoc  manifestum  est  nulla  plane  ratione 
. Martianum  Africae  pro  consule  praefuisse,  id  quod  cum 
alii  concludebant  ex  p.  375, 1 tum  F.  lacobsius  isque  conlato 
loannis  Saresberiensis  loco  (Polycrat.  II  9);  quem  cur  in 
auxilium  uocauerit  nescio:  nam  loannes  ne  uerbum  qui- 
dem loco  illo  hac  de  re  dixit,  sed  eandem  fuisse  Grolii 
opinionem  ex  inscriptione  Grotianae  editionis  patet,  idem 
censuit  Huetus  in  libro  elegantissimo  sur  l' origine  des  t o- 
rnans (p.  120),  alii  haud  pauci,  at  uero  hoc  profecto  ni- 
mis ineptum  est  hominem  qui  p.  375,  6 sq.  rei  familia- 
ris tenuitatem  deplorans  seque  ad  uilia  negotia  ut  uictuni 
sibi  quaereret  inuituin  descendere  questum  Africae  pro- 
consulem fuisse  arbitrari,  quem  divitem  aut  fuisse  aut 
inter  administrationem  factum  esse  nemo  ignorat  qui  Ko- 
inani  imperii  qualis  tum  erat  condicionis  gnarus  est.  prae- 
terea autem  codicis  I tit.  27  notitia  post  § 8 posita  (lau- 
dauit  locum  fiethmannus  Holhvegius,  processus  ciuilis  I 
p.  97,  5)  edocemur  lusliuianum  praefecto  praetorio  Africae 
'pro  annonis  et  capito  . . . auri  libras  centum^  per  annum 
solui  iussisse.  inde  autem  nostro  iure  colligimus  procon- 
sulem Africae  dum  proconsules  Africae  sunt  uel  plus  ac- 
cepisse, quoniam  is  per  omnem  Africae  dioecesin  . . vice 
sacra  id  est  ex  principis  delegatione  iuris  dictionem , so- 
lam autem  proconsularem  siue  Tingitanam  prouinciam 
sub  dispositione  sua  habebat  (uerba  sunt  Boeckingii  ad  no- 
titiam dignitatum  cap.  2 p.  148  cf.  Bethm.  Hollw.  p.  G3, 18) 
et  tantae  dignitatis  erat  homo,  ut  ne  sub  praefecto  quidem 


Digitized  by  GoogI 


DE  VITA 


VII 


praetorio  Italiae  esset  sed  prouocatio  ah  eo  statim-  ad 
ipsum  imperatorem  fieret  (not.  dign,  II XVII  et  Bockingius 
p.  418).  talem  igitur  uirum  quis  credat  ea  dixisse  quae 
p.  375,  5 — 6 leguntur?  sed  quod  grauissimum  est 
p.375, 1 plane  non  dicitur  Martianum  proconsulem  fuisse: 
aliqua  enim  ratione  hoc  in  loco  deprauato  inesl  Martianum 
apud  Africae  proconsulem  causas  egisse. 

Attamen  refutanda  etiam  eorum  opinio,  quos  p.  V dixi 
Martianum  florentem  ad  annum  470  uel  circiter  referre, 
in  qua  opinione  etiam  Koppius  est  (nota  ad  p.  74).  hoc 
enim  patet  p.  375/1  utut  lectio  restituenda  est  Africae  pro- 
consulem conmemorari.  itaque  nullo  modo  de  cxeunte 
saeculo  quinto  cogitari  licet  cum  notissimum  sit  Giseri- 
cum  a.  439  Carthaginem  expugnasse  prouinciamque 
Africam  nonaginta  quinque  annos  (ait  lustinianus  1. 1.  § 1) 
V^andalos  tenuisse,  ut  hoc  certe  tempore  nullus  fuerit 
Africae  proconsul,  praeterea  ueroMartianus  p.231,3  haec 
habet  Carthago  inclita  pridem  armis  ^ riunc  felicitate 
reuerenda.  haec  verba,  quae  eis  quae  ex  Plinio  III  38  ibi 
exscripsit,  de  suo  addidit,  profecto  non  addidisset,  si  eo 
tempore  uixisset  quo  V^andali  Africam  tenuerunt,  quos  ad- 
uersus  antiquos  incolas  crudelissime  egisse  et  aliunde  no- 
tum est  et  diserte  exponit  lustinianus  1.  1.  sed  in  uniuer- 
sum  patet  Carthaginem  eo  tempore  quo  haec  noster  scri- 
psit illustrem  illam  litterarum  sedem  fuisse  quam  Apu- 
leius  celebrauit  et  de  qua  cf.  Koppius  I.  1.  et  Bernhardyus 
lilt.  Lat.  p.  88. 

Restat  ut  negem  Martianum  post  Vandalos  a Beli- 
sario  ex  Africa  depulsos  uiuere  potuisse,  quod  cum  iam 
propter  subscriptionem,  de  qua  p.  IlII  dixi  (cf.  Rossi  in- 
scripl.  Christ.  I p.  476  laudatus  a Mommseno  proleg. 
Solin.  p.XXX)  statui  nequeat,  tum  postquam  a.  534  Africa 


Digilized  by  Coogle 


1 


VIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

lustiniani  imperio  subiecla  est , nulii  fuerunt  Africae  pro- 
consules, quod  colligitur  ex  Cod.I  tit.  28  §2  hisce  uerbis 
concepta  et  ab  eo  (nimirum  praefecto  praetorio  Africae) 
nuxiliante  deo  septem  prouinciae  cum  suis  indicibus  dispo- 
nantur, quarum  Tingi  et  quae  proconsularis  meabatur 
Carthago  et  Byzacium  ac  Tripolis  rectores  habeant  con- 
sulares, reliquae  uero  id  est  Numidia  et  Mauritania  et 
Sardinia  a praesidibus  cum  dei  auxilio  gubernentur,  (cf. 
Morcelli  Africa  Christiana  u.  I p.  28.)  quamquam  Beth- 
manniis  Hollwegius  Africa  inquit  nebst  Sardinien  erhielt 
einen  eigenen  Praefectus  Praetorio,  welcher  ohne  Vica- 
rius iiber  sieben  Statthalter  worunter  ein  Proconsul  gebie- 
len  solite  (p.  97).  ego  quidem  de  hoc  proconsule  diu 
scrutatus  nihil  inueni. 

Ea  igitur  de  re  cum  vix  dubitari  posse  uideatur,  quin 
Martianus  ante  annum  439  uixerit,  tamen  accuratius  aetas 
definiri  nequit,  et  Christianae  quidem  Odei  quod  non  nulli, 
ueluti  Barthius,  uestigia  deprehendisse  sibi  uisi  sunt,  nihil 
egerunt:  nec  uola  nec  uestigium  apparet  unde  eum  uel 
nouisse  doctrinam  illam  concludas,  unum  sane  superest 
aetatis  in  sano  homine  satis  certum  indicium,  et  enim 
p.  224, 19  haec  leguntur  illic  promunturium  Ceras  Chry- 
seon  Byzantio  oppido  celebratum,  haec  igitur  hominem 
ex  auctore  suo  exscribere  quam  de  suo  urbis  quam  Con- 
stantinus caput  imperii  factam  splendidissime  exornauerat, 
nouum  nomen  addere  maluisse,  si  modo  post  annum  330, 
circa  quem  consecrata  erat,  uixit,  quamquam  uix  humanum 
puto , tamen  praestare  uidetur  homini  huic  uel  hunc  in- 
credibilem stuporem  exprobrare  quam  talem  sermonis 
barbariem  saeculo  post  Christum  natum  alteri  obtrudere, 
iicrum  illud  quod  dixi  in^  tali  re  uel  in  Martiano  dubitari 
licere  num  suo  se  auctori  mancipare  uoluerit  dixi  alius 


Digitized  by  Googie 


DE  VITA 


VIIII 


cuiusdam  loci  recdrdatus,  quo  in  urbe  Romana  comme- 
moranda Plinii  (IlII  38)  haec  verba  Italia  dehinc  pri- 
mique eius  Ligures  Vmbria  Latium  ubi  Tiberina  ostia  et 
Roma  terrarum  caput  ila  immutanit  ( p.  213,  2b)  Vmbri 
mox  Latiumque  atque  ostia  Tiberina  dehincque  ipsa  ca- 
put gentium  Roma  armis  uiris  sacrisque  quam  diu  viguit 
caeliferis  laudibus  conferenda,  itaque  eo  tempore  quo 
Martlanus  scripsit  Romae  de  antiquo  splendore  aliquid 
detractum  esse  apparet,  quod  quid  fuerit  frustra  quaeres, 
ctim  parum  probabile  uideatur  Romae  illam  cladem  com- 
memorari, quam  passa  est  sede  imperii  Nicomediam  et 
deinde  Constantinopolim  translata. 

Sed  enim  imbrem  in  cribrum  ingessissemus  hac  de- 
re  nostris  uiribus  disputantes,  si  de  uita  aliqua  in  Bartbii< 
aduersariis  latente  de  sua  opinione  nobis  persuaderet  quis- 
quis in  diariis  litterariis  lenensibus  anni  1794  p,  350  de 
Saxii  onomastico  iudicium  tulit,  is  enim  de  Fabricii  uerbis 
quibus  bibi.  Lat.  ed.  Ern.  uol.  III  p.  215  dixit  in  Casparis 
Barthii  aduersariorum  inediti  libri  CXX  cap.  13  exstare- 
uitan)  Marliani  uetustissimo  petilam  ila  disseruit  Wir 
wissen  . . aus  einer  andern  zuverldssigcn  Quelle,  dass 
Caspar  Rarth  in  dem  . . angefiihrten  Theil  der  Adver- 
sarien  dargelhan,  dass  Capella  den  Datis  dieser  Vita  zu- 
folge  unter  den  Gordianis  und  also  in  der  Mitte  des 
drittcn  . . Jahrhunderis  gelebt.  at  quemnam  codicem 
hunc  fuisse  putas,  cum  firmissimis  argumentis  demonstrari 
possit  Barthium  quotquot  Martiani  codices  enumeraue- 
rit  totidem  foedissimo  mendacio  ementitum  esse?  qua  de 
re  postea  dicam,  itaque  uehementissima  suspitio  oritur 
spurcissimum  istum  nebulonem,  ut  Marliani  codices  mullos 
miros  plane  emenlilus  est,  ementitum  esse  hanc  quoque 
uitam.  ego  olim  in  bibliotheca  Lipsiensi,  ubi  ineditum  istum 


Digitized  by  Coogie 


X 


PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


thesaurum  seruari  amici  narrauerant , de  eo  quaesiui  sed 
nihil  inueniebatur.  alii  Halis  eos  esse  aflirmant,  neque 
uero  quidquam  interest  cum  neminem  fore  suspicer,  qui 
eos  ualde  desideret. 

CAPVT  SECVNDVM 

Codicum  quibus  ad  recensendos  Martiani  Capellae 
libros  usus  sum  haec  est  descriptio. 

Codex  Bambergensis  (M.  L V 16. 8 laeckii  n.  391) 
scriptus  est  iueunle  saeculo  decimo  in  membranis  formae 
quadratae  minoris,  folia  sunt  ducenta  uiginti  sex  siue 
quaterniones  duodetriginta  et  ternio  dimidius,  primi  qua- 
ternionis  primum  folium,  quod  aut  scriptura  uacabat  aut 
inscriptionem  continebat,  resectum  est:  ita  cum  folium 
primi  quaternionis  extremum  reglutinandum  esset  post 
sextum  folium  codicis,  cuius  haec  sunt  extrema  uerba  in 
participatum  operis  consessumque  suscep  (p.  9,  20) , er- 
rore eius  ut  puto,  qui  codices  Bambergenses  a.  MDCXI 
tractabat,  religatum  est^post  secundum  quaternionem  ia 
haec  uerba  desinentem  corpus  autem  (p.  22,  24).  pagi- 
nae uersiculorum  sunt  uicenorum  singulorum,  hunc 
librum  qui  religiosissime  et  nitidissime  exarauerat  na- 
ctiis  est  emendatorem,  qui  eum  cum  alio  eoqne  per- 
egregio conferret,  quaeque  discrepare  animaduertisset, 
in  eis  primam  scripturam  aut  cultello  eraderet  aut  sive 
lineolis  siue  punctis  adiectis  induceret  nouaque  adderet 
scriptura  minutiore  quaeque  ideo  fortasse  tantum  paullo 
sequioris  aetatis  uidetur.  praeterea  uero  duo  nisi  fallor  ho- 
mines codicem  tradauerunt,  alter  non  multo  post  primum 
emendatorem,  alter  saeculo  fere  quarto  decimo.\  et  recen- 
lior  ille  slatim  semouend'^^  est,  cum  facillime  aetas  co- 


Digitized  by  Coogie 


DE  CODICIBVS 


xr 


gnoscatur:  pauca  quae  mutauit  et  addidit  singillalim  eno- 
taui.  uerum  antiquior  ilie  nec  facile  nec  semper  omnino 
distingui  potest  a primo  librario  primoque  emendatore, 
itaque  ne  falsam  accurationis  speciem  iactarem , quidquid 
emendatum  est  a duobus  primis  emendatoribus  littera  b 
insignire  quam  distinguere  quae  distingui  nequeunt  ma- 
lui. emendauit  autem  hic  ex  ingenio  quaedam  sed  leuicula 
omnia  idemque  aut  egregie  fallor  aut  addidit  glossas  pau- 
cas ad  primum  nonumque  libros  ineuntes,  ceterum  saepe 
difQcile  est  intellectu  quid  primitus  scriptum  fuerit,  ali- 
quotiens  dispicere  omnino  non  potui,  rasuras  significaui 
stellulis.  — unum  restat  de  quo  confidenter  quidquam 
statuere  uix  audeo,  cum  enim  antiquum  illum  emenda- 
torem ex  uno  libro  codicem  emendasse  omnia  indicia 
suadeant,  mira  illa  adnotatio  quae  facta  est  ad  p.  24,  13 
meae  ed.  hoc  in  quibusdam  codicibus  non  habetur  non 
uideo  quo  modo  explicari  possit,  nisi  librum  ex  quo  Bam- 
bergensis  emendatus  est  ipsum  recensione  aliqua  ortum 
esse  putes,  qua  in  re  uide  ne  nimis  audacter  hunc  codi-  , 
cem  ipsum  illum  credamus,  quem  a.  498  Romae  docta 
aliqua  recensione  ortum  esse  antea  significaui,  quod  si 
uerum  est,  parum  probabile  uidetur  inuentum  iri  librum 
quo  minus  corrupta  huius  scriptoris  uerborum  conforma- 
tio contineatur. 

Codex  Reichenauensis  nunc  Caroliruhensis 
n.  LXXill  scriptus  est  saeculo  aut  decimo  exeunte  aut  un- 
decimo ineunte  in  membranis  formae  maximae  oblongae 
ad  exemplum  aut  eius  ipsius  aut  persimilis  libri,  ex  quo 
bambergensis  descriptus  est.  quae  in  exarando  errauerat 
librarius,  ea  ipse  ut  uidetur  postea  ex  archetypo  suo 
correxit,  sed  ita  ut  ex  coniectura  nihil  emendaret,  itaque 
ex  hoc  libro  coniuncto  cum  Bambergensis  testimonio 


Digilized  by  Google 


XII 


PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


Martiani  uerba  restitui  potuissent  nisi  in  Reichenauensi 
propter  situm  et  umorem  putrefieri  coepto  carie  unius 
cuiusque  folii  particula  deleta  esset,  quae  igitur  in  Reiclie- 
nauensi  legi  amplius  non  potuerunt,  suppleui  ex  codice 
Darmstattensi  n.CLXXXXIlI  saeculi  aut  decimi  exeuntis 
aut  undecimi  ineuntis,  qui  cum  Reichenauensi  simillimus 
sit  neque  noui  quidquam  afferat  praeter  aliquot  lenissimi 
momenti  emendationes,  quamquam  totum  contuli,  tamen 
non  laudaui  nisi  ubi  ille  deficiebat,  superest  ut  moneam 
eius  modi  emendationes,  quibus  veluti  enem  primitus  scri- 
ptum postea  in  mutatum  est,  me  non  adnotasse  nisi  ubi 
eandem  in  utroque  codice  emendationem  deprehendissem, 
praeterea  non  notaui,  certe  notare  nolui,  afrodite  armonia 
archanus  foebus  sydus  armonia,  elementa  ae  et  e commu- 
tata. assimilationem  ubi  alter  codex  seruauerat  in  talibus 
quale  est  inpendere,  non  notaui  in  altero  esse  impendere. 

Hos  tres  libros  domi  contuli  cum  exemplo  Koppiano 
summam  cum  bibliothecarum  praefectorum  tum  regii 
ministri  liheralitatem  expertus,  et  Rambergensi  quidem 
ad  quintum  Martiani  librum  recensendum  Car  olus 
Halmius  ante  me  ita  usus  erat,  ut  paucis  mutatis  liber 
ille  ex  praestantissima  rhetorum  editione  repetendus  esset, 
idem  rectissime  de  Vlrici  Koppii  opera  iudicauit, 
qui  postquam  uir  Hassorum  Electori  negotia  publica  pri- 
uataque  ineunte  hoc  saeculo  curasset,  Electore  fugata 
senex  ad  haec  studia  accedens  Darmstaltensem  et  Rei- 
chenauensem  in  sua  editione  ita  adhibuit,  ut  uulgata 
lectione  plerumque  seruata  raro  eos  inspiceret,  rarius 
lectiones  accurate  exscriberet,  huius  rei  exemplorum 
satis  Halmius  in  adnotatione  posuit,  pauca  ego  in 
commentario  notaui,  unum  addam  non  ut  senem  ob- 
iurgem  neque  disciplina  seuera  eruditum  neque  ingenio 


Digitized  by  Coogie 


DE  CODICIBVS 


XIII 


quamuis  acuto  tamen  parum  subacto  ita  fretum,  ut 
ipse  sapere  quam  superstitionem  de  vulgata  Qrmiler 
retinenda  abicere  mallet,  sed  -nequis  meam  fidem  cali- 
dius impugnet,  ubi  me  secus  quam  Kuppium  de  codici- 
> bus  referre  aut  uerba  ab  eo  in  textu  seruata  a me  tacite 
codicum  meorum  auctoritate  reiecta  inueniet.  p.  252,  8 
uulgabatur  sextum  dK  buo  pecmv  buvapevq  dXOYOC 
quod  retinuit  Koppius,  nam  'nos’  inquit  'codices  se- 
quimur’, Carolus  Boettgerus  in  egregia  commenta- 
tione, quae  inserta  est  lahnii  archiui  suppi,  uol.  XIH 
p.  590 — 622 , ex  Euclide  restituere  uolebat  sextum  prixov 
Km  pecov  buvajLievn  dXoTOv : illud  ipsum  in  meis  codicibus 
inueni.  ita  compluries  uerba  codicum  omisit  ueluti  p.  237, 
17  meae  ed.  tamen  progrediente  labore  inuitus  quasi  con- 
iecturas  excogitare  coeperat  interdum  optimas  et  omnino 
de  intepretando  obscurissimo  scriptore  aduectis  aliorum 
locis  optime  meruit,  praeterea  utilissimam  operam  posuit 
in  laudandis  hominibus  doctis  qui  Martianum  in  trans- 
cursu tetigerunt,  his  igitur  in  rebus  me  illo  saepissime 
usum  esse  Koppii  nomine  non  addito  scito  siquis  haec 
lecturus  est. 

lam  Bambergensis  liber  quantum  omnibus  qui  huc 
usque  innotuerunt  praestet  abunde  ex  commentario  meo 
apparebit,  ut  nihil  opus  uideatur  hic  singillatim  enarrare 
quotiens  eo  usus  emendauerim,  quae  in  omnibus  aliis  ui- 
tiose  circumferuntur,  aut  suppleuerim  quae  in  aliis  de- 
siderantur omnibus,  dicendum  autem  est  de  aliquot  co- 
dicibus uetustis  quorum  ab  optimis  amicis  notitiam  accepi, 
nam  Lucianus  Muellerus  mea  causa  codicem  Ber- 
nensem  inspexit,  Augustus  Wilmanns  Beginenses, 
AndreasLaubmann  Puteaneum  et  Regium  Parisinos, 
Carolus  Zangemeister  Palatinum  Vaticanum,  et 


Digilized  by  Coogie 


XIIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


Bernensis  quidem  n.  56 b membranaceus  scriptus  est 
saeculo  decimo,  integrum  Martianum  continet,  scholia  ad- 
scripla  sunt.  Puteane us  eiusdem  saeculi  est  numero 
7900 A insignitus,  Regius  saeculi  noni  num.  8669,  Re- 
ginensem  olim  Francisci  Nansii  num.  1987  amicus  ait 
saeculo  aut  nono  aut  decimo  scriptum  esse  omnesque 
Martiani  libros  continere,  Reginensem  n.  1535  saeculi 
decimi  esse:  extrema  uerba  esse  sonus  vero  diuisit.  Pa- 
latinus n.  1577  saeculo  XI  scriptus  est,  continet  libros 
sextum  septimum  octauum.  itaque  graviores  corruptelae 
in  nullo  horum  codicum  sanantur  (tum  codicem  aliquem 
non  nominatim  affero  ubi  nullam  de  illo  loco  ex  eo  no- 
titiam accepi)  ueliiti  p.  11,  26  in  Puteaneo  et  Regio  est 
instanti  concedere  tibi  sectus  solitus  aperire;  in  Regi- 
nensi  1987  instante  conscendere  (corr.  ex  contendere') 
tibi  fecuf  (t  et  puncta  supposita  a m.  rec.)  solitus 
aperire;  in  Reginensi  1535  instante  concedere  tibi  sectus 
solitus  apperire  (corr.  in  asperire).  — p.  62,  29  in  Pu- 
teaneo quis  (corr.  a m.  sec.  in  quos)  numae  multos  (corr. 
a m.  recentissima  in  multus)  successor  indicat  qui;  in 
Regio  quis  nuse  {nume  man.  sec.)  multus  successor  in- 
dicatur qui;  in  Reginensi  1987  quis  numece  (cor.  al.  m.  in 
nume^  multus  successor  indicat  qui;  in  Reginensi  1535 
quis  numae  {numae  a m.  rec.  scriptum  est  ut  quid  primi- 
■tus  fuerit  dispici  non  potuerit)  multus  successor  indicat 
qui.  — p.20,30  in  Puteaneo  cottidianis  motibus  agitarent 
pede  ire  formantis  speculo  relucebat;  in  Regio  cotidianis 
motibus  agitarent  pede  ire  formantis  speculo  relucebat; 
in  Reginensi  1987  cotidianis  motibus  agitarent  pidei 
(corr.  rec.  m.  in  pedei)  reformantis  speculo  relucebat; 
in  Reginensi  1535  quotidianis  motibus  agitarent  pidei  re- 
formantis speculo  relucebat.  — p.  47,  22  in  Puteaneo 


Digitized  by  Google 


DE  CODICIBVS 


XV 


credroque  capillitio  uulsa  ambifariumque  nital  (supra 
e nital  add.  t mitale  sec.  m.)  secum  congressa  mitificat; 
in  Reginensi  1987  crebroque  capillitio  uulsa  ambifarium- 
que mital  (m.  rec.  corr.  in  amital)  congressa  (m.  rec. 
supra  add.  secum')  mitificat;  in  Reginensi  1535  crebro- 
que capillitio  uulsa  ambifariumque  nital  secum  congressa 
mitificat^  deinde  ras.  nouetn  uel  decem  litterarum.  — 
p.  140,  21  in  Puteanei  folio  nunc  deperdito  legebatur; 
in  Regio  est  tum  in  togatis  agminibus  sosantios  gracos; 
in  Reginensi  1987  tum  in  togatis  agminibus  sosantios 
grecos  (corr.  m.  rec.  in  gracchos)\  in  Reginensi  1535 
tum  in  togatis  agminibus  sosantios  grechos  (corr.  al‘.  m.  in 
grachus);  in  Remensi  tum  in  togatis  agminibus  sosantios 
gracchos.  — p.  209,  19  in  Puteaneo  idem  cornelius  post 
captas  indos  per  germaniam  nauigauit;  in  Regio  et  Pa^^ 
latino  1577  et  Remensi  idem  cornelius  post  captos  indos 
per  germaniam  nauigauit',  in  Reginensi  1987  item  (corr. 
al.  m.  in  idem)  cornelius  post  captos  indos  per  germiniam 
(/  corr.  al.  m.  in  a)  nauigauit;  in  Reginensi  1535  idem 
cornelius  post  captus  indos  per  germanicm  nauigauit. 

Praeterea  luculenta  exempla  demonstrant  quae  in 
meis  libris  uitiose  circumferuntur,  emendata  in  codicibus 
ceteroquin  multo  peioribus,  ne  ea  quidem  emendata  in- 
ueniri  in  ceteris  codicibus  uetustis.  ueluti  p.  6,  20  octauis 
est  in  Rambergensi  Darmstattensi  Reichenauensi,  sesquio- 
ctauis  quod  requiritur  exVossiano  interpolato  scribendum 
erat,  octauis  exhibent  Puteaneus  Regius  uterque  Reginensis 
Remensis,  apparet  igitur  talia  in  codicibus  interpolatis  non 
ex  uetusta  traditione  sed  nouicia  coniectura  exarata  esse. 

Omnium  autem  grauissimi  duo  loci  sunt,  quorum  alter 
est  p.  174,  11.  ibi  cum  Ilalmius  inter  verba  curas  regere 
animorum  et  eipiuveia  est  rectissime  baut  pauca  inter- 


Digitized  by  Coogie 


XVI  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

/ 

cidisse  statuisset,  plane  eadem  leguntur  in  eis  quorum  noti- 
tiam accepi  libris,  nam  in  Puteaneo  est  fit  elegans  clausula 
ul  esi  curas  regere  animorum  ironia  esi  simulatio;  in  Re- 
ginensi  1987  fit  elegans  clusula  (add.  ut  est  curas  regere 
animorum  ab  al.  m.)  Hironia  esi;  in  Reginensi  1535  fit 
elegans  clausula  ut  esi.  Ironia  esi;  in  Remensi  fit  eligans 
clausula  ut  esi  curas  regere  animorum,  yronia  est;  ex 
Regio  amicus  hunc  locum  non  enotavit,  deinde  uero 
p.  204, 20  hanc  sententiam  illis  aestate  grandes  noctes  pro- 
lixosque  hyeme  dies,  qua  carere  non  possumus,  omittunt 
Reichenauensis  et  Darmstattensis  et  in  textu  Bambergen- 
sis,  addidit  in  margine  Bamberg.  antiquus  ille  librarius  ex 
suo  e.\emplo,  quam  quisquis  codex  omittit  eum  apparet 
prae  Bambergensi  neglegendum  esse:  omittunt  autem 
eam  omnes  ab  amicis  inspecti,  adscribam  quae  illo  loco 
in  codicibus  leguntur.  Puteaneus  praebet  licet  esiate 
grandes  dies  plixasq.  noctes  notq.  septetrio  ospicabil 
illis  lateat  sine  fine;  Regius  lic^  estate  grades  (corr.  a 
sec.  m.  in  grandes)  dies plixasque  noctes  [hime  add.  sec. 
m.)  notg,,  septentrio  cspicahilis  {illis  add.  sec.  m.)  lateat 
sine  fine;  Reginensis  1987  licet  {in  add.  rec.  m.)  aestate 
grandes  dies  prolixasque  noctes  nobisque  septentrio  con- 
spicabilis {illos  a rec.  m.  inter  lin.  add.)  lateat  sine  fine; 
Reginensis  1535  licet  aestate  grandes  dies  prolixasque 
(•/'•  hieme  add.  inter  lin.  m.  rec.)  noctes  nobisque  septemp- 
trio  conspicabilis  {-f-  illis  add.  inter  lin.  rec.  m.)  lateat 
sine  fine,  e Bernensi  nullam  notitiam  accepi. 

Hos  igitur  omnes  codices  ex  uno  archetypo  deriuatos 
esse  docet  cum  corruptelarum  grauiorum  similitudo  et 
glossematum  apertissimorum  numerus  tum  lacuna  illa, 
quam  Halmius  deprehendit  p.  174,  12.  et  de  illis  quidem 
satis  est  ad  commentarium  meum  prouocare , dc  hac  dixit 


Digitized  by  Coogle 


DE  CODICIBVS 


XVII 


Halmius  ad  rhetores  Lat.  p.  477,  32.  huic  textus  depra- 
uationi  qui  succurrere  studuerint  fuisse  iam  media  aetate 
satis  multos  ex  codicum  interpolatorum  numero  apparet, 
quorum  opera  aliquot  locos  leuiter  corruptos  emendaui, 
quos  tamen  integros  conferre  quam  inutilis  tam  ingentis 
fuisset  laboris:  desumpsi  eorum  lectiones  ex  Koppii  ad- 
notatione.  itaque  aliquot  bonas  emendationes  praebue- 
runt Hugianus  codex  Friburgi  seruatus,  Vossianus 
quo  Arntzenius  usus  est  (miscellanea.  Traiecli  ad  Rh. 
C13IDCCLXV)  Dresdensis,  Ettenheimm  uensteren- 
sis  nunc  Caroliruhae  seruatus.  Monacenses  Roppius 
habuit  septem,  quorum  antiquissimum  — saeculi  X est  — 
adhibuit  Halmius  eumque  iam  uehementer  interpolatum, 
ad  interpolatos  etiam  Bodleiani  pertinere  uidentur, 
quorum  tamen  perexiguam  notitiam  Koppius  praebet,  in- 
terpolati etiam  Leidenses  sunt,  quorum  Oudendorpius 
in  commentario  .Apuleiauo  frequentem  mentionem  iniecit. 
paucorum  locorum  emendationem  debeo  codiciBamber- 
gensi  n.  393  qui  solum  nonum  librum  continet  (uid. 
p. 350,25.  354, 9.  372, 13  sq.).  multa  deinde  uitia  et  ple-  : 
rumque  quidem  ut  uidetur  ex  sua  coniectura  sustulit  qui 
primus  Martianum  edidit  ex  codice  satis  corrupto  Fran- 
ciscus  Vitatis  Bodianus  Vincentiae  a.  MCCCCXCIX;  aliquot  ► 
Bonauentura  Vulcanius  qui  Martianum  ita  euulgauit  Ba- 
sileae  una  cum  Isidoro  Hispalensi  a.  MDLXXVII,  ut  quas  in 
marginem  reiecerat  boni  alicuius  libri  lectiones  eas  ad  ; 
uerba  scriptoris  emendanda  rarissime  adhiberet;  nulla  qui  \ 
curauerunt  editionem  Basileensem  anni  MDXXXH, 
Lugdunensem  a.  1592,  quam  mutata  inscriptione  ex 
Lugdunensi  anni  1538  repetitam  esse  dixit  Ebertus:  i 
ego  enim  solum  posteriorem  uidi.  praeclaram  deinde  ^ 
operam  3Iarliano  impendit  Hugeianus  Grotius  puer 

MARTIANUS  CAPELLA  b 


Digitized  by  Coogie 


XVIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

qualluordecim  annos  natus,  quamquam  non  dubito  quin 
plus  praestiturus  fuisset,  si  codicem  suum  meis  similem 
accurate  excutere  dignatus  esset,  nihil  egit  Walthardus, 
ne  Graecas  quidem  litteras  depingere  ualuit  Goezius, 
quorum  uterque  priores  duos  libros  edidit  alter  Bernae 
a.  1763  alter  Norimbergae  a.  1794.  ego  quantum  po- 
tui suas  omnibus  editoribus  coniecturas  adscripsi,  qua  in 
re  illud  male  me  habet,  quod  quae  inter  fiodianum  et  Vul- 
canium prodiere  editiones  praeter  Basileensem  non  uidi, 
ut  aliquotiens  Vulcanium  aliquid  emendasse  adnotauerim, 
de  quo  ille  contra  consuetudinem  nihil  dicit,  ut  suspitio 
oriatur  eis  in  rebus  ab  illo  anteriorem  editionem , fortasse 
Mutinensem,  expressam  esse,  qua  tamen  Ebertus  princi- 
pem modo  repetitam  esse  contendit. 

De  meis  in  emendando  rationibus  unum  addam  indi- 
gestum in  particulis  ab  ipso  excogitatis  sermonis  tumorem 
tam  intactum  relictum  esse  quam  foedam  neglegentiam  in 
locis  aliorum  scriptorum  a Marliano  excerptis,  ita  factum 
est  ut  aliquotiens  Luedeckio  (de Marciani  Capellae  libro 
sexto  Gottingae  1862)  Boettgero  (uid.  p.  XIII)  Meibo- 
mio  non  obtemperauerim  in  eis  emendandis,  quae  quam- 
quam aperte  uitiosa  sunt,  si  rem  spectas,  tamen  potius  scri- 
ptoris immani  oscitautiae  et  neglegentiae  quam  librariorum 
socordiae  et  libidini  tribuenda  uidentur.  in  uocabulis  scri- 
bendis ita  codicibus  me  mancipaui  ut  saepe  quae  aperte 
falsa  sunt  retinuerim,  saepius  constantiam  et  aequabilita- 
tem sciens  neglegerem. 

Superest  ut  codices  enumerem  quorum  notitiam  non 
plenam  et  perfectam  sed  eam  tamen  habeo  ex  qua  apparet 
Martianum  Capellam  a medii  aeui  hominibus  dignum  iu- 
dicatum  fuisse  ex  quo  adulescentes  in  scholis  institueren- 
tur. cuius  rei  diserta  testimonia  iam  C.  Barthius  (ad 


Digilized  by  Googie 


DE  CODICIBVS 


XVIIII 


j Claudianum  p.  32)  et  I.  A.  Fabricius  (bibi.  Lat.  III  214  ed. 

I Ern.  et  bibi.  med.  aet.  I p.  330)  adtulerunl  ut  satis  ui* 
deatur  quoad  fieri  possit,  indagare  ex  quo  tempore  iii 
scholis-  Martiani  libri  adhiberi  coepti  sint. 

Igitur  iam  Fabricius  hunc  Gregorii  Turonensis 
locum  laudauit  (libr.  X extr. ),  quo  auctor  successorem 
quisquis  futurus  erat , adhortatus  ut  librum  suum  diligen- 
ter conseruet  cum  alia  tum  haec  dicit  'quod  si  te  sa- 
cerdos dei  quicunque  es  M a r t i a n u s noster  septem  dis- 
ciplinis erudiit  id  est  si  te  in  grammaticis  docuit  legere, 
in  dialecticis  altercationum  propositiones  aduertere,  in 
rhetoricis  genera  metrorum  agnoscere,  in  geometricis 
terrarum  linearumque  mensuras  colligere,  in  harmonicis 
sonorum  modulationes  suauium  accentuum  carminibus 
concrepare:  si  in  his  omnibus  ita  fueris  exercitatus  ut  libi 
stilus  noster  sit  rusticus,  nec  sic  quoque  deprecor  ut  auel- 
las  quod  scripsi.’  et  in  codice  Colbertino  haec  quae  ad- 
scripsi  cum  tota  extrema  libri  decimi  parte  omitti  adno- 
lauerunt  Guadetus  et  Tarannus  in  edit.  Paris,  anni  183H 
simul  Cointium  ' ea  quae  secuntur  a quopiam  neoterico 
addita  fuisse’  censere  obseruantes.  et  facile  profecto  es- 
set indicare  hac  de  re , si  editores  Gallici  paullo  maiore 
cura  et  de  codicum  suorum  auctoritate  retulissent  et  ua- 
rielalem  scripturae  adnolassent.  nam  hoc  haud  scio  an 
ex  editorum  silentio  concludi  possit  legi  epilogum  illum 
in  codice  Camaracensi  ('saec.  VIII  et  IX  exarato’)  el 
Regio  B.  similiter  enim  in  codice  Cluniacensi  alia  pro 
hoc  epilogo  substituuntur,  multo  minus  ea  quidem  ut 
uidetur  apta,  sed  cum  inter  praefandum  (p.  XIII)  'Re- 
gium B fere  in  omnibus  cum  Cluniacensi  conuenire’  di- 
xLssent,  iure  de  eorum  fide  dubites,  qui  hoc  loco  de  Begio 
B nihil  adnotarunt.  tamen  ueri  simile  duco  in  aliis  codi- 

b* 


Digilized  by  Coogle 


XX  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

cibus  uelut  in  omnibus  editionibus  anterioribus  epilogum 
illum  legi  neque  qui  falso  acumine  uti  noluerit  aut  in 
rebus  aut  in  uerbis  quidquam  inesse  censebit  quo  Gre- 
goriuni  Turonensem  epilogum  illum  operi  suo  addere 
noluisse  appareat,  itaque  cum  Gregorius  anno  539  na- 
tus sit,  iam  exeunte  saeculo  p.C.  n.  sexto  Martianus  scho- 
las occupauit,  cura  qua  re  optime  conuenit  quod  iam  a. 
498  Marlianum  emendatum  esse  apparet  ex  subscriptione 
de  qua  dictum  est  p.  IIII. 

Duos  locos  adscribam  a Philippo  laffe  mihi  indicatos 
quanto  in  honore  illis  temporibus  Martianus  habitus  sit 
declaraturus,  alterum  excerptum  ex  epistula  Wibaldis  Cor- 
beiensis  ecclesiae  procuratoris  ad  Manegoldum  anni  1149 
(lalTe  mon.  Corb.  I p.279)  'sed  uide  ne  errauerit  iudicium 
tuum  quod  in  me  scientiam  et  facundiam  predicasti  quae 
ilio  Marciani  Capellae  multiplici  et  enigmatico  epithalamio 
figurantur.  Artes  quae  dicuntur  liberales  et  cetera  quae 
de  medicina  uel  agricultura  scribuntur  ab  optimis'  prae- 
ceptoribus accepi. .’  alterum  ib.  p.  275  'quociens  Mercurii 
et  Philologiae  coniugium considero  ’ cett. 

Et  totum  quidem  opus  complecti  uidentur 

Autricensis  1,  membr.  4 (Haenel  cat.  p.  130.) 

Autricensis  2,  'M.  C.  de  nuptiis  philosophiae; 
tractatus  de  artibus  et  scientiis  uariis.’ 

Aureli anensis  'M.  C.  d.  n.  ph.  et  M.’  saec.  XV. 
membr.  12.  (Haenel  p.  130.) 

Bruxellensis  membr.  4.  (Haenel  p.  763.) 

.Cantabrigiensis  1 (codices  Parisiis  et  in  Brit- 
tania  seruatos  quia  qui  huc  pertinent  libri  non  ad  manum 
sunt  ex  Montefalconio  laudo)  'M.  M.  F.  C.  de  septem  arti- 
bus liberalibus  tractatus*.  Cantabrigiae  in  bibi,  publica. 


Digitized  by  Cooglc 


DE  CODICIBVS 


XXI 


(Cat.  MSS.  Angi.  I,  3,  2434,  254).  hoc  uidetur  Koppius 
usus  esse 

Cantabr.  4 'M.  C.  d.  n.  Ph.’  'liber  antiquissimus 
et  Saxonicis  scriptus  characteribus.  (Cat.  MSS.  Angliae  I, 
3,  1458,  collegii  S.  Benedicti  181.) 

Cantabr.  5 'M.  Min.  Gap.  cum  commentario  nel 
glossa  Alexandri  Neckam.  Cat.  MSS.  Angi.  1, 3, 1462.  185. 

Vossianus  1 'M.  C.  cum  scholiis.  Cat.  MSS. 
Angi.  II,  1,  2389.  64.  bibi.  Isaaci  Vossii. 

Vossianus  2 'M.  C.’  Cat.  MSS.  Ang.  II,  1, 
2652.  327. 

Vossianus  3 'M.  C.  Grotii  uiri  doctissimi  manu 
cum  manuscriplis  collatus.’  Cat.  MSS.  Angi.  II,  1, 
2822.  80. 

Ottobonianus  (bibi.  Cardinalis  Ottoboni  Romae. 
Montf.  I p.  187  d)  'M.  Gap.  XIV  saeculo.* 

Cassin ensis  (Montf.  I,  p.  218  a)  'M.  C.  d.  n.  Ph. 
et  M.  cum  scholiis.’ 

Cassinensis2  (Montf.  ib.  p.  226 a.  — bibi.  Cassi- 
nensis  n.  332)  'M.  C.  d.  n.  Ph.  et  M.’ 

Cae.se nas  ('Selecta  ex  bibi,  fratrum  minorum  Cese- 
nae  quae  olim  fuit  Malatestarum  ’ Montf.  I , p.  434  d ) 
'M.  C.  d.  N.  Ph.  et  M.  Item  de  gramm.  Rhetor.  Geolnetria 
et  Arithmetica.’ 

Taruisianus  ('Ex  biblioth.  Grimana.  bibi.  Tarui- 
siana.’  Montf.  I,  p.  482 b)  'M.  C.’ 

Venetus  (in  bibi.  Sti.  loannis  in  Viridario  p.  27. 
Montf.  I p.  486  c.)  'M.  C.  opera.’ 

Ambrosianus  1 F 119  Sup.  membr.  fol.  min. 
saec.  XV  continet  lib.  I — Villl  § 902.  de  eo  et  de  altero 
Ambrosiano  (uid.  p.  XXVI)  olim  a me  inspectis  neque  ul- 
lius pretii  habitis  conlirmauit  me  Guilelmus  Stude- 


Digitized  by  Coogle 


XXn  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


inund  qui  particulam  utriusque  cum  exemplo  Koppiano 
collatam  liberalissime  mecum  communicauit. 

Parisinus  1 (Monlf.  II  p.  755  a.  n.  5073)  'M.  C. 
cum  commentariis.’ 

Parisini  2—6  (ib.  n.  5302-4.  n.5302  ‘'  n.  5312) 
M.  C.  libri  9.’ 

Parisinus  7 (ib.  n.  6111)  "M.  C.  de  7 artibus 
liberalibus.’ 

Parisinus  8 (ib.  p.  309  b.  Bibi.  Caroli  de  Mont- 
cbal  archiepiscopi  Tolosani,  cod.  CXXXIV.)  'M.  C.  de 
nuptiis  Ph.  in  uetustissimis  membranis.’ 

Colbertini  1 — 3 (Montf.  II  p.  928  b.  in  bibi,  regia 
Parisina  bibi.*  Colbertina  cod.  637,  1496,  1918)  'M.  C. 
d.  n.  Pb.’ 

Sangermanensis  1 (bibi.  S.  Germani  a Pratis, 
Montf.  II  p.  1131  d,  n.  529)  'Mart.  Minei  Felicis  Capellae 
libri  IX  de  nuptiis  Philologiae.  De  Grammatica.  De  arte 
Dialectica.  De  Rhetorica.  De  Arithmetica.  De  Astrologia 
et  de  Musica.’ 

Sangermanensis  2 (ib.  n.  638).  inter  multa  alia 
'Mart.  C.  opuscula.’ 

Monasterii  S.  Martini  Sagiensis  (n.  29  Montf. 
II  p.  1249)  'M.  M.  F.  C.  libri  9 de  n.  Ph.  cum  commenta- 
riis Remigii’  in  fol. 

Monasterii  B.  M.  de  Becco  (Montf.  II  p.  1256d. 
Catal.  Manuscr.  mon.  B.  M.  d.  Becco  n.  221)  'Marci  Minei 
F.  C.  de  n.  Ph.’  ctt.  deest  initium  et  linis,  fol.  'Fasciculus 
uariarum  chartarum,  quaternionum  ctt.  hinc  inde  auul- 
sorum.  Ila  in  unum  collegimus  quia  suis  locis  restitui  non 
potuerunt.’  adcuratius  de  hoc  codice  egit  Rauaissonus, 
Rapport  sur  les  bibliotheques  des  departements  de  Vouest 
Paris  1841  p.  515. 


Digitized  by  Googie 


DE  CODICIBVS 


XXIII 


Parisinus  9 (in  bibi.  S.  Victoris  Parisiensis  Monlf. 
II  p.  1373)  'M.  C.  d.  n.  Ph.’ 

Abrincatuanus  (Bauatsson , Eapport  c It.  p.  126 
Bibliotheque  d'Avranches  n.  2958.  4.  saec.  X.  bic  codex 
primo  loco  continet:)  incipit  liber  de  nuptiis  M.  et  Phi- 
lologia Marciani  Minei.  Le  texte  de  Marcien  C.  est  ac- 
compagne  sur  les  marges  et  entre  les  lignes  de  quelques 
gloses,  remarquables  seulement  par  les  traductions  ex- 
actes  qn’elles  donnent  des  mots  Grecs.  A ce  signe  je 
croirais  reconnaitre  la  mdin  de  Jean  Scot  Erigene,  qui 
passe  effectivement  povr  avoir  commente  Marcien  C? 

Guelferbytanus  1.  (Ebert  catal.  p. 39.  n.  149  fol. 
saec.  XIII.  merabr.  Gud.  62.)  'Mare.  Gap.  De  n.  Ph.  et  M. 
libri  IX.  Luculenter  exaratus.’ 

Vindobonensis  2 (Endlicheri  CCCXLVI)  raembr. 
4.  saec.  XV.  ' Martiani  Minei  Felicis  Capelle  aphri  Kar- 
tbaginensis  de  septem  liberalibus  artibus  incipit  liber  pri- 
mus de  nupeiis  philologiae.’  (sed  si  Endlicherum  recte 
intellego  continet  tantum  libros  I et  II.) 

Vrbinatem  n.  329  exeunte  saec.  XV  in  membranis 
scriptum  esse  affirmat  C.  Zangemeister.  omnes  VIIU  libros 
continet,  scholia  nulla  adseripta  sunt,  capitulis  tituli  additi 
sunt. 

De  Vaticanis  qui  totum  opus  continent  iam  dictum 
est  p.  XIIII. 

De  Monacensi  nunc  inter  Latinos  n.  14729,  olim 
Rat.  S.  Emeranus  729,  Koppii  Mon.  C.,  dixi  p.  XVII,  de 
ceteris  Monacensibus  nec  Koppius  accurate  quidquam  dixit 
neque  C.  F.  Hermannus  (praef.  ed.  Koppianae  p.  IX). 
«sus  est  autem  Koppius  praeterea 

Monacensibus  sex.  secundus  est  inter  cod. 
Mon.  Cat.  n.  4559.  praecedit  Sallustius  sed  scriptura 


Digitized  by  Googie 


XXIIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

differt.  Koppius  haec  inscripsit  * Benedictoburanus  59. 
4‘".  A me  littera  D signatus,  codex  ille  ipse  est  quem 
Pezius  (in  thesauro  anecdot.  T.  Ilf.  P.  III  p.  619)  laudat 
eique  septem  seculorum  aetatem  adscribit. . . ’ continet 
1.  I et  II  cum  scholiis.  tertius  inter  Mon.  lat.  est 
n.  14271,  antea  Rat.  S.  Emmer.  271.  continet  librum  1 
et  II  cum  glossis , (Koppii  B)  et  S.  Gregorii  bomil.  refer- 
tur ad  saec.  XI.  — itidem  antea  Ratisbonae  in  coenobio 
S.  Emm.  (401)  fuit  qui  est  inter  Mon.  cod.  lat.  n.  14401. 
praeter  Martiani  librum  quartum  Boethii  scripta  quae- 
dam philosophica  continet,  saeculi  est  XI  aut  X,  Koppii 
F.  — Koppi  cod.  A uidetur  esse  Rat.  S.  Emm.  70.  Mon. 
Cod.  lat.  14070  uaria  et  Martiani  l.VI  et  VII  continens.  — 
Mon.  cod.  lat.  p.  14792  (saec.  XI)  Koppii  G puto  est.  in- 
sunt libri  I et  II  cum  commentario.  — de  E qui  solus 
restat  adcuratiorem  notitiam  nullam  habeo. 

Lugduni  Batauorum  hice  codices  Martiani  asser- 
uantur  secundum  'Cat.  libr.  Man.  qui  inde  ab  anno  1741 
bibi.  Lugd.  Bat.  access.  descr.  lac.  Geel  1852’  p.  89 
^Martiani  Minei  Felicis  Capellae  de  nuptiis  Philologiae  1.  I 
et  II  (f.  233  u.  — 269  r.)  Inscriptio  recenti  manu : Mar- 
cianus de  nuptiis  pbilologie.  E bibliotheca  Coenobii  S. 
lacob  Leodiensis.  Vid.  eius  Catal.  n.  262.’  praeterea  in 
uetustiore  'Catalogo  libr.  tam  impress.  quam  manuscr. 
Lugd.  1716  hi  Martiani  libri  commemorantur  '1)  p.  326 
Martiani  M.  F.  C.  Afri  Carthaginiensis  de  VII  liberalibus 
artibus  in  membranis.  Codex  antiquissimus.  Bibliothecae 
donatus  a Petro  Scriuerio.  1606  ipsis  Idibus  Octobribus. 
Adduntur  effigies  Schematum  Geometriae.  In  membranis 
siue  columnis  36.  Cf.  V'an  Wyn.  Huisz  Atende  leuen. 
Vol.  I p.  III  p.  270’  (hunc  ego  librum  inspicere  non 
potui).  'XVHl  F.  36.  — 2)  p.  328  Martiani  M.  F.  C. 


Digilized  by  Googie 


DE  CODICIBVS 


XXV 


libri  VII  (ibi  enim  finit)  de  nuptiis  Philologiae  cum  ad- 
scriptis  hic  illic  glossis.  Dominus  Eghertus  Archiepisco- 
pus  Tradercensis  obtulit hunc  librum  quem  Vene- 

rabilis Dominus  Gberardus  De  Poelgheest  abbas  eiusdem 
loci  religari  fecit  anno  Dom.  1465  in  membr.  XVIIl. 
F.  87.  — 3)  Idem  integer  plane  ut  habeat  libros  VIIII 
quos  ita  finit  'Martiani  M.  F.  C.  Afri  Carthaginiensis  dc 
Armonia  liber  VIIII  explicit.  In  membranis  XVUI  F.88.  — 

4)  p.  372  Martianus  M.  F.  C.  A.  K.  libri  de  nupt.  Phil.  et 

Mere,  siue  de  arte  Grammatica.  In  charta.  Ex  bibi.  Mel- 
dus  Therenot.  XIX  0.  36.  — 6)  p.  331  Marcianus  Capella 
cum  glossis  densis.  In  membrana  manu  antiqua.  — 
7)  p.  370.  In  membran Nomina  prouinciarum  gen- 

tium urbium  insularum  et  Paradisi  fluminum  etc.  uhi  est 
nomen  Marciani  F.  C....  — 8)  p.  371.  Descriptio  orbis 
terrae  uel  spbera  geometrica  Mare.  M.  F.  C.  A.  Carth.’  — 
his  accedunt  editiones  Martiani  cum  codicibus  m.  s.  con- 
latae hae  quas  item  in  bibi.  Lugd.  asseruari  scribit  Babl- 
mannus  ' 1)  Capella.  1599.  Cum  notis  MSS.  A.  Gronouii 
0.  33.  — 2)  Capella.  Vicentiae  1499  cum  adnot.  MSS.  a 
Perizonio  XVIII.  0.  32.  — 3)  Mari.  Cap.  per  Bonauentu- 
ram  Vulcanium  Basileae  1577.  Cui  a uiro  docto  nonnulla 
sunt  adscripla.  — 4)  Capella , Satyricon  cum  notis  Ilug. 
Grotii.  Lugd.  Bat.  1599.  Cum  annot.  G.  I.  Vossii.  in  8.  — 

5)  Capella.  Septendecim  paginae  sunt  collatae  cum  MSS. 
in  ocl.’  haec  mecum  olim  per  litteras  benignissime  com- 
municauit  Franciscus  Bablmannus. 

Duos  priores  libros  complectuntur 

(de  Monacensibus  dictum  est  p.  XXIIII) 

Ambrosia nus  M.  37  sup.  membranaceus  saeculi 
XUII  formae  oblongae  minimae. 

Berolinensis  (Lat.  fol.25)  cum  glossa  amplissima. 


Digitized  by  Coogk 


XXVI  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


membr.  scriptus  est  a.  1483.  fuit  D.  Weimanni  cancellarii 
Cliuensis.  praeterea  continet  Boethium  de  consol.  phil. 
corruptissimus  et  interpolatus. 

Gissensis  n.  82.  4.  min.  roembran.  saec.  XllII.  ex 
collatione  quamOtto  (comm.  critt.  in  codd.  bibi.  acad.  Giss.) 
publici  iuris  fecit  nullius  eum  pretii  esse  apparet,  glossis 
Otto  solus  opinor  delectatus  est  (p.  14  sq.  et  p.  269  sq.). 

Dresdensis  (Falkenstein  p.  262)  saec.  XV.  inter- 
polatum eum  esse  ex  Koppii  commentario  apparet. 

G uelferbytanus  2 (Ebert  cat.  p.  40.  n.  150 
membr.  4.  saec.  XIV). 

Lipsi ensis  (Cat.  MSS.  ed.  Naumann.  Grimmael838. 
4:  Cod.  Gr.  et  Lat.  n.  XL.  cum  alia  tum)  ^Marciani  C. 
duo  priores  libri  cum  scholiis  copiosissimis  quae  recte 
Weberus  'expositionem  doctam  et  amplissimam  vocat.’ 
Incip.  Tu  quem  psallentem  thalamis  et  matre  Camena. 
Expl.  Faueantque  muse  et  chelis  latoia.  Scholiasta  eadem 
pag.  qua  Lucanus  explicit  sic  incipit:  Titulus  iste  qua- 
tuor  nomina  dat  auctori  suo.  Explic.  si  faueat  latoia 
chelis,  id  est  apollinis. 

lacobaeus  ('in  aedibus  lacobaeis’  Cat. MSS.  Angliae 
II,  1,  8599.  877). 

Basileensis  F 1 22  cum  commentario  et  uita 
(Haenel  p.  130),  cum  interpolatis  facere  uidetur.  de 
Hugiano  dixi  p.  XVII. 

Gothanus  membr.  saec.  XI  cum  glossa  (cf.  lacobs 
et  Vkert.)  meum  in  usum  olim  C.  Zangemeister  contulit. 

Vindobonensis  1 (CCCXCIV  Endl.)  'Martiani  Ca- 
pellae de  N.  Ph.  et  M.  1.  II.’  inscriptio:  'Marciani  Minii 
capelle  liber  primus  incipit.’  subscriptionem  saec.  XVI 
additam  esse  Endlicherus  ait  hanc  'explicit  aurea  lingua 
uel  angelicus  doctoris  Bragurdini.’ 


Digitized  by  Copglc 


DE  CODICIBVS 


XXVII 


Primum  librum 

Reginensis  1377  membranaceus,  saeculi XIL 

Reginensis  244  (olim  202)  membr.  saec.  XII. 

Secundum  et  tertium  libros 

Guelferbytanus  4 (Ebert  catal.  n.  152  membr.  8. 
saec.  XIII) ; 'tertius  liber  primo  loco  positus  est.* 

Tertium  librum 
breuiatum  ut  uidelur 

B alio len sis  (Cat.  MSS.  Angliae  1,  2 n.  391.  L.  6. 
Oxoniae)  'M.  C.  de  origine  uniuscuiusque  litterae  et  eius 
sono  breuiter.’ 

Quartum  librum 

Sangermanensis4  (Montf. II.  bibi.  mon.  S.Germ. 
n.  771)  'M.  C.  Dialectica*. 

Remensis  Sinneri  265  alia  etiam  conplexus  in  fol. 
scriptus  nescio  quando. 

Monasterii  S.  Albini  Andegauensis  (n.  138 
fol.  apud  Montf.  II  p.  1226  a). 

Quartum  et  sextum  libros 

Vindobonensis3  (CCCXLV  Endl.)  mbr.  4.  p.  175 
Grot.  — p.  213  G. 

Sextum  librum 

Bambergensis  2 (laeck  cat.  I p.  51.  n.  392. 
Saec.  X.  2f.  27 1.  Ic.)  'liber  de  mensura  lunae  et  de  ma- 
gnitudine terrae*  ctt. 

Sextum  septimum  octauum  nonum  libros 

Vindobonensis  4 (CCCXXXXIV  Endl.)  membr. 
saec.  XI.  4.  fol.  150. 

Octauum  librum 

Berolinensis  (fol.  307)  saec.  XII  interpolatus, 
unam  emendationem  suppeditauit : quod  enim  p.  305,  2 


Digilized  by  Coogte 


XXVIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

dixi  legendum  esse  aequalibus,  illud  (scii,  equalihus)  in 
hoc  codice  legitur. 

Reginensis  1452  membran.  saec.  XV  ('Astrologia 
martiani  ’)  fuit  Alexandri  Petauii  senioris. 

Cantabrigiensis  2 (in  Collegio  S.  Trinitatis  CataL 
MSS.  Angliae,  1,  3.  395.  6)  'M.  C.  de  Astrologia.’ 

Burscougbianus  (libri  mss.  reuerendi  domint« 
Burscough.  Cat.  MSS.  Angi.  II,  1,  9169.  8)  'M.  C.  Astro- 
nomia.’ 

Colbertinus  4 (Montfauc.  II,  inter  Colbertinos 
n.  6596}  'M.  C.  Astrologia.’ 

Sangermanensis3  (Montf.  II,  inter Sgerm.  n.644) 
.'M.  C.  de  Astronomia.’ 

Puteaneus  (C.  Boetsch  disput.  circul.  de  Solino 
Altdorf.  1693  p.  23)  'M.  C.  lib.  de  sphaera.’ 

Vindobonensis  (CCCXXXXIIII  Endlicberi)  usque 
ad  p.  297  Grot.  'flexio  aequi  natialem  paene  directum 
secat.’ 

Nonum  librum 

Barnbergensis  n.  393,  uid.  p.  XVII. 

Verbo  tangam  impudentissimam  Casparis  Barthii 
fraudem,  qua  uel  C.  F.  Hermanno  (praef.  ed.  Koppianae 
p.  VI  sq.)  imposuit,  quos  enim  thesauro  sibi  ' chariores  ’ 
codices  uel  'cascae  antiquitatis’  laudare  solet,  eis  tam  mi- 
rabilis similitudo  cum  ipsius  Barthii  contortam  uerboruin 
stribliginem  adamantis  emendationibus  intercedit,  ut  hodie 
uix  inueniri  putem  qui  illi  credat  in  diruto  aliquo  mona- 
sterio — si  modo  recte  memini  — istos  inuentos  esse 
thesauros. 

Primus  Capellam  enarrauit  loa nnes  Scotus  Eri- 
gena,  cuius  expositionem  memorat  Labbeus  bibi,  nou- 


Digilized  by  Googie 


DE  GLOSSATORIBVS 


xxviiir 


m.  s,  p.  45  laudatus  a Fabricio  III  p.  216.  inuenisse  sibi 
uisus  est  Abrincatuis  hunc  commentarium  Rauaissonus 
cuius  uerba  transscripsi  p.  XXIII , eiusque  particulam  nu- 
per B.  Haureau  edidit  [notices  et  extraits  ctt.  uol.  XX 
p.  II)  ex  M.  S.  Germanensi  de  Pratis,  qui  quamquam 
ad  cognoscendam  philosophiam  scholasticam  utilis  uide- 
tiir,  ad  Martianun)  nihil  commodi  afferet,  quippe  in  quo 
plane  eaedem  corruptelae  inueniantur  atque  in  nostris  co- 
dicibus. 

Deinde  Remigius  Antisiodorensis  loannis Scoti 
aequalis  commentarium  scripsit,  cuius  permulta  exempla 
supersunt  ueluti  Lugduni  Batauorum  'R.  A.  com- 
mentarii in  M.  C.  MSS.  in  4’  adseruantur.  eidem  uidentur 
quos  lac.  Perizonius  bibliothecae  Leidensi  legasse  dicitur 
a Fabricio  III  p.  217. 

Vindobonae  Endlicheri  CCCXXX,  Mart.  saec.,XVI, 
cum  alia  continens  tum  n.  IV  f.  76 — 206  'R.  A.  Glos- 
sae in  Mare.  Gap.  de  N.  Ph.  et  M. ’ initium:  'tu  quem 
psallentem. . Introducitur  hoc  loco  quaedam  Marciani 
amica  hos  uersus  in  honore  himenei  cecinisse  qui  fertur 
deus  esse  nupeiarum  uel  naturalium  concepeionum.  ’ . . 
finis:  'decet  igitur  sermonem  racionem  uxorem  habere, 
sic  felix  falsus  innuit  falsa  Capella, 
corpore  qui  meruit  miseram  nunc  ducere  uitam. 
Marciani  Minei  Felicis  Capelle  Glossole  in  Musicam  com- 
posite a Domino  Remigio  explichint.’ 

Romae  Reginensis  n.  1970.  fol.  membr.  saec.  XI 
'incipit  commentum  in  geometriam  Martiani.’ 

.Abrincatuis:  Rauaissonus  (1.  1.  p.  115)  in  eodem 
codice  in  quo  primo  loco  Martianus  legitur  septimo  legi 
haec  refert:  'incipit  commentum  Remigii  in  libro  Marciani 
Minei  Felicis  Capellae.’  'Titulus  iste  quatuor  nomina  dat 


Digilized  by  Googie 


XXX  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


SUO  auctori  etc.’  CeU  la  glose  de  Remi  d'Auxerre  ecri- 
vain  du  neuvicme  siecle  sur  le  Satiricon  de  M.  C.  Cette 
glose  est  inedite  et  meme  les  manuscrits  en  sont  rares. 
Celui  d' Avranches  est  incomplet  ’ . . (usque  ad  finem  libri 
sexti). 

Becci  in  uetere  catalogo  Abrincatuano  apud  Ra- 
uaissonum  p.  589  et  515.  sed  num  hodie  exstet  nescio. 

T urici  aut  esse  aut  fuisse  uidetur  hic  commentarius 
cf.  'histoire  litteraire  de  la  France’  tome  VI  p.  120  ^ Ar- 
noul  Wiou  temoigne  que  de  son  temps  on  les  voioit  aussi 
d Zurich.* 

Guelferbyti  Gudianus  335  excerptum  paucarum 
paginarum  de  quo  postea  dicam. 

Lipsiae  qui  adseruatur  liber  n.  LX  Naumauni 
saeculi  XII  foll.  55  Remigii  esse  admodum  ueri  simile  est. 
Naumannus  de  illo  codice  baec  habet  (cat.  MS.  Grimmae 
4.  1838)  'Glossae  io  M.  C.  Desunt  titulus  initium  finis.’ 
Incip.  ' Sapientia  et  ineloquentia  prodest  semper  nunquam 
ohest’  (quae  ad  uerbum  congruunt  cum  eis  quae  in 
Gudiano  335  leguntur  ^ui  Remigii  est)  'Explic.  Grauat 
fata  succidentis  Osiris.’  In  primo  libri  folio  a manu  re- 
centiore  leguntur:  'Monast.  S.  Vdalrici  Augustae.  Gottfr. 
Chr.  Goetzius  in  programm.  quo  bibliothec.  senat.  Lips. 
bonae  menti  dedicandam  atque  aperiendam  fore  indicit 
(Lips.  1711.)  p.  28  haec  de  illo  codice  scripsit:  '.Anecdo- 
torum  cateruam  augent  glossae  latinae  in  Mare.  Capellam 
membranaceae,  in  principio  tamen  uno  folio  truncatae 
quae  num  eaedem  censeri  debeant  cum  eis  quas  Labbeus  , . 
citat  uel  sub  nomine  expositionis  Scoti  Erigenae  laudat 
tuto  hariolari  non  licet.  Id  liquido  satis  constat,  Scholia- 
slen  ibi  nobis  sisti  et  Mythologia  antiqua  et  Philosophorum 
ueterum  placitis  haud  proletarie  imbutum.’  risum  mouent 


Digitized  by  Googie 


DE  AVCTORIBVS 


XXXI 


hae  laudes  in  Remigium  collalae.  nam  cum  ex  ineptissi- 
mis illis  glossis,  quas  interdum  Koppius  (ueluti  p.  150  et 
211)  attulit  apparet  nihil  plane  ex  his  commentariis  disci 
potuisse,  tum  ipse  cod.  Gud.  335  saeculi  XI  olim  tractaui, 
ut  in  orbe  terrarum  numquam  quidquam  insanius  scriptum 
esse  satis  confldenter  spondere  possim. 

Restat  Alexander  Necham,  cuius  codicem  unum 
commemorauip.XXI.  memorat  hunc  commentarium  Lelan- 
dus  de  scriptoribus  Britannicis  p.  214  laudatus  a Fabricio 
III  216.  de  eo  accuratiorem  notitiam  nullam  accepi. 

Interpretationem  Germanicam  a GrafTio  editam  Bero- 
lini  1837  glossatoribus  de  quibus  dixi  nihil  praestare 
ridiculae  explicationes  permultae  docent,  noni  uix  quid- 
quam ad  Marlianum  emendandum  ex  ea  discetur. 

CAPVT  TERTI VM 

Martianus  qua  ratione  auctores  suos  exscripserit 
apertissimo  documento  sunt  libri  quintus  sextus  nonus, 
quinti  enim  posteriorem  partem  Aquilae  Romano  debuit, 
noni  maiorem  partem  Aristidi  Quintiliano , sextum  confla- 
uit  paucis  exceptis  ex  Plinio  et  Solino,  ut  antea  putabatur, 
nunc  enim  postquam  Solinum  Mommsenus  (praef.  p.  XXI 
sq.)  demonstrauit  chorographiam  aliquam  Plinianam  in 
epitomen  redegisse,  uix  credideris  Marlianum  ita  modo 
Solinum  modo  Plinium  exscripsisse , ut  mea  annotatio  ex- 
hibet , sed  potius  illam  Plinii  epitomen  ubique  adhibuisse, 
neque  omnino,  nisi  ubi  uni  alicui  totum  se  niancipauit 
uelut  Aquilae  et  Aristidi,  ueri  simile  duco  ex  uariis  aucto- 
ribus sua  hausisse  sed  potius  ex  simili  aliquo  opere  ency- 
clopaedico.  sed  de  his  ariolari  tantum  licet  cum  nihil  V; 
quantum  sciam  «le  tali  opere  traditum  sit,  ego  satis  habebo 


Digitized  by  Cooglc 


XXXII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

demonstrasse  probae  et  antiquae  doctrinae  illud  opus  quod 
exscribebat  uestigia  retinuisse,  boc  enim  ante  omnia  ca- 
nendum est,  nequis  credat  Martianum  ubi  Varronem  lau- 
dat eum  ipsum  ante  oculos  babuisse:  laudauit  ut  hoc 
exemplo  defungar  in  sexto  libro  ne  semel  quidem  Soli- 
num  et  Plinium  quos  exscripsit,  compluries  autem  Varro- 
nem Plinio  scilicet  ipsi  laudatum,  itaque  M.  Terentio 
t arrone  iam  Ritschelius  (quaest.  Varron.  Bonnae  1845, 
p.  10)  et  Krahnerus  (de  Varronis  philosophia.  Noni 
Brandenburgii  1846,  p.  24)  suspicati  sunt  post  C.  F.  Iler- 
inannum  (praef.  ed.  Kopp.  p.  XX)  Martianum  Capellain 
aliqua  tenus  usum  esse,  quorum  argumentis  unum  placet 
addere,  quo  in  uniuersum  quantum  Varroni  se  addixerit 
patebit.  Varro  enim  Stoicorum  hylozoismurn , quo  totum 
mundum  deo  animari  deumque  esse  sibi  persuaserant  (cf. 
in  primis  Laert.  Diog.  VII  70  137)  pinguius  paullo  ita 
exornauit,  ut  Stoicorum  placitum  0e6v  be  Ktti  tov  Kocpov 
KOI  Touc  dcxepac  Kai  Tf)V  ttiv  t6v  t'  dvujTOiTU)  irdvTUJV 
voOv  4v  aiG^pi  arbitrantium  (Plut.  de  plac.  phil.  I 17) 
his  fere  uerbis  seruatis  ab  Augustino  (de  ciu.  dei  VII  6, 
cf.  Lipsius  physiol.  Stoic.  II  diss.  XI  et  Franckenus, 
fragm.  Varronis  apud  August.  de  ciu.  dei  seruata  Lugd. 
Bat.  1836  p.  62  sq.)  expresserit  ' ab  summo  autem  cir- 
cuitu caeli  ad  circulum  lunae  aetherias  animas  esse  astra 
ac  stellas,  eos  caelestes  deos  non  modo  intellegi 
esse  sed  etiam  uideri.’  haec  Martianus  ita  imitatus  est  ut 
deos,  quos  non  modo  sermocinari  sed  etiam  nuptias  facere 
ad  sui  aeui  exemplum  iussit,  tamen  simul  astra  esseuolue- 
rit.  nam  Astronomia  'haec  enim’  inquit  (p.  301, 13  sq.)  'ue- 
recundae  arbitror  probitatis  motus  cursusque  proprios  ipsis 
edisserere  qui  mouentur  docereque  deos  uelle  quod  fa- 
ciunt.’ cf.  in  primis  quae  leguntur  p.27,5  cumRoppii  nota. 


Digitized  by  Googlc 


DE  PRIMO  LIBRO  XXXIII  . 

Omitto  priorem  primi  libri  partem  fabulae  ipsius 
eiusque  non  tam  facete  fletae  ut  quem  Martianus  imitatus 
sit  quaerendum  uideatur  exordium  continentem,  deinde 
uero  quidquid  de  reconditiore  deorum  natura  Martianus 
obscure  plerumque  innuit  Varronianae  doctrinae  uestigia 
prae  se  ferunt  ueluti  p.  15,  27  sq.  de  his  Martiani  uerbis 
haec  cum  luno  adfixa,  ut  adhaerebat  elatiori  plurimum 
loui,  adclinatis  eius  auribus  intimaret  de  quodam  pur- 
gatioris uibraiiorisque  luminis  loco,  adlapsa  sensim  Pal- 
las corusca  descendit  atque  ita  ut  uidebatur  uertici 
louiali  inhaerere  superuolans  tandem  constitit  subli- 
miore quodam  adnixa  suggestu  Koppius  (p  83)  adnotat 
e Diodoro  haec  hausisse  uidetur,  mihi  potius  tota  res  a 
Varrone  petita  uidetur,  id  quod  patet  ex  loco  Varronis 
apud  Augustinum  libri  de  ciu.  dei  Vll,  16.  totum  enim 
hoc  capitulum  Varronianae  doctrinae  plenum  esse  rectis- 
sime iudicauit  Franckenus  (fragm.  Varronis  apud  Augu- 
stinum de  ciu.  dei  Lugd.  B.  1836  p.  87):  sequitur  autem 
cum  ex  toto  rerum  habitu  tum  ex  capitulo  17  in.;  ibi 
cum  Varronem  laudet  apertis  uerbis  facile  colligitur  quae 
paullo  antea  generatim  de  paganorum  opinionibus  expo- 
suerat ad  eundem  spectare  Varronem  ipsum,  ubi  cum 
legatur  Mineruam  etiam  quia  eam  humanis  artibus  prae- 
posuerunt nec  inuenerunt  uel  stellam  ubi  eam  ponerent 
eandem  uel  summum  aethera  uel  etiam  lunam  esse  dixe- 
runt, patet  Martianum  Mineruam  summum  aeiherem  signi- 
fleare  uoluisse  quippe  quam  sublimiore  quodam  adnixam 
suggestu  depingeret.  luppiter  deinde  secundum  ueterem 
explicationem  apud  Martianum  inferior  aetheris  pars  est, 
luno  aer.  praeterea  huc  facit  August.  de  ciu.  dei  IIII,  10 
cur  illi  etiam  luno  uxor  adiungitur,  quae  dicitur  sot'or 
et  coniunx.  quia  louem,  inquiunt,  in  aethere  accipimus 

MAKTIANUS  CAPELLA  C 


Digitized  by  Googie 


XXXmi  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

in  aere  lunonem  et  haec  duo  elementa  coniuncta  sunt, 
alterum  superius  alterum  inferius,  quis  igitur  non  uidet 
illud  inquiunt  quamquam  generatim  de  paganis  dictum 
in  Varronis  solius  auctoritate  adquiescere?  neque  dubito 
quin  hoc  etiam  quod  paullo  post  legitur  ex  Varrone  peti- 
tum sit  'aut  si  aetheris  partem  superiorem  Mineruam 
tenere  dicunt . . , ’ 

Sequitur  ut  dicam  de  eo  loco  ubi  (p.  17,  2 sq.)  de 
regionibus  caeli  et  de  deis  in  eis  habitantibus  exponitur, 
quam  uniuersam  disciplinam  Etruscorum  esse,  nihil  est 
quod  post 0.  Muellerum  (vol.IIp.  129  sq.)  demonstrem,  hoc 
enim  non  solum  apparet  ex  Plinio  Etruscos  caelum  in 
sedecim  regiones  diuisisse  narrante  (cf.  quos  praeterea 
laudat  Koppius  p.  91  ad  fin.)  sed  Martianus  ipse  quos 
hissenos  collegas  louis  appellauerat  deos  (p.  17,  8)  eos 
alio  loco  (p.  342,  18)  Etruscorum  esse  dicit 
'bis  sena  quamuis  uos  Etrusci  numina 
ritus  frequentent  atque  opiment  uictimis.’ 
cf.  Muellerus  II  p.  81.  itaque  Krahnerus  de  hoc  loco  sic 
iudicat  (de  Varronis  philosophia  p.  24)  'nec  repugnabo 
siquis  admodum  probabili  coniectura  quae  Marcianus  ex 
Etruscorum  disciplina  augurali  tradit  1 45  sqq.  lecta  fuisse 
contendat  in  Varronis  antiquitt.  rer.  diu.  lib.  III.’  sed 
quae  ex  Varronis  libro  illo  III  seruata  sunt  (Merkelius 
p.  CXV  sq.)  in  eis  nihil  inuenies , quo  adducaris  ut  Varro- 
nem reconditam  hanc  et  abstrusam  Etruscorum  discipli- 
nam exponere  quam  intra  populi  Romani  instituta  et 
opiniones  de  rebus  sacris  et  de  deis  se  continere  maluisse 
censeas,  deinde  quamquam  V^arronem  minime  negauerim 
Etruscorum  religionem  tetigisse,  nusquam  quantum  com- 
peri  dictum  est  eum  data  opera  de  Etrusca  disciplina  ex- 
posuisse. quid  quod  ne  Plinius  quidem  in  indice  auctorum 


Digilized  by  Coog[e 


DE  PRIMO  LIBRO 


XXXV 


libri  n Varronis  meminit  ubi  haec  habet:  'Caecina  qui  de 
Etrusca  disciplina,  Tarquitio  qui  item,  Iulio  Aquila  qui 
item’.  (cf.dehisMuellerusII  p.34sq.)  Plinium  autem  quem 
aliis  in  rebus  Varrone  usum  esse  saepissime  (uid.  indices 
auctorum  ad  11.  II  — VIII.  X— XIIII.  XVI— XXIII.  XXVI. 
XXVTII— XXXI.  XXXUI— XXXVII)  constat  cur  hac  in  re 
'uirum  doctissimum  Romanorum’  sequi  noluerit,  si  modo 
disciplinam  Etruscam  in  antiquitatum  rerum  diuinarum 
libris  exposuisset,  nulla  caussa  excogitari  potest,  ceterum 
ne  id  quidem  quod  Censorinus  (de  die  natali  cap.  14. 
p.  34,  14 — 16  ed.  lahn.)  ex  Varrone  affert  'Etruscis  quo- 
que libris  fatalibus  aetatem  hominis  duodecim  hebdoma- 
dibus describi  Varro  conmemorat’  aliud  probat  quam 
Varronem  Etruscorum  disciplinas  non  plane  praetermi- 
sisse. 

Verum  quo  minus  Varronem  eo  de  quo  agimus  loco 
Martiani  auctorem  fuisse  credamus  obstat  etiam  quod  de 
mirabili  illa  doctrina,  qua  luppiter  ipse  p.  17,  2 Penates 
habere  dicitur,  Varro  quantum  quidem  ex  doctrinae  eius 
reliquiis  conici  licet  nihil  plane  praecepisse  uidetur.  con- 
tra haec  doctrina,  cuius  ni  fallor  praeter  nostrum  Arno- 
bius unus  meminit,  refertur  potius  ad  Nigidium  Figulum 
(p.  123.  lib.  III,  40)  Nigidius  Penates  deos  Neptunum 
esse  atque  Apollinem  prodidit  qui  quondam  muris  Ilium 
mortalium  condicione  adiuncta  cinxerunt,  idem  rursus 
in  libro  sexto  exposuit  et  decimo  disciplinas  Etruscas  se- 
quens genera  esse  Penatium  quattuor  et  esse  louis  ex 
his  alios,  alios  Neptuni,  inferorum  tertios,  mortalium 
hominum  quartos,  inexplicabile  nescio  quid  dicens,  et 
exposuisse  quidem  Nigidium  de  aliis  Penatibus  XVIIII  de 
deis  libro  docet  Macrobius  Sat.  III  4 Nigidius  enim  de  dis 
libro  nono  decimo  requirit  num  di  penates  sint  Troia- 

c* 


Digilized  by  Coogle 


•r 


XXXVI  PRAEFATIO  IN  MAETIANVM  CAPELLAM 

norum  Apollo  et  Neptunus  qui  muros  eis  fecisse  dicun- 
tur et  num  eos  in  Italiam  aduexerit.  praeterea  eum  de 
Etruscorum  disciplina  scripsisse  ex  Arnobii  1. 1.  aliisque 
quos  attulit  Hertzius  (de  N.  F.  Berolini  1845  p.  32.  cll. 
Muellerus  II  p.  34)  constat,  ut  admodum  ueri  simile 
uideatur  Martianum  uel  potius  Martiani  ignotum  aliquem 
auctorem  totam  hanc  doctrinam  de  sedecim  caeli  regioni- 
bus a Nigidio  mutuatum  esse,  quamquam  minime  infitias 
eo  Martianum  cum  eis  quae  a Nigidio  desumpserat  alia 
etiam  miscuisse  ut  iam  Muellerus  uidetur  iudicasse  cum 
diceret,  wahrscheinlich  ist  das  Ganze  ein  Fragment  aus 
den  Etruskischen  Ftdguralbuchern,  es  ist  voll  von  dcht- 
etruskischer  Lehre,  dbgleich  auch  dem  Bestrehen  der 
Haruspices  gemdss  allerlei  fremde  Gdtterlehre  aufge- 
nommen  und  in  die  sechzehn  Regionen  vertheilt  ist. 
(vol.  II  p.  131.)  quae  autem  Muellerus  ad  haruspices  tan- 
quam  confusionis  auctores  transtulit  ea  uerius  puto  ad 
Martianum  ipsum  referemus,  unum  addam  ex  quo  totam 
hanc  caeli  partitionem  non  a Martiano  excogitatam  sed 
ab  alio  quodam  auctore  desumptam  esse  pateat  certissi- 
mum argumeqtum.  nimirum  in  uniuersa  fabula  con- 
texenda primarias  partes  inter  deos  agunt  Apollo  Mercu- 
rius Venus;  his  igitur  in  caeli  istis  regionibus  si  sua 
somnia  exornasset  nemo  dubitabit  quin  aliquem  locum 
assignasset:  sed  ne  uerbo  quidem  tanguntur. 

Sed  iam  singula  examinanda  sunt,  et  p.  quidem 
17,  2 quod  dicit:  * . . praecipueque  senatores  deorum  qui 
Perlates  ferebantur  Tonantis  ipsius,  quorumque  nomina 
quoniam  publicari  secretum  caeleste  non  pertulit,  ex  eo 
quod  omnia  pariter  repromittunt , nomen  eis  consen- 
sione perfecit’  quae  de  Penatibus  dixit  ea  Nigidii  videri 
iam  demonstrauimus;  sed  si  ad  hunc  Arnobii  locum  ad- 


Digilized  by  Googie 


DE  PRIMO  LIBRO 


XXXVII 


tenderis  {III  40  p.  123)  'Varro  qui  sunt  introrsus  atque  in 
intimis  penetralibus  caeli  deos  esse  censet  quos  loquimur 
nec  eorum  numerum  nec  nomina  sciri  (cf.  Muell.  Etrusci 
II 82 b)  bos  Gonsentes  et  Complices  Etrusci  aiunt  et  nomi- 
nant quod  una  oriantur  et  occidant  una,  sex  mares  et  to- 
tidem feminas,  nominibus  ignotis  miserationis  parcissimae 
sed  eos  summi  louis  consiliarios  principes’  (debebat  enim 
Oehlerus  ac  quod  ante  principes  nullo  sensu  legitur  de- 
lere) 'existimari,  nec  defuerunt  qui  scriberent  louem  lu- 
nonem  ac  Mineruam  deos  Penates  existere  sine  quibus 
uiuere  ac  sapere  nequeamus,  sed  qui  penitus  nos  regant 
ratione  calore  ac  spiritu,’  — hoc  inquam  loco  comparato 
et  Varronianae  a Nigidiana  doctrina  discrimen  et  Martiani 
quam  nostro  loco  conmisit  neclegentia  adparet.  Varro 
enim  cuius  omnia  sunt,  quae  modo  ex  Arnobio  trans- 
scripsi  — neminem  enim  quod  Arnobius  hoc  loco  nec 
defuerunt  scripsit,  eo  adducet  ut  haec  ipsa  quoque  ex 
Varrone  bonum  patrem  rescripsisse  neget — accurate  dis- 
tinxit inter  Gonsentes  et  Penates  (nam  parum  accurate 
hac  de  re  statuisse  uidetur  Klausenus,  'Aeneas  und  die 
Penaten  ’ u.  II  p.  659  ad  fin. , ceteroquin  egregie  dispu- 
tans) et  a Nigidio  eo  dissentit,  quod  ille  quos  Penates  Ro- 
manos publicos  esse  uidit  eos  aliqua  ratione  explicare 
uoluit  cum  diceret  Neptunum  et  Apollinem  Penates  Ro- 
manorum esse  scilicet  quia  muros  urbis  priipoTTO- 
Xeujc  Romae  exstruxissent,  contra  Varro  in  interiorem 
rerum  conexum  altius  quodam  modo  descendens  duobus 
Penatibus  non  contentus  — duos  autem  primitus  Romae 
fuisse  persuadet  Klausenus  p.  658  in.  — quos  primarios 
deos  esse  putabat  eos  urbis  suae  Penates  esse  uolebat. 
deinde  quae  de  Etruscis  Penatibus  ex  Nigidio  Arnobius 
refert  plane  ex  alio  genere  sunt  neque  ullo  modo  cum 


Digilized  by  Googie 


XXXVIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

Romanis  istis  Penatibus  cohaerent:  fortasse  etiam  ex  alio 
Nigidii  libro  desumebantur.  — at  bonus  Martianus  Pena- 
tes a Nigidio  mutuatus  cum  his  Varronis  Consentes  com- 
miscuit. 

Qui  deinde  apud  Martianum  sequitur  Vulcanus louia- 
lis  (p.l7, 5)  eum  quo  modo  explicem  nescio:  Velchanum 
in  nummis  Paestanis  occurrentem  laudauit  Gerhardus  de 
deis  Etruscorum  p.  6 et  p.  29,  n.  542, 

Secuntur  (p.  17,  7)  haec  'tunc  etiam  ut  inter  alios 
potissimi  rogarentur  ipsius  collegae  louis,  qui  bisseni 
cum  eodem  numerantur  quosque  distichon  complectitur 
Ennianum’  ctt.  ubi  alium  Martianus  commisit  errorem, 
cum  deos  illos  duodecim  ab  Ennio  enumeratos  a Consen- 
tibus  de  quibus  p.  17,  2 sq.  dixerat,  distingueret:  confusio 
inde  orta  est  quod  antea  Consentes  cum  Penatibus  louis 
commiscuerat. 

Deinde  quos  p.  17,  13  residuos  deos  dixit,  eis  Kop- 
pius  recte  uidetur  planetas  significari  putare,  tum  p.  17, 
22  in  enumerandis  primae  regionis  deis  quos  antea  con- 
fuderat Penates  et  Consentes  recte  distinxit.  Salutem  nos 
ex  Sabinorum  tantum  religionibus  (cf.  Prellerus  myth. 
Rom.  p.  601)  nouimus.  secuntur  Lares,  puto  coilopoten- 
tes  ilii  qui  in  inscriptione  apud  Tertull.  de  Spect.  5.  com- 
memorantur: nam  sic  interpretandum  esse  0.  Muellerus 
(Etr.  II  91,  31)  rectissime  statuit  quamquam  Prellerus 
(Myth.  Rom.  p.  421  sq.)  compito  legendum  esse  censet, 
sequitur  lanus,  qui  0.  Muellero  (II  58  sq.)  Etruscorum 
deus  quamquam  Latino  nomine  appellatus  uidebatur  se- 
cus atque  Gerhardo  (de  deis  Etruscorum  p.  25,  29)  qui 
si  loannis  Lydi  testimonium  parui  aestimandum  putat, 
oppono  Varronis  auctoritatem  ad  quem  idem  prouocat 
(mens.  p.  56)  6 be  Bdppujv  4v  Tfl  TeccapecKaibeKOiTij 


Digitized  by  Google 


DE  PRIMO  LIBRO 


XXXVIIII 


TU)v  Geiuuv  TipatMotTiuv  (prjclv  auTov  rrapa  0ouckoic  ou- 
pavov  XeY€C0ai  Kal  ecpopov  irdcjic  irpctSeiuc.’  hanc 
doclrinam  autem  uere  Varronianam  fuisse  docet  Macrobii 
locus  (Sat.  I,  9)  a Muellero  commode  adhibitus,  neque 
uideo  cur  Faleriis  praeter  alienorum  populorum  deos  non 
etiam  Etrusci  dei  culti  fuerint , ut  quadrifrontis  lani  si- 
mulacrum Faleriis  Romam  aduectum  (cf.  Muellerus  II 
58®^)  huic  Muelleri  sententiae  certe  non  aduersetur.  sed 
hic  Etruscorum  caeli  deus  postea  cum  Latinorum  lano 
portarum  deo  commistus  est.  ceterum  ingeniosissima  est 
Merkelii  (proleg.  ad  Ou.  fastos  p.  CCXXVII)  opinio  Etru- 
scum lani  nomen  Falacer  cf.  Corssen  Beitrage  zur 
Latein.  Formenlehre  p.  344  et  473.  restant  Opertanei 

— nam  nocturnumque  glossema  esse  demonstrari  potest 

— quibus  recte  uidetur  statuere  Muellerus  (II  p.  131) 
inuolutos  deos  significari  quorum  mentio  llt  apud  Sen. 
quaest.  natur.  II  41  ex  Caecina  (u.  Muell.  Etr.  II  34). 
eosdem  significauit  Varro  Arnobii  III  40  ' Varro  qui  sunt 
introrsus  atque  in  intimis  penetralibus  caeli  deos  esse 
censet  quos  loquimur  nec  eorum  numerum  nec  nomina 
sciri’,  sed  quod  hos  Penates  putat  Muellerus,  errat  (p.82® 
cf.  Gerhardus  p.  22^^  et  148^^®):  nam  Arnobius  solum 
quae  Varro  de  opertaneis  uel  inuolutis  illis  praeceperat 
falso  inter  Penates  retulit  ut  ex  toto  conexu  apparet: 
Varronem  enim  quae  Penatium  fuerint  nomina  optime 
scire  sibi  uisum  esse  antea  diximus. 

In  regione  caelesti  secunda  (p.  17,  24  sq.)  praeter 
Quirinum  Sabinorum  deum  bellatorem  Mars  domicilium 
habet,  de  quo  ab  Etruscis  culto  cf.  Muellerus  Etr.  II  58 
et  Gerhardus  de  deis  Etr.  21  29®®.  alii  qui  huc  usque 

in  hoc  domicilio  tuto  habitabant  nullo  iure  eiciendi  sunt, 
lunonem  ab  Etruscis  in  honore  habitam  esse  Muellerus  (1145) 


Digilized  by  Coogle 


XXXX  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


demonstrauit;  de  Fonte  et  Lymphis  nihil  habeo  quod  eis 
addam  quae  Koppius  contulit,  deinde  Nouensides  scri- 
bendum est  ut  docuit  Mommsenus  [Unteritalische Dialecte 
p.  342);  hi  cum  Etruscorum  non  sint  sed  Sabinorum 
(Varro  de  1.  L.  V p.  79  Sp.)  uehementer  dubito  num  Mar- 
tianus  apud  Nigidium  inuunerit. 

In  tertia  regione  (p.  17,  27  sq.)  habitantes  Juppiter 
Secundanos  et  louis  Opulentia  qui  sint  nescio,  de  Mi- 
nerua  Etrusca  dea  omnia  nota  sunt  (Muellerus  II  48 
Gerhardus  p.  41);  de  ceteris  non  minus  desperata  res 
est  quam  de  quartae  regionis  Lynsa  syluestri  et  Fauore. 

In  quinta  regione  (p.  18,  5)  cur  transcursae  dican- 
tur domus  coniugum  regum  nemo  facile  expediet:  nam 
plane  non  intellegitur  cur  luppiter  et  luno  hic  etiam  do- 
micilium habeant,  ego  putem  eum  quem  Martianus  hic 
exscripsit  lunonis  et  louis  domum  totum  caelum  com- 
plecti docuisse , Marlianum  autem  haec  non  satis  recte  in- 
tellexisse. huius  rei  uestigium  censeo  in  p.  17,  24  inesse. 
Cererem  Etruscis  iam  0.  Muellerus  (II  p.  61)  uindicauit 
propter  Caesium  apud  Arnobium  (III  40)  Fortunam  Cere- 
rem Genium  louialem  Palem  Etruscorum  Penates  arbi- 
tratum. itaque  haec  res  non  certa  erat  sed  solum 
aliqua  Caesii  opinatio  (quem  secutus  esse  putandus  est 
Seru.  ad  Aen.  II  325  ubi  Genius  louialis  nescio  quo 
casu  excidit) : Nigidium  aliter  praecepisse  ex  nostro  ap- 
paret. quamquam  enim  Ceres  Pales  Genius  p.  18,  6 in 
proxima  uicinitate  commemorantur,  tamen  neque  Fortuna 
additur  neque  Genius  dicitur  louialis:  de  Penatibus 

autem  ne  uerbum  quidem  inicitur.  Tellurus  comparari 
potest  cum  Varronis  (Aug.  de  ciu.  dei  VII  23)  Tellumone. 
sed  qui  sequitur  Terrae  pater  Vulcanus  scrupulos  haud 
exiguos  mouet.  quem  enim  Koppius  excitauit  Varro  in 


Digitized  by  Googie 


DE  PRIMO  LIBRO 


XXXXI 


libris  de  I.  L.  ubinani  terrae  patrem  ignem,  matrem 
aquam  nuncupet,  diu  frustra  quaesiui.  puto  hunc  locum 
(p.  67  Sp.)  Koppium  in  suum  usum  miro  modo  conuertisse 
'igitur  duplex  caussa  nascendi  ignis  et  aqua;  ideo  ea 
nuptiis  in  limine  adbibentur  quod  coniungit.  hinc  ei  mas 
ignis  quod  ibi  semen,  aqua  femina  quod  fetus  alitur 
humore^  collata  fortasse  p.  76  Sp.  'ignis  a nascendo  quod 
hinc  nascitur  et  omne  quod  nascitur  ignis  gignit.’  patet 
hinc  longe  distare  Vulcanum  dici  ierrae  patrem  et  nego 
tale  quidquam  a Martiano  sine  auctore  dictum  fuisse,  qui 
licet  multos  sequi  potuisset  nunc  deperditos,  tamen  sus- 
pitio  subnascitur  Terraeque  pater  nihil  esse  quam  glos- 
sema temere  in  textum  illatum,  ut  explicaretur  Tellu- 
rus  ille  et  librariis  et  nobis  ignotus.  Mulciberum  et  Vul- 
canum uero  a Martiano  bis  commemoratos  esse  non  mul- 
tum miror,  de  Genio  Koppius  recte  dixit. 

Sexta  septima  octaua  nona  regio  deos  continet  plane 
ignotos:  nam  de  eo  qui  Pales  dicitur  ne  post  Muelleri 
(II  88)  et  Merkelii  quidem  (prol.  ad  fast.  p.  CCVIII  sq.) 
disputationes  certi  quidquam  afOrmari  licet  nisi  quod 
Etruscorum  eum  fuisse  (Arnob.  III  40)  et  a dea  Latina 
eiusdem  nominis  diuersum : alia  sibi  persuasit  Gerhardus 
(1. 1.  p.  30  «3). 

De  decimae  regionis  Neptuno  cf.  Gerhardus  p.  19^;^ 
sed  quod  Muellerus  II  p.  55  dicit  zugleich  kbmmt  er  in 
der  Genienlehre  der  Tuskischen  Disciplin  . . vor  de  hoc 
Gerhardus  aliter  dubitauit  p.  19®  seine  Geltung  ais  etrus- 
kischer  Penat  . . prohlemaiisch  atque  mihi  dubitandum 
uidetur.  nam  ad  quem  Arnobii  locum  (III  40)  uterque 
prouocat  Nigidius  Penates  deos  Neptunum  esse  atque 
Apollinem  prodidit ...  in  eo  de  Etruscis  Penatibus  nihil 
plane  praecipitur,  sed  Nigidium  ut  iam  antea  exposui 


Digitized  by  Coogie 


XXXXII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


Romanorum  Penates  quos  Varro  tres  censebat  aliqua  ra- 
tiocinatione usum  Neptunum  et  Apollinem  habuisse  appa- 
ret. de  Etruscis  autem  apud  Arnobium  postea  demum 
dicitur,  neque  tamen  ex  his  uerbis  idem  . . exponit . . 
disciplinas  Etruscas  sequens  genera  esse  Penatium  quat- 
tuor et  esse  louis  ex  his  alios,  alios  Neptuni  . . . ullo 
modo  conici  licet  Neptunum  inter  Penates  fuisse  sed  so- 
lum eum  Penates  habuisse,  de  Neuerita  adquiescendum 
erit  in  Prelleri  (Rom.  myth.  p.  503)  suspitione;  Consum 
Sabinum  deum  (Prellerus  p.  420)  ab  Etruscis  ut  uidetur 
alienum  aliunde  Martianus  admiscuisse  uidetur. 

Quae  in  undecima  regione  est  Valitudo  ei  Forcelli- 
nius  consuluit  allato  nummo  ex  Morell.  numism.  fam.  R. 
(tab.  I 3)  quamquam  sic  quoque  multae  dubitationi  res 
obnoxia  est.  cetera  Grotius  emendauit.  de  Pauore  et  Pal- 
lore cf.  Prellerus  p.  612  et  Hartungius  II  p.  614.  locis  ab 
his  hominibus  laudatis  adde  Minucium  in  Octauio  (25,  8) 
= Cyprian.  de  idol.  uan.  2,  4 et  Lactantium  I,  20,  11, 
quorum  utrumque  Varronem  exscripsisse  coarguit  Augu- 
stinus de  ciu.  d.  IIII,  23. 

De  reliquarum  regionum  deis  nihil  habeo  quod  ad- 
dam : nam  Saturni  caelestem  lunonem  non  adsequor ; 
Sancum  et  deos  publicos  ad  Etruscos  non  pertinentes  al- 
terum a Sabinis  (uid.  Prellerus  p.  634sq.)  alteros  ni  fallor 
a Varrone  eosque  nimis  inscite  mutuatus  est.  nam  dei 
publici  nulli  erant  in  cultu  sed  solum  denominati  ita  a 
Varrone : Varronis  enim  uerba  leguntur  apud  Augustinum 
de  ciu.  dei  VII  17  'de  dis  inquit  populi  Romani  publicis 
quibus  aedes  dedicauerunt  eosque  pluribus  signis  ornatos 
nolauerunt  in  hoc’  (scii,  tertio)  'libro  scribam.’  cf.  quae 
Franckenus  adnotauit  p.  94  ^ neque  sententiae  meae  ob- 
stat Tertull.  ad  Nat.  II  9 laudatus  a Prellero  myth.  Rom. 


Digilized  by  Google 


DE  PRIMO  LIBRO  XXXXHI 

p.  137'.  lanitores  terrestres  (Muell.  II  p.  132  in.)  ex 
Etrusca  disciplina  desumpsisse  Martianum  quamquam  ueri 
simillimum  est  adcuratius  nihil  adferre  possum. 

De  uniuerso  huius  diuisionis  consilio  et  ratione  cf. 
Muellerus  II  p.  131.  transeo  nunc  ad  ea  quae  secuntur, 
minus  certa  et  quae  a Marliano  aut  ficta  uideantur  aut 
quae  minus  recognita  et  cuiuis  nota  esse  potuere  praeter- 
missurus. itaque  p.  19,  13  depingitur  luppiter  ita  ut  iam 
Vulcanius  rectissime  mundi  uniuersi  in  eo  imaginem 
agnouisse  uideatur.  tota  exornatio  puto  Martiano  ipsi 
debetur  sed  rem  unde  desumpserit  nemo  dubitauit  hoc 
Augustini  de  ciu.  dei  (VII  6)  loco  inspecto  ' dicit  ergo 
idem  Varro  adhuc  de  naturali  theologia  praeloquens, 
deum  se  arbitrari  esse  animam  mundi  quem  Graeci  uo- 
cant  KOCjuov,  et  hunc  ipsum  mundum  esse  deum’,  simi- 
liter Varro  in  Curione  (Aug.  de  ciu.  dei  VII  9.  Krahnerus 
V^arronis  Curio  p.  1)  Jouem  . . esse  mundum  contende- 
at.  — deinde  p.  19,  27  sq.  lunonem  depingit  ita  tamen 
it  in  ea  selouem  pro  mundo  accepisse  oblitus  esse  uidea- 
ur:  cum  enim  dicit  'ipsius  uero  diuae  uultus  adsiduae 
)crlucens  gratiae,  fratri  consimilis  nisi  quod  ille  inmuta- 
)ili  laetitia  renidebat,  haec  conmutationum  adsiduarum' 
lubilo  crebrius  turbidabatur  ’ patet  hoc  loco  rursum  lo- 
icm  aetherem,  lunonem  aera  significare. 

Deinde  admodum  memorabilis  est  locus  p.  20,  20  — 
’1,  3.  haec  enim  patent  a Koppio  parum  recte  ad  idea- 
um  Platonicarum  exemplum  conformata  dici,  quo  uel  mi- 
us  probandum  quod  colorem  Martianum  dixisse  censet 
X clypeo  Vulcani  Homerico : ego  cuiuis  opinor  in  men- 
em  ueniet  oui  Orphici  quod  Martianus  in  describenda  illa 
phaera  imitatus  est;  nam  quem  Orphici  in  ouo  illo  in- 
sse  noluerunt  totum  mundum  Kata  buvapiv  ut  ita  dicam 


Digitized  by  Coogie 


XXXXIIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


eum  more  suo  nosler  pinguius  depinxit  ne  compita  qui- 
dem ab  hac  idea  mundi  aliena  ratus,  de  ouo  Orphico 
autem  satis  est  ad  Lobeckium  (Aglaophami  I p.  474  sq.) 
prouocare.  uerum  ut  haec  certa  uidentur  ita  incertum 
erit  iudicium  de  auctore,  ex  quo  Martianus  ouo  illo  ab- 
usus sua  hauserit;  Orphica  enim  ipsa  ab  eo  lectitata  fu- 
isse parum  probabile  est.  neque  tamen  desunt  iudicia 
quibus  adducaris  ut  eum  Orphicas  doctrinas  attigisse  cre- 
das, quem  satis  ni  fallor  luculentis  exemplis  principalem 
Martiani  auctorem  fuisse  demonstrauimus,  M.  Terentium 
Varronem,  quod  enim  Lobeckius  (p.  476)  ouum  cosmo- 
gonicum  appellat  mundi  uulgatissimam  similitudinem, 
omnino  tam  uulgata  mihi  illa  similitudo  non  uidetur  ne- 
que Orphici  intra  huius  similitudinis  fines  se  continuere 
quippe  qui  ouum  illud  ideam  etiam  mundi  esse  noluerint, 
omnino  non  puto  totam  rem  a caeli  terraeque  adspectu 
deductam  fuisse  quoniam  eis  temporibus  quibus  theogonia 
Orphica  fingebatur  terra  hominibus  disco  quam  uitello  si- 
milior uidebatur,  sed  mundum  nondum  perfectum  compa- 
rabant cum  ouo  in  quo  praeformatam  uidebant  uniuersam 
animalis  uitam.  ceterum  sciens  praetermitto  quaeBachofe- 
vt.\s&[Graehersymholik)  de  illo  ouo  p.20sq.  et  alibi  disputa- 
uit.  is  ipse  autem  Varronis  locus  quo  ad  sententiam  suam 
confirmandam  Lobeckius  utitur  ex  logistoricis  (ed.  Bipont. 
p.  318}  'caelum  est  testa,  item  uitellum  terra,  inter  ilia 
duo  humor  quasi  in  sinum  elusus  aeri  in  quo  calor’ 
(emendauit  locum  Kralinerus  de  phil.  Varronis  p.  48) 
Varronem  Orphica  adtigisse  mihi  probat  comparatus  scili- 
cet cum  Senecae  de  Varrone  testimonio  (fragm.  Bip.  ib.) 
'quo  modo  potest  mundus  esse  ut  ait  Varro  sine  capite 
sine  praeputio’ ; haec  enim  aliter  explicari  plane  nequeunt 
quam  ut  Varronem  putes  Orphicam  de  macrocosmo  quem 


Digitized  by  Coogle 


DE  PKIMO  LIBKO 


XXXXV 


uocant  doctrinam  uellicasse,  de  quo  rursus  ad  Lobeckium 
(IIp.911sq.)  prouoco.  praeterea  de  microcosmo  et  raacro- 
cosmo  cf.  copiosissima  Lipsii  disputatio  physiologiae  Stoi- 
corum, 1.  III  diss.  II.  in  hac  igitur  Orphicorum  sententia 
Varro  quem  Stoicorum  praecepta  multis  in  rebus  uehe- 
menter  probasse  aliquot  exemplis  antea  declaraui  offen- 
disse uidetur  hylozoismum  inficete  peruerti  ratus  tali 
singularum  mundi  partium  cum  singulis  Dei  membris 
comparatione  instituta,  insulseque  quae  Orphici  exco- 
gitauerant  irridebat.  Varronem  igitur  cum  Orpbica  etiam 
tradidisse  ueri  uideatur  simillimum  quidni  coniciamus 
Martianum  ex  eo  desumpsisse  quae  apertissime  Orphico- 
rum praecepta  sapiant? 

Tum  quod  p.  21, 10  Saturnus  cum  Vesta  consociatur 
recte  Vestam  saepe  idem  significare  quod  Terra  Koppius 
adnotauit;  poterat  Varronis  afferre  auctoritatem  ex  Aug. 
de  ciu.  dei  VII  24  'Tellurem  inquit  putant  esse  . . . . 
Vestam  quod  uestiatur  herbis.’  cf.  quae  Franckenus  ad- 
notauit p.  107. 

Deinde  p.  22,  20  Sol  in  deorum  senatum  ingressus 
quibus  uerbis  describitur  ea  cum  Macrobii  Sat.  I 18  de 
eadem  notatione  comparata  'hae  autem  aetatum  diuersita- 
tes  ad  solem  referuntur  ut  paruulus  uideatur  hiemali  sol- 
stitio qualem  Aegyptii  proferunt  ex  adyto  die  certa  quod 
tunc  breuissimo  die  ueluti  paruus  et  infans  uideatur : ex- 
inde autem  procedentibus  augmentis  aequinoctio  uernali 
similiter  atque  adulescentis  adipiscitur  uires  figuraque  iu- 
uenis  ornatur:  postea  statuitur  eius  aetas  plenissima  effi- 
gie barbae  solstitio  aestiuo;  quo  tempore  summum  sui 
consequitur  augmentum,  exinde  per  diminutiones  dierum 
ueluti  senescenti  quarta  forma  deus  figuratur  ’ comparata 
cum  hoc  loco  inquam  unum  fuisse  fontem  docebunt  ex 


V 


Digilized  by  Coogle 


XXXXVI  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

quo  Macrobius  et  Martianus  hauserunt,  hoc  est  Varronem, 
quippe  quem  alio  etiam  capituli  huius  loco  Macrobius  di- 
serte laudauerit  tum  omnem  dubitationem  ni  fallor  tollet 
Varronis  — ei  enim  rectissime  Franckenus  p.  86  uindi- 
cauit  — fragmentum  (Aug.  de  ciu.  dei  VII  16)  hoc  'Apol- 
linem quamuis  diuinatorem  et  medicum  uelint’  tamen  ut 
in  aliqua  parte  mundi  statuerent  ipsum  etiam  solem  esse 
dixerunt;  Dianamque  germanam  eius  similiter  lunam  et 
uiarum  praesidem.  unde  et  uirginem  nolunt,  quod  uia 
nihil  pariat  et  ideo  ambos  sagittas  habere  quod  ipsa  duo 
sidera  de  caelo  radios  terras  usque  pertendant.’  quae 
enim  Macrobius  cap.  18  disputauit  tam  arte  cum  hac  a 
Varrone  ut  uidetur  fusius  explicata  Solis  uel  Apollinis  na- 
tura cohaerent  ut  quin  Macrobius  alia  etiam  omnia  haec 
a Varrone  mutuatus  sit  nullus  dubitem.  — itaque  ne  Nor- 
tiam quidem  (p.  24,  12)  ex  Etrusca  disciplina  huc  acci- 
tam (cf.  Muell.  Etr.  II 54  sq.)  alii  puto  noster  debuit  quam 
ipsi  Varroni. 

Deinde  memorabile  est  Martianum  de  Harpocrate  ea 
posuisse  (p.  24,  28)  quae  ad  uerbum  fere  cum  Varronis 
ab  Augustino  seruatis  uerbis  congruunt  'uerum  quidam 
redimitus  puer  ad  os  conpresso  digito  salutari  silentium 
conmonebat’.  Aug.  de  ciu.  dei  XVIIl  5:  'in  omnibus  tem- 
plis . . erat  etiam  simulacrum  quod  digito  labiis  inpresso 
admonere  uideretur  ut  silentium  fieret;  hoc  significare 
idem  Varro  existimat  ut  homines  eos  fuisse  taceretur.’ 

Contra  genium  louialem  ex  intima  Etrusca  disciplina 
petitum  (uid.  p.  XXXX  et  Muell.  Etr.  II  88)  uereor  ne 
suo  periculo  Martianus  miri  istius  carminis  hoc  uersi- 
culo  (p.  25,  24)  Mercurium  interpretatus  sit,  quamquam 
per  se  non  ueri  dissimile  est  Varronem  in  similia  incidisse: 
in  eis  quae  de  Varronis  doctrina  tradita  sunt  nihil  inueni 


Digitized  by  Googie 


DE  SECVNDO  LIBRO 


XXXXVII 


quod  huc  faciat;  sed  in  tanto  naufragio  has  etiam  tabulas 
periisse  quis  miretur? 

Ad  extremum  p.  26,20  de  hominibus  eximiis  in  deo- 
rum numerum  referendis  quae  leguntur  bene  iam  Cupe- 
rus  contulit  cum  Cicerone  de  nat.  de.  I 15,  38.  Martianus 
autem  qui  eandem  rem  attigit  p.  18,  28,  similia  puto 
apud  Varronem  legerat,  qui  quam  nude  et  exiliter  homi- 
nes in  deorum  coetum  aggregatos  enumerauerit  discimus 
cum  ex  aliis  ab  Augustino  seruatis  fragmentis  tum  ex  1. 
de  ciu.  d.  XVIU  19  et  21. 

In  secundo  libro  p.  28,  12—32  quae  leguntur 
ineptiae  cuinam  Martianus  inuiderit  haud  profecto  multum 
interest  quamquam  ne  ab  his  quidem  Varro  uidetur  in- 
munis  fuisse  utpote  qui  nouenariae  regulae  (u.  Koppius 
ad  p.  144)  mentionem  inicere  non  dedignatus  sit.  — dein 
quae  p.  29, 1 — 25  reconditae  sapientiae  documenta  posuit 
perpendenda  erunt  ubi  de  similibus  septimi  libri  arcanis 
dicemus,  quae  secuntur  ni  fallor  Martianus  — certe 
magnam  partem  — ipse  excogitauit.  similiter  statuendum 
erit  de  miserrimis  illis  facetiis  p.  39,  8 — 40,  10. 

Deinde  p.  40,  16 — 24  Philologia  ouum  exsorbillat 
inmortalitatein  adeptura,  qua  in  re  Martianus  iterum  ad 
Orphicum  illud  ouum  remotiore  similitudine  respexisse 
uidetur  quamquam  notum  est  initiatos  ouis  uesci  uel  no- 
luisse uel  uetitos  fuisse. 

De  Vedio  cum  uxore  a Philologia  non  conspectis 
(p.  41,  6)  satis  esset  laudare  Muellerum  (Etr.  II  92^^  et 
59  sq.)  et  Gerhardum  (p.  27  et  Klausenum  (Aeneas 
p.  1086  sq.)  — cuius  tamen  disputatio  Muelleri  senten- 
tiam minime  refutat,  Vedium  illum  Etrusci  dei  Latinum 
nomen  esse  indicantis  quoniam  Martianus  nisi  apud  aucto- 
rem suum  Vedium  Etruscorum  fuisse  inuenisset,  non  ad- 


Digitized  by  Google 


XXXXVIII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

posuisset  sicut  suadebat  Etruria  — , nisi  obloquendum 
uideretur  Koppio  Arnobii  locum  (II  62)  a Martiano  ex- 
scriptum fuisse  rato,  in  Arnobii  enim  loco  de  Vedio  ne 
uerbum  quidem  legitur,  tamen  cum  tota  res  prope  ac- 
cedat ad  ea  quae  Martianus  innuit  manifestum  est  et 
Arnobium  et  Martianum  ex  alio  aliquo  auctore  hau- 
sisse. in  eis  quae  proxime  secuntur  Phasi  senis  mani- 
festo corruptum  est;  sed  certa  emendatio  nulla  in  prom- 
ptu est. 

Tum  quae  p.  42,  6 Philologia  docte  lunonis  nomina 
enumerat  ea  omnia  Varronem  suppeditasae  ueri  simile  fit 
ex  Varronis  quae  Augustinus  seruauit  fragmentis,  nam  de 
ciu.  dei  VII  3 'omnium  purgandorum  et  pariendorum  lu- 
nonem  et  ideo  eam  non  deesse  purgationibus  feminarum 
et  partubus  hominum.’  'luno  selecta  et  regina  louisque 
soror  et  coniunx,  haec  tamen  Interduca  est  pueris  et 
opus  facit  eum  deabus  ignobilissimis  Abeona  et  Adeona.’ 
'ponitur  autem  luno  quia  Interduca  est  et  Domiduca 
quasi..’  ctt.  ceterum  in  Martiani  uerbis  nihil  erat  cur 
Koppius  de  Cinxiam  scribendo  dubitaret:  rem  expediuit 
dudum  quem  Koppius  non  inspexit  Brissonius  de  ritu 
nuptiarum  p.  43  sq.  (ed.  Amstelod.  1662). 

De  loco  grauissimo  qui  est  p.  42,  27  — 45,  30 
rectissime  iudicauit  Krabnerus  (de  Varr.  phil.  p.  24)  'quae 
-omnia  (scii.  § 140  sq.)  Varroniana  esse  contentione  insti- 
tuta cum  Tertulliani  et  Augustini  notationibus  intellegen- 
tes facile  perspicient.’  addit  de  Semonibus  patrum  locos 
simillimos:  etiam  doctrinam  de  Tagete  Varroni  adiudican- 
dam  esse  censet,  quin  etiam  in  Varronianae  doctrinae 
reliquiis  ni  fallor  ea  leguntur  quae  haec  ex  Varrone  omnia 
transscripta  esse  disertissime  probant,  nimirum  quem  lo- 
cum antea  adscripsi  (p.  XXXIII)  is  sane  aliquanto  differt  a 


Digilized  by  Googl 


DE  SECVNDO  LIBRO 


XXXXVIIII 


IKarliani  caeli  partitione;  tamen  tota  Augustinei  loci  in - 
-doles  docet  Augustinum  generatim  modo  minimeque  ac- 
curate Varronis  uerba  attulisse,  ut  si  ad  summam  quae 
inter  Augusinum  Martianumque  hac  in  re  intercedit  simi- 
litudinem attenderis,  haud  inOtiere  omnibus  confidenter 
ut  Varronianis  uti  licere  quae  in  hac  caeli  partitione  com- 
memorantur.' similiter  Varronem  de  Sibyllis  egisse  libro 
IIU  rerum  diuinarum  constat,  (Merkelius  p.  CXVI  sq. 
Franckenus  p.  144  sq.)  quem  et  ipsum  decem  enumerasse 
ex  Lactantio  a Koppio  laudato  (1  6)  perspicitur,  itaque 
quod  Martianus  (p.  44,  20)  qms  non  decem  ut  asserunt 
sed  duas  fuisse  non  nescis  lunonem  dicere  fingit,  putan- 
dus est  aut  Martianus  praeter  Varronem  ad  alius  cuiusdam 
auctoritatem  hac  in  re  respexisse  aut,  quod  ueri  simi- 
lius est,  Varro  hunc  numerum  alio  loco  ad  duas  principales 
redegisse,  similiter  quae  p.  47,  24  profertur  heroum  ety- 
mologia ad  Varronem  referenda  erit,  in  eis  quae  de  ma- 
nibus secuntur  0.  Muellerus  (11  93)  antiquae  doctrinae 
tenorem  rectissime  sibi  inuenisse  uidebatur,  quae  nos 
plane  non  dubitamus  quin  Varronis  fuerit. 

Deinde  quae  p.  46,  9 lunae  legitur  descriptio  globo- 
sum quoddam  ienerumque  corpus  ex  superni  roris  leni- 
tate compactum,  admodum  memorabilis  est  et  doctrinae 
alicuius  cum  uno  alio  testimonio  solum  uestigium,  quae 
ab  aliis  omnibus  de  hisce  rebus  excogitatis  longe  recedit, 
nam  quod  Koppius  physicos  ad  Macrobium  prouocans 
(somn.  Scip.  1,  11  et  19)  lunam  aetheream  terram  di- 
xisse monet  hac  re  nostrum  locum  explicari  ratus  mihi 
quidem  errasse  uidetur.  quos  enim  Macrobius  physicos 
appellat  Orphici  potius  sunt,  qui  tamen  non  putauere 
lunam  corpus  quoddam  aethereum  sed  potius  corpus 
caeleste  ad  terrae  similitudinem  conformatum , quod 

MARTIANUS  CAPRLUA  d 


Digitized  by  Coogie 


L PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

f 

quidem  in  aethere  positum  sit.  hoc  apparet  cum  ex  uni- 
uersa  Loheckii  (Aglaoph.  I p.  499  sq.)  disputatione  tum 
ex  hisce  Orphicis  uersiculis  (apud  Proclum,  III ^ 154. 
IV  283)  ab  eo  laudatis 

uncoTO  5’  dXXnv  xaiav  direipiTov  f^v  t€  ceXnvnv 

dGdvaTOi  KXqZouciv,  dmxGdvioi  b4  t€  Mqvqv, 
tt6XX’  oupe’  exei  ttoXX  ’ dctea  TtoXXd  p^XaGpa. 
itaque  haec  semouenda  sunt,  sed  Fulgentius  (myth.  II 
extr.  Stauereni  p.  700  sq.)  de  luna  haec  habet  'siue  pa- 
storem Endymionem  amasse  fertur  quod  nocturni  roris 
humor  quem  aporria  siderum  atque  ipsius  lunae  animan- 
dis herbarum  succis  insudat,  pastoralibus  prosit  successi- 
bus.’ Munckerus  haec  adnotat  ' scribe  diroppota 

I 

siderum  atque  ipsius  Lunae  clt. ; . . oh  hanc  ergo  apor- 

roeam  conflua  Luna  dicitur  in  fragm quod  Fulgentio 

adscribitur  in  Pithoei  catalectis.’  itaque  haec  per  se  uix 
intelligi  possunt  nisi  accito  nostro  Martiani  loco,  ex  quo 
patet  fuisse  quosdam  qui  sidera  ipsa  nihil  putauerint  quam 
corpora  ex  rore  et  humore  confecta,  ab  his  sane  corpo- 
ribus defluere  potuit  ros  dicique  hoc  sensu  potuit  luna 
roriflua.  aliter  enim  quo  modo  ex  eis  corporibus  quae 
Orphici  aliique  sidera  esse  putabant  aliquid  humoris  de- 
fluere potuerit  non  assequor,  conferendi  sunt  auctor 
peruig.  Ven.  20  ^humor  ille  quem  serenis  astra  rorant 
noctibus’  quem  imitatus  est  Fulgentius  p.  11  (Munckeri) 
* humor  algens  quem  serenis  astra  sudant  noctibus’  et 
cum  hac  re  cohaeret  quod  luna  a magis  spumare  iuberi 
dicitur,  rursum  dicuntur  sidera  rore  et  uaporibus  terre- 
nis ali  cf.  Seruius  adVerg.  Aen.  I 607.  uid.  etiam  Salmasius 
exerc.  PUn.  p.  773  A (ed.  1689).  praeterea  haud  scio  an 
eandem  illam  de  qua  antea  dixi  rem  innuerit  Seru.  ad  Verg. 
Georg.3,391  'mulat  fabulam,  nam  non  Pan  sed  Endymion 


Digilized  by  Googie 


DE  TERTIO  LIBRO 


L1 


amasse  dicitur  Lunam , qui  spretus  pauit  pecora  candidis- 
sima et  sic  eam  in  suos  illexit  amplexus:  ctdus  rei  mysti- 
cae (Burmannus  recte  mystici)  uolunt  guandam  secretam 
esse  rationem. 

In  sequentibus  Koppius  (p.  46,  20  sq.)  iure  ukletur 
Facundiam  Mercurio  ab  Etruscis  in  matrimonium  datam 
miratus  esse,  sed . quam  Gerhardus  aliegoricam  deam  et 
(ut  uid^ur  significare)  a Martiano  (ictam  censet  (p.  20^) 
eam  haud  ueri  simile  duco  hunc  hominem  suo  sibi  peri- 
culo fabricasse  cum  praesertim  nominatim  ad  Etruscos 
prouocet.  sed  unum  accedit  quo  ni  fallor  manifestissimum 
flt  hanc  fuisse  aliquo  modo  cum  Mercurio  copulatam,  ni- 
mirum Martianus  si  finxerat  Philologiam  Mercurii  con- 
iugem,  nulla  caussa  erat  addere  aliam  deam  antea  Mercurio 
iunctam : contra  si  alia  iam  erat  Mercurio  iuncta  necessa- 
rium erat  hanc  rem  excusare,  itaque  Varronem  quem 
procul  dubio  etiam  hac  in  re  secutus  est  puto  Etruscam 
aliquam  deam  cum  Mercurio  antiquitus  iunctam  Latine 
uertisse. 

Quae  p.  47, 1—10  leguntur  quid  significent  indagan- 
dum hominibus  qui  rerum  Aegyptiarum  gnari  sunt  re- 
linquo. sed  in  toto  illo  caelesti  itinere  (46,  3 — 51>  7)< 
singula  quoad  fieri  potuit  diligentissime  Koppius  ex- 
plicauit.  de  carmine  autem  quod  p.  48,  6 sq.  legitur  cf. 
Lobeckius  Aglaoph.  p.  464;  neque  dissimile  theocrasiae 
exemplum  est  hymnus  in  Attin,  quem  restituit  G.  Herma n- 
nus  (Comment.  acad.  Lips.  1849  p.  1 sq.) 

Quae  Martianus  tertio  libro  exficouit,) quod  inter- 
dum Koppius  loquitur , quasi  Martianus  excerpsisset  Pri- 
scianum  (p.  286  ed.  Kopp.)  uel  alium  eorum  qui  aetatem 
tulerunt,  falli  uidetur:  sed  de  difficilima  de  auctoribus  ah 
illis  Grammaticis  adhibitis  quaestione  alii  sequantur  Lach- 

d* 


Digilized  by  Googie 


LII  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 

mannum  comment.  de  Dositheo  p.  6 dass  eine  Grammatik 
mit  der  bestimmten  Jahreszahl  207  n.  Chr.  so  oft  worllich 
‘ mU  Charisius  und  Diomedes  . . . ubereinstimmt , ist  nicht 
minder  merkwiirdig . . .*  cf.  Bdckingius  praefat.  ad  Dosith. 
p.  VIIII — XIIII.  itaque  dicere  non  ausim  quem  noster  se- 
cutus sit  quamquam  ne  hic  quidem  Varronianae  doctrinae 
uestigia  desunt,  nam  quod  Ritschelius  (deVarr.  disc.  libris 
p.  7)  ex  Cassiodorio  de  ortiiogr.  p.  2286  P.  adfert  Varro- 
nem A et  o;  litteras  esse  negasse,  eadem  leguntur  apud 
Martianum:  61,  3 et  63,  8,  neque  aliter  sensisse  eum  de 
h documento  est  p.  62,  4 ubi  uid.  Koppius:  et  in  primis 
p.  63,  1 ...  H aspirationi  dabitur. 

Simile  est  quod  Pompeius  comment.  artis  Donati  p. 
233  Lindem.  haec  hahet  'ille*  (nimirum  Varro)  'dicit: 
lac  non  dehemus  dicere  sed  lact^  MarUanus  eadem  fere 
profert  p.  62,  25. 

Quarto  libro  ex  personatae  Dialecticae  uerhis  quae 
leguntur  p.  101,  10  sequi  uidetur  Varronem  ex  Aristotelis 
praeceptis  suam  conflauisse  dialecticam,  eamque  dein'rur- 
sum  Martianum  si  modo  ipsi  fides  esset  in  breuiorem  for-  , 
mam  contraxisse,  sed  ueri  similius  puto  apud  posteriorem 
aliquem  scriptorem  Martianum  illam  Varronis  laudationem 
inuenisse  eumque  in  suum  usum  conuertisse. 

Quinto  libro  Halmii  adnotationem , qua  Aquilae  a 
Martiano  excerpti  Ciceronisque  locos  accuratissime  indica- 
uit  summa  eius  uiri  liberalitate  repetere  licuit,  ad  s e x t u m 
ex  Luedeckii  de  eo  libro  dissertatione  (Gottingae  1862)  et 
Mommseni  notationibus  Solino  additis  Pbnii  et  Solini  locos 
repetiui,  cuius  libri  partem  extremam  Euclidi  deberi  Boett- 
gerus  (quem  laudaui  p.XlIl)  animaduertit,  quamquam  haud 
improbabile  uidetur  non  ipsum  Eucbdem  sed  Latinum  ali- 
quem eius  interpretem  a Martiano  inspectum  esse,  cum 


Digitized  by  Coog[e 


DE  SEPTIMO  LIBRO 


LIII 


ordo  rerum  apud  Eucliden  alius  atque  apud  nostrum  sit. 
quem  Varronem  non  fuisse  ex  Gellii  uerbis  sequi  uidetur 
'linea  est’  inquit  (M.  Varro)  'longitudo  quaedam  sine  lati- 
tudine et  altitudine.’  Euclides  autem  breuius  praetermissa 
altitudine  inquit  est  pqKOC  dTiXar^c:  quod  ex- 

primere uno  Latino  uerbo  non  queas , nisi  audeas  dicere 
illatabile.’  alia  sunt  Martiani  p.  246,  29. 

Contra  si  coniecturae  fides  quaecunque  libro  septimo 
Martianus  posuit  apertissima  uestigia  docent  Varroniana 
esse  tantum  non  omnia,  ueluti  quae  in  monadis  descriptione 
de  loue  dicuntur  a Varrone  uidetur  mutuatus  esse,  cum 
eis  enim  quae  p.  257, 26  sq.  leguntur  apte  comparabuntur 
quae  Varronem  in  Curione  exposuisse  Augustinus  refert 
(de  ciu.dei,VII,9.  Krahnerus,Varronis  Curio  p.l.  Bernhar- 
dyus,  litt.  Lat.  p.  763,  Ritschelius  de  Varr.  logistor  p.  IIIl) 
'in  hanc  sententiam  etiam  quosdam  uersus  Valerii  Sorani 
exponit  idem  Varro  in  eo  libro,  quem  seorsum  ab  istis’ 
(libris  Antiq.  rerum  diu.)  'de  cultu  deorum  scripsit  qui 
uersus  hi  sunt: 

luppiter  omnipotens  regum  rex  ipse  deusque 

progenitor  genetrixque  deum,  deus  unus  et  omnis. 

exponuntur  autem  in  eodem  libro  ita  ut  eum  marem  ex- 
istimarent qui  semen  emitteret  feminam  quae  acciperet; 
louemque  esse  mundum  et  eum  omnia  semina  ex  se  emit- 
tere et  in  se  recipere,  qua  caussa,  inquit,  scripsit  Sora- 
nus, luppiter  progenitor  genetrixque  nec  minus  cum  caussa 
unum  et  idem  omnia  esse;  mundus  enim  unus  et  in  eo 
uno  omnia  sunt.’  ad  eundem  iam  Augustini  locum  glossa 
cod.  Monacensis  E respicit  in  qua  Sorani  uersus  (ita  recte 
emendauit  Krahnerus  p.  22)  commemoratur,  ceterum 
ueri  simile  est  Varronem  in  libro  disciplinarum  eo  qui  erat 


Digitized  by  Coogle 


tJ^im  PRAEFATIO  IN  MAKTIANVM  CAPELLAM 

'de  arilhmelica  haec  omnia  adcuralius  Iractassc  quae  in 
logislorico  illo  tetigerat. 

Deinde  inter  ea  quae  de  heptade  Marlianus  docuit 
p.  262,  7 sq.  leguntur,  quae  de  partu  hominum  p.  263,  6 
habet,  Grotius  cum  Gellii  (111, 10}  loco  comparauit,  cuius 
uniuersum  caput  ex  Varronis  excerptum  esse  isagogico 
hebdomadum  libro  septenarii  numeri  praestantiam  enar-  - 
ratam  et  ‘bis  septem  coryphaeorum  imagines’  descriptas 
conplexo  docuerunt  L.  Mercklinus  (animaduers.  de  Varron. 
hebdomadibus,  Dorpati  1857}  et  F.  Ritschelius  (epimetr. 
disput.  de  M.  Varr.  hebdom.  libris  Bonnae  1858.  coli, 
eod.  mus.  Rhenani  VI  p.  513  sq.  et  ind.  schol.  Bonn.  hib. 
1856  —57,  p.  4).  igitur  Grotius  Gellii  haec  uerba  lau- 
dauit  ‘ illam  quoque  uim  huius  numeri  obseruatam  refert 
quod  ante  mensem  septimum  neque  masculus  neque  fe- 
mina salubriter  ac  secundum  naturam  nasci  potest.’  de- 
inde cum  Martianus  dicat  ‘dehinc  paruulis  mense  septimo 
dentes  emergunt,  ac  septimo  anno  mutantur;  item  se- 
cunda hebdomas  pubertalem  mouel  gignendique  possibi- 
litatem’ Gellii  Varroniana  arte  congruunt  haec  ‘dentes 
quoque  et  iu  septem  mensibus  primis  et  septenos  ex  utra- 
que parte  gigni  ait  ’.  quae  secuntur  ut  et  ipsa  congruant 
palmari  emendatione  effecit  F.  Astius  (animadu.  ad  theo- 
logumena Arilhmet.  ,p.  183}  Gellii  locum  sic  restituens: 

‘et  inguina  adnasci  annis  fere  his  septenis’.  — tum  si 
Varro  apud  Gellium  haec  dicit  ‘praeterea  scribit  lunae  , 
curriculum  conhci  integris  quater  septenis  diebus,  nam  die 
duodetricesimo  luna,  inquit,  ex  quo  uestigio  profecta  est, 
eodem  redit:  auctoremque  opinionis  huius  Aristidem  esse 
Samium,  in  qua  re  non  Id  solum  animaduerli  debere  dicit, 
quod  quater  septenis  id  est  octo  et  uiginli  diebus  confice- 
ret iter  luna  suum,  sed  quod  is  numerus  septenarius,  si 


Digitized  by  Google 


DE  SEPTIMO  LIBRO 


LV 


» * * 
ab  uuo' profectus  dum  ad  semel  ipsum  progreditur,  omnes 

'per  quos  progressus  est  numeros  comprehendat,  ipsumque 
se  addat,  facit  numerum  octo  et  uiginti,  quot  dies  sunt 
curriculi  lunaris  * ' patet  partem  horum  Martianum  ita  ex- 
pressisse *hic  numerus  lunae  cursum  significat;  nam 
unum  duo  tria  quattuor  quinque  sex  septem  uiginti  octo 
faciunt'  (p.  262,  22  sq.)  — quae  cum  ita  sese  habeant 
meo  mihi  iure  suspicari  uideor  omnia  quotquot  de  septe- 
nario numero  Marcianus  posuit,  e Varrone  eum  petiisse. 

Sed  in  uniuersum  postquam  in  duorum  eorumque 
ex  ueterum  sententia  grauissimorum  numerorum  descri- 
ptione et  explicatione  Varronem  Martiani  auctorem  fuisse 
demonstratum  est,  non  temere  nobis  conicere  uidemur 
quicquid  in  libro  VII  Martianus  posuit  ex  Varrone  de- 
sumptum esse,  singula  quaeque  Koppius  diligenter  cum 
theologumenis  Arithmeticae  comparauit,  ex  quibus  tamen 
Martianus  non  hausisse  uidetur.  potest  etiam  in  usum  uo- 
cari  Macrobius,  qui  quae  de  uirtutibus  numerorum  habet 
Varroniana  aut  omnia  aut  pleraque  esse  coniciam.  neque 
dissimiliter  de  Censorini  de  die  nat.  cap.  14  iudicauehs, 
qui  cum  Varrone  aliquotiens  nominatim  (ueluti  p.  34,  16 
lahn.)  utitur  tum  non  desunt  quae  aperte  Varroni  debuit, 
ueluti  p.  36,  12  * praeterea  mulla  sunt  de  his  hebdomadi- 
bus quae  medici  ac  philosophi  libris  mandauerunl,  unde 
apparet  ut  in  morbis  dies  septimi  suspecti  sunt  ac  crisimoe 
. . dicuntur,  ita  ...  ’ conferes  cum  Gellii  (III  10)  Varrone 
'discrimina  etiam  periculorum  in  morbis  maiore  ui  fieri 
putant  in  diebus  qui  conficiuntur  ex  numero  septenario 
eosque  dies  omnium  maxime  ita  ut  medici  adpellant  Kpiri- 
KOuc  fl  KpidjLiOUC  cuique  uideri , primam  hebdomadam  et 
secundam  et  tertiam.’  neque  puto  quae  Censorinus  ex 
Solone  (fragm.  27,  6ergk  p.  346)  laudauit  p.  35,  9 sq.. 


Digitized  by  Googie 


LVI  PRAEFATIO  IN  MARTIANVM  CAPELLAM 


ipsum  eum  ex  Solone  desumpsisse  sed  potius  Varroni  de- 
buisse. sed  totum  capitulum  Varronis  doctrinam  sapere 
mihi  uidelur.  uidentur  etiam  quae  inde  a p.  371, 3 (Jahn.) 
leguntur  Varroni  debere,  cuius  de  nouenarii  numeri  uir- 
. tutibus  expositionis  aliud  documentum  seruauit  Arno- 
bius III  38. 

De  libro  octauo  hoc  est  Delambri  iudicium  uol.  I 
p.  313:  Martianus  C.  parait  un  compilateur  maladroit 
qui  n’a  pas  assez  de  critique  pour  choisir  entre  les  au~ 
teurs  qu'il  aurail  d copier.  II  parle  d' Eratostbene 
d' Hipparque  et  de  Ptolemee  probablement  sans  les  avoir 
Ius  ou  il  en  avait  au  moins  peu  profite;  il  n'etait  pas  au 
niveau  de  son  siecle  ou  son  siecle  etait  descendu  au 
dessous  des  siecles  precedens,  ou  plutdt  ce  qui  est  plus 
vraisemblable  les  travaux  d' Hipparque  et  de  Ptolemee 
etaient  restes  renfermes  dans  les  ecoles  de  Rhodes  ei 
d’ Alexandrie , ou  memt  ces  grands  astronomes  nont  pas 
eu  de  dignes  successeurs.  Tai  copie  ce  que  Martianus 
offre  je  ne  dirai  pas  de  bon  mais  de  singulier;  il  n’a  de 
bon  que  deux  ou  trois  lignes  sur  Mercure  et  Venus  et 
nous  en  avions  dejd  vu  Vequivalent  d peu  pres  dans 
Ciceron  et  dans  Macrobe.’ 

Sed  de  aucture  a Martiano  his  in  rebus  adhibito  haec 
habet  Ritschelius  (de  Varr.  disc.  libris  p.  10)  ' eam  autem 
inquit  ' uocabuli  notationem  et  Isidorus  suscepit  111  c.  59 
et  60  et  uero  Marcianus  quoque  VIII  p.  275  ima  j(p.  643 
S 817  Kopp.)  et  is  quidem  quendam  Romanorum  ante- 
stans non  per  omnia  ignarum  sibi:  quem  nemo  non  uidet 
ipsum  Varronem  dici.  Quo  Marciani  de  se  ipsp  testimonio 
profecto  non  mediocris  fides  ei  coniecturae  additur  qua 
illum  Varrone  aliqua  ex  parte  usum  esse  iam  supra  signi- 
ficabamus. ’ praeterea  Krahnerus  (de  phil.  Varr.  p..  18 


Digilized  by  Coogie 


DE  OCTAVO  LIBRO 


Lvn 


ima  seq.)  rectissime  quae  Varroni  verba  ex  Cassiodorio  de 
art.  et  disc.  c.  6 p.  560 b)  reddidit  Ritschelius  (de  Vary. 
disc.  libr.  p.  8)  ea  comparauit  cum  Martiani  § 849,  ita  ut 
duobus  huius  libri  locis  Varronianae  doctrinae  uestigia 
deprehendamus. 

Sed  his  accedunt  ni  fallor  alia,  nempe  p.  303,  9 quae 
de  sphaera  kpikujtQ  Martianus  exposuit  nullus  dubito  quin 
ex  Varrone  petierit  propter  hunc  Gellii  locum  (III,  10)  'cir- 
culos quoque  ait  in  caelo  circum  longitudinem  axis  septem 
esse,  e quibus  duos  minimos  qui  axem  extimum  tangunt 
it6\ouc’  ctt.  qua  de  re  certius  esset  iudicium  si  Varronis 
eum  librum  haberemus  in  quo  data  opera  Astronomiam 
tractauit:  nam  Gellius  sua  ex  isagogico  Hebdomadum  libro> 
(cf.  antea)  excerpsit.  Martianum  igitur  cum  totum  quasi 
instrumentum  institutionis  astronomicae,  — lingitur  enim. 
Astronomia  deorum  coetum  ingressa  manu  sphaeram 
illam  aeneam  gestans  — a Varrone  mutuatus  esse  uideatur, 
nonne  neri  simile  est  in  ceteris  quoque  eius  doctrinam 
secutum  esse?  praesertim  cum  statim  ea  quae  secuntur 
Varroniana  sint  apertissime,  nam  (p.  303,  24  in.)  stellae 
etymologiam  iam  dixi  homines  doctos  Varroni  allegasse; 
quod  autem  sidera  a considendo  deducit  itidem  Varro- 
nem expressit : cf.  de  1.  Lat.  VII  p.  300  sq.  sidera  qme 
insidunt. 

Verum  perquam  memorabilis  est  locus  qui  proxime 
antecedit  excusationem  illam  de  sphaera  artiQciosa  parum 
adcurate  ad  mundi  exemplum  fabricata  p.  302,11  sq.  qui  cum 
artissime  cohaereat  cum  expositione  sphaerae  non  temere- 
etiam  haec  ex  Varrone  petita  esse  coniecisse  milii  uideor. 
et  prima  quidem  'mundus  igitur’  usque  ad  uerba  'aeter- 
nis caeli  raptibus’  uidentur  Stoica  esse  comparato  Dio- 
gene L.  VII,  1,  69,  137 : xd  bfi  x^Txapa  cxoixeia  eTvai 


Digitized  by  Coog[e 


LVm  PRAEFATIO  IN  MAKTIANVM  CAPELLAM 


6)io0  Tf|v  dnoiov  ouciav ^lTtocTd9^^v  hi  ttcivtujv 

Tf)v  iniv  |n^cr|v  dnoivTiuv  oucav.  quae  aulem  secunlur 
*quamquam  auscultare’  usque 'ad  uerba 'disparari’,  (u.  19) 
eis  si  modo  tenuem  quae  in  his  tenebris  fulget  lucem  recte  - 
distinguo,  Epicuri  de  atomis  doctrinam  reicit.  qiiae  deinde 
secuntur  Koppius  recte  ni  fallor  ad  Aristotelis' doctrinam 
reuocauit.  quae  post  ea  leguntur  ' quarum  circa  medium  ’ 
usque  ad  p.  303, 3 '‘dvacrpoc  perhibetur’  quamquam  miri- 
fica ista  Martiani  elegantia  ita  comparata  ut  uix  intellegantur 
tamen  neque  ex  Stoicorum  disciplina  sunt  neque  uere 
Aristotelis,  qui  quattuor  tantum  elementa  habet,  at  poste- 
riores aethera  Aristotelium  pro  elemento  habuerunt,  uel- 
uti  auctor  libelli  nepl  Kdcpou  qui  p.  392  b 35  Bekk. 
7T^VT€  bf)  inquit  crOixeia  TaOra  'Iv  xi^paic  cqiai- 

piKoic  4TKEi)Li€va  TTEpiE^op^VTic  dci  Tfjc  dXdTTOVOC  peKovi 
(X^YUJ  fflc  Obaxi,  ObttTOc  bfe  i\  d4pi,  d^poc  be 

4v  TTupi,  TTupdc  hk  aiOepi)  tov  dXov  Kdcpov  cuvecxn- 
caro.  uides  haec  plane  cum  nostro  loco  conuenire  ut  su- 
spitio  oriatur  istius  libelli  auctorem  magnam  sapientiae 
partem  ex  Varronis  horreis  deprompsisse,  perspicuo  autem 
exempla  opinor  ex  hoc  Martiani  loco  cognoscitur  quo  modo 
Varro  (cf.  Krahnerus  ad  Varr.  phii.  p.  4)  philosophorum 
placita  quamuis  discrepantia  in  unum  conflauerit. 

Do  libro  nono  Meibomius  praef.  uol.  11  musicorum 
haec  habet  ' celebritatem  huius  Aristidis  unus  ex  antiqui- 
tate adserit  Martianus  Capella  qui  Harmonica  sua  et  Rhyth- 
mica  (ut  primi  obsdruauimus)  ex  illo  in  Latinum  sermo- 
nem transtulit.  Quam  feliciter  in  notis  nostris  interdum 
ostensum,  certe  non  ubique  Aristidis  mentem  adsecutum 
esse  lector  eruditus  conspiciet’,  et  similiter  Boeckhius  de 
metris  Pindari  p.  22 'Aristidem  in  hoc  ut  in  ceteris 
compilauit  Marcianus  Capella  ’. 


Digitized  by  Coog[e 


DE  NONO  LIBRO 


Lvmi 


Superest  ut  quantum  alii  operam  nostram  misello 
huic  nauatam  [adiuuerint  grato  animo  testemur.  nam 
Mauricius  Hauptius  aliquot  locos  egregie  emendauit,  amici 
exules  inspectis  codicibus  eximie  nobis  gratificati  sunt, 
Rudolphus  Hercherus  aliquot  plagulas  accurate  perlegit 

Scripsi  BeroUni  Kal.  Nouembribus  a.  MDCGGLXV. 


Digilized  by  Coogle 


PRAEFATIO 

m SCHOLIA  AD  CAESARIS  GERMANICI 

ARATEA 


Scholia  in  Arati  Phaenomenon  interpretem  Latinum 
Capellae  adiunxi  propter  argumenti  cum  Martiani  rebus 
mythologicis  similitudinem  et  ita  quidem  conformata  ut  huc 
usque  plena  nondum  innotuerunt,  descripta  scilicet  ex  codi- 
cibus Puteaneo  et  Basileensi,  de  quibus  dixit  M.  Hertzius  in 
relationibus  menstruis  de  consessibus  academiae  Berolinen-  * 
sis  anni  1847  p.  3.19.  Basileensis  codicis  apographum  a 
Rotbio  factum  accepi  ab  Adolpho  Kiessiingio,  cuius 
tam  prona  in  me  fuit  uoluntas  ut  huius  editionis  plagulas 
rursum  eum  codice  ipso  accuratissime  conferret.  Puteanei 
codicis  apographum  D.  Heinsii  manu  scriptum  et  in  biblio- 
theca regia  Berolinensi  seruatum  (mss.  Diez.  4.  133)  ipse 
descripsi  etabAndreaLaubmanno  Monacensi  pro  sua 
erga  me  amicitia  impetraui  ut  cum  codice  Puteaneo  reli- 
giosissime conferret,  de  his  igitur  codicibus  haec  fere  ho- 
mines illi  egregii  retulerunt. 

Codex  Puteaneus  n.  7886  constat  foliis  formae 
quadratae  triginta  sex.  paginae  bipartitae  sunt,  scriptus 
est  saeculo  nono  aut  decimo,  insunt  haec 

"Claudii  Caesaris  Arati  Phaenomena  Ab  Toue  prin- 
cipium cett. 


Digitized  by  Coog[e 


PRAEFATIO  IN  SCHOLIA  AD  CAE8.  GERM.  LXI 


Fol,  11'  extrema  uerba  sunt  circuli  albi  species. 

Fol.  12  incipit  Aurigae  plantaq.  terit  psida  leuam. 

Fol.  14  incipit  Non  frustrotum  animum  certo  melit 
mite  durii  Haec  eadem  tibi  signa  dabunt  non  inrita 
pisces. 

^ Claudii  Caesaris  Arati  phomena  epl.  Arati  genus 
Bis  sena  mensum  uertigine  uoluitur  annis  Septimanis 
decies  cett. 

Secuntur  uersicuii  XViI  quorum  extremus 

Per  nonasidus  decurrens  atq.  calendas. 

Gens  Bragmanna  quidem  cett. 

Secuntur  sex  uersicuii;  deinde 

Alexandri  regis  Macedonum  et  Dindimi  regis  Brac- 
manorum  de  philosophia  per  litteras  facta  conlatio. 

Saepe  ad  aures  meas  fando  peruenit  cett. 

Fol.  14 continet  responsum  Dindimi. 

Fol.  15*^  incipit  Arati  ea  quae  uidentur  Ostensionem 
quoque  de  quibus  uidentur  oportet  fieri  Ad  austrum  ex 
aduerso  habens  septemtrionem  cett  ' 

Fol.  IS""  Arati  genus 

Aratus  patris  quidem  est  Athinodori  cett. 

Fol.  19  Incipit 

Praeclara  ostensio  sacri  uotuminis  Nam  quae  cum 
mihi  caelestem  propinaret  cett. 

Fol.  20'"  expt 
Incipit 

Ab  ioue  incipimus  quem  umquam  uiri  relinquimus. 
Archanum  quippe  est  iouis  omnis  terra  omnem  q.  homi- 
num forum  cett.  • 

Extrema  uerba  sunt  fol.  36^  in  annum  umquam  reli- 
quimus continentem  in  celos  signem. 

Arati  que^  uidentur. 


Digilized  by  Googie 


LXn  PRAEFATIO  IN  SCHOLIA- 

Primus  romanas  ordiris  iane  kalendas  Febroa  vi- 
cino mense  Numa  instituit  cett. 

Secuntur  duodecim  de  mensibus  uersiculi: 

Jteru  uers  de  n dieru  singuloru  mensium  . 

Dira  patet  iani  romanis  ianua  bellis 
Vota  deo  diti  febroa  mensis  habet  cett. 

Fol.  36  J Teirasticon  autenticu  de  singulis  mensibus 
Hic  iani  mensis  sacer  est  cett. 

Vniuersus  codex  ab  eadem  manu  scriptus  est  praeter 
ea  quae  tetrastichon  de  Iulio  mense  secuntur:  haec  enim 
manus  recentissima  addidit. 

Codex  Basileensis  saeculi  noni  hodie  signatur  A. 
N.  IV,  18.  in  ligatura  baec  leguntur 

liber  astronomie  claudii  cesaris  XL  VI.  OH, 
praeterea  index  uoluminis  litteris  uncialibus  saeculo  VIII 
aut  VIIII  scriptus  - 

ENIGMATA  AVIENI  ET  LIB  ARATI  | ONOM 
extrema  uerba  baec  sunt 

CLAVDI  CAESARIS: 

ARATipbeNOOOeNA* 

(expliciT  fellciteR 
bo“  qRA  Tl  as) 

ubi  quae  uncis  inclusi  in  rasura  posita  sunt.^  secuntur 
baec  saeculo  aut  XII  aut  XIII  scripta 

^ONorabili  lino  ac  paf  suo  b7  gfa^ 

-ecde  ftbi&i  ^•becanuj-toTusq  eiusi)^  cec+e 

juenf  jiatam  ac  %uofam  obebienfiS- 

Conflatus  est  codex  hac  ratione  I)  senio.  II)  quaternio. 
III)  ternio  a librario  II  signatus.  IIII)  senio  signatus  III.  V) 


Digilized  by  Coogie 


AD  CAESARIS  GERMANICI  ARATEA,  LXIH 

senio  signatus  IIII.  VI)  quaternio.  non  nulla  folia  librarius 
resecuit  ut  hodie  quadraginta  quinque  supersint,  insunt 
haec; 

I)  1'^  uacat  V'  imaginem  caeli  exhibet 
2^  AhAbeSCRiptlO  pft/efATIOUIS. 

subtus  terra*  cett. 

S''  OsterNjsiorvjem  quoque  be  quiBus  uibeivj- 
tUR  opORtet  pieRi  (haec  miniata  sunt) 
desinit  in  media  pagina  his  uerbis  simili  modo  in 
ipsum  suggemut 
8'  InuoIudo  spbeRAe 

btc  est  stellARuo)’  cett. 

9^^  desinit  ita  indicant  circulorum 
10  resectum  est  11  uacat  12  resectum  est. 

II)  Fol.  1 resectum  est 

j 

Fol.  2 ABioue  pRiNCipium — ^ numenque  secundes* 
sequitur  scholium  ‘Quaeitur  qua  re  — sed  etiam 
deorum’  in  medio  fol.  2'' 

Fol,  2''  med.  — 3*^  extr.  uacat 
Fol.  3^  ‘Caetera  quae  toto’  cett.  — cardine 
uertit’ 

Fol.  4"^  ‘sidoniamque  ratem  — finibus  axem’ 
‘bArsjc  besibiosus  dicit’  cett.  cetera  uno  tenore  se- 
cuntur  resectis  tamen 

foliis  3.  5.  9.  11  ordinis  IIII) 

In  ordine  VI)  uacant  fol.  3*^  med.  circulis  albis  species 
usque  ad  extremum  et  folii  3''  extrema  pars  a uerbis  cir- 
culi  albi  species  usque  ad  fol.  4^  med.  ubi  haec  secuntur 
AURiqe  plANTAOnq.  et  folii  5^  extrema  pars  post  uerba 
bisseni  lucidas  ignis 


Digitized  by  Googie 


LXIIU  PEAEF.  IN  SCH.  AD  CAES.  GERM.  ARATEA 


Vniuersus  codex  ab  eodem  homine  exaratus  est  prae- 
ter primum  scholium  cuius  uerba  herodotus  louem  di- 
ctum aera  usque  ad  (p.  379, 19)  cum  ea  arcas  filius  aliam 
manum  ostendunt. 

Duobus  hisce  codicibus  genuina  scholiorum  confor- 
matio continetur,  sed  praeterea  medio  aeuo  interpolata 
circumferebantur  codicibus  non  nullis,  de  quibus  dixit 
Breysigius  (de  P.  Nigidii  F.  fragmentis  apud  scholiasten 
Germanici  seruatis  Berolini  1854,  p.  7).  ex  tali  aliquo 
-codice  Aldus  a.  1499  scholia  edidit  eaque  forma  usque  ad 
Buhlium  et  Lemairium,  qui  postremi  ea  ediderunt,  occu- 
pauit  quamquam  tertia  fere  parte  minor  et  incredibilem 
in  modum  et  corrupta  et  interpolata,  tamen  fieri  non  po- 
tuit quin  aliquot  loci  recte  emendarentur,  itaque  satis 
habui  codicem  Vrbinatem  1358  saec.  X V scriptum  et  a \V  o 1- 
gangoHelbigioin  Kiessiingii  usum  cum  exemplo  Le- 
mairiano  collatum,  ibi  laudare  ubi  aliquam  codicum  BP  de- 
prauationem  sublatam  inueni.  praeterea  interpolati  codi- 
ces Vrbinas  et  Strozzianus  (de  quo  uid.  Breysigius  1.  1.) 
continent  scholia  in  Prognostica  ex  Plinio  conflata,  quae  in 
BP  non  ieguntui'.  ea  cum  Breysigius  nuper  bene  ediderit, 
(progr.  Posnaniense  1865)  hic  omittenda  erant,  omisi 
etiam  codicum  BP  aliam  descriptionem  praefationis  (uide 
p.  LXIIl)  quae  scholia  excipit  multo  recentiore  aetate  ex 
Graecis  de  astronomia  scriptoribus  confectam,  unum  re- 
stat quod  moneam  scholiorum  recensionem  absolutam 
fuisse  cum  Breysigii  emendationum  (progr.  Posnaniense 
1865)  libellus  prodiit  ut  facile  uenia  neglegentiae  conceda- 
tur sicubi  meum  scripsi  cum  illius  nomine  mutare  oblitus 
sum.  lectionis  uarietatem  ex  BP  plenam  adscripsi  praeter- 
quam quod  quattuor  duo,  similia  non  notaui  in  altero  co- 
dice scribi , si  ex  altero  receperam  IUI,  II. 


Digitized  by  Cooglc 


ADDENDA  ET  CORRIGENDA 


Bambergensem  cum  iterum  acceperim,  hisce  locia 
falsa  me  de  eo  retnlisse  innenio:  2,  9 satura  comminiscens  B 
*atyra  comminitans  b []  3,  3 permulsa  B ||  3,  16  clamidaque 
(chlamida  retinere  debebam)  B chlamideque  b |]  6,  8 regum  b || 
6,  13  motus  B II  11,  1 cyllenius  B f|  12,  1 phoebeo  B jj 
138  INCIPIT  RHETORICA  LIBER  V FELICITER  inscr.  in 
B II  140,  21  graecos  RB‘  f]  163,  28  repperiri  B repperire  b || 
165,  22  tunc  collatione  BR  ||  166,  21  repperitur  BR  .||  180,  16 
anlizeumenon  B ||  256,  3 feralis** cura  B ||  277,  18  minimas 
B II  286,  16  qd  • cc  • * c • B 1]  342,  22  uocabula  B 

Operaram  errores  notani  nosce,  excudendam  erat  in  con- 
texta uerboram  p.  3,  28  Pronoeae  ||  4,  26  duceret  ||  6,  7 
immi-\net  |[  27,  17  Fama  1|  42,  17  (^nuncupatam  ||  66,  21  Ca- 
tulo 1]  71,  13  terminatus  ||  17,  2 togo  ||  192,  3 si  hoc  augeat  jl 
200,  9 Trogodytas  ||  231,  1 Diarrhyto  ||  246,  27  imqxivcia  [| 
867,  23  diplasium 

et  in  adnotatione  p.  2,  18  maeoni  B'  2,26  delinitum 
b II  3,  28  pronoeaes  b ||  ib.  maiorest  BR  | 4,  1 delenda: 
'1  consecuta  B’  [|  4,  17  scribendum  insoptbilis  BD  ||  6,  17 
prosicis  b ||  45,  25  Fontes  Orotius  fones  BD  ||  49,  11  'xphongio’ 
R []  164,  10  *post  mnros  add.  muros  6’  ||  180,  20  sordida 
turpi  ratione  b ||  267,  22  delendam  'reccidunt  ’ H 249  scri- 
bendum ^24  T|iri|LtOTiK6c’  II  315,  19  'aratus  add.  h'  ||  336,  20 
praecinere  BR  praecipere  r 

Praeterea  p.  17,  27  Nouensides  scribendam  erat  (Momm- 
seni  Vnterital.  Dialekte  p.  342)  ||  23,  24  pro  miros  lacertos 

coni.  Heinsius  ad.  Vergil.  buc.  3,  8 toros  lacertosos  ||  ib.  25 
idem  limis  luno  cernebat  hirquis  inter  eos  I|  25,  25  sacer  recte 
habere  monuit  Hauptius  cf.  p.  194,  8 ||  32,  3 frustra  uitium 
metricam  correxit  Daumius  ad  Bernardi  Geystensis  Palponist. 
lib.  II  p.l94  (laudatus  a Bnrmanno  anthol.  II  p.  695)  greges 
delens  et  matutinos  legens  ||  40,  10  imitus  proposuit  Pontanus 
ad  Macrobium  p.  703  |{  64,  14  curuanda  Boettgerus  ||  160,  11 
Corneliae  glossema  uidetur  ||  140,  21  Regulum  recte  habere 

MARTIAIIDB  CAPBLLA  0 


Digitized  by  Coogle 


LXVI 


ADDENDA  ET  CORRIGENDA 


monuit  Hanptius  (Plin,  ep.  I,  6)  ||  201,  24  sq.  ex  Plinio 
excerpta  esse  uidentur  (II,  112)  [|  213,  11  pro  fecundus  recte 
coni,  fetuhus  Grotius  |[  303,  27  pro  decem  legit  undecim  Pon- 
tanns  ad  Macrob.  p.  626  ||  305,  3 uid.  praef.  p.  XXVIII  jj 
331  librum  VIIII  'DE  HARMOMA’  inscribere  debebam  ([ 
335,  5 sit  etiam  in  R est:  sit  itiner  (ut  uulgo)  retinere  de- 
bebam II  397,  15  uid.  Index  sub  Asterope  ||  407,  22  seq.  pro 
Python  scribendum  Typhon  ]|  415,  23  quo  bmbpa  [irf]  est  quo 
homines.,  et  in  adnot.  quo  opera  id  est  pomatio..  C 


Digitized  by  Google 


MARTIANI  MINNEI  FELICIS  CAPELLAE 

DE  NVPTllS  PHILOLOGIAE  ET  MERCVRII 

LIBRI  VIIII 


Digilized  by  Google 


B = codex  Bamhergensis 

li  =3  codex  Reickenauensis  praeter  loco»  uncinis  obliquis  ^ ^ 
circumscriptos  collatus 

D = codex  Darmstat tensis  in  locis  uncinis  obliquis  y cireutn- 
scriptis  collatus 
B<n  jpn  j)m  — margo  codicum 

= lectiones  codicum  correctura  anteriores 
brd  = lectio  codicum  siue  ab  eadem  siue  ab  altera  (uid.praef. 

p.  XI)  manu  correcta 
p — edilio  princeps  Picentina  anni  1498 
* significat  unius  litterae  rasuram 

nwneri  in  margine  exteriore,  quibus  G additum,  sunt  Grotii  pa- 
ginarum, ceteri  Koppii  paragrapkorum 


Digilized  by  Google 


<MARTIANI  CAPELLAE 

LIBER  I 


Tu  quem  psallentem  thalamis,  quem  matre  Camena  i 
progenitum  perhibent  copula  sacra  deum, 

5 semina  qui  arcanis  stringens  pugnantia  uinclis 
complexuque  sacro  dissona  nexa  foues 
(namque  elementa  ligas  uicihus  mundumque  maritas 
atque  auram  mentis  corporibus  socias 
foedere  complacito  sub  quo  natura  iugatur 
10  sexus  concilians  et  sub  amore  fldem) 

0 Hymenaee  decens,  Cypridis  qui  maxima  cura  es  — > 
hinc  libi  riam  flagrans  ore  cupido  micat  — 
seu  tibi  quod  Bacchus  pater  est  placuisse  choreas, 
cantare  ad  thalamos  seu  genetricis  habes, 
is  comere  uernificis  florentia  limina  sertis  • 
seu  consanguineo  Gratia  trina  dedit: 
conubium  diuum  componens  Calliopea 
carminis  auspicio  te  probat  annuere. 

dum  crebrius  istos  Hymenaei  uersiculos  nescio  quid  2 
20  inopinum  intactumque  moliens  cano  respersum  capillis 
albicantibus  uerticem  incrementisque  lustralibus  decuria- 
tum, nugulas  ineptas  aggarrire  non  perferens,  Martianus 


1 nihil  inscriptum  in  B INCIPIT  MARTIANVS  in  D [] 
9 edere  ^ []  11  byminee  D ||  13  seu  om.  B |{  14  can- 
thareII  15  ere  pro  comere  B [[  19  himenci  /t  [|  22  in- 
eptias /P  II  agarrirem  /P  || 

MABTrAKCS  CAPELLA  1 


Digitized 


2 


MARTIANI  CAPELLAE 


2  G interuenit  dicens  * quid  istud  mi  pater  quod  nondum 
uulgata  materie  cantare  deproperas  et  ritu  nictantis  anti- 
stitis priusquam  fores  aditumque  reseraris  upvoXoYeic? 
quin  potius  edoce  quid  adportes  et  quorsum  praedicta 
sonuerint  reuelato*.  *ne  tu’  inquam  'desipis  admodumque  5 
perspicui  operis  dTcpcipov  noscens  creperum  sapis?  nec 
liquet  Hymenaeo  praelibante  disposita  nuptias  resultare  ? 
si  uero  concepta  cuius  scaturriginis  uena  profluxerint 
properus  ^scrutator  inquiris , fabellam  tibi , quam  Satira 
comminiscens  hiemali  peruigilio  marcescentes  mccum  lu-  lo 

3 cernas  edocuit,  ni  prolixitas  perculerit,  explicabo,  cum 
inter  deos  fierent  sacra  coniugia,  procreationes  undique 
numerosae,  liberique  praeclues  ac  nepotum  dulcium  aethe- 
ria multitudo  et  inter  se  quodam  <([caelicolarum]  complexu 
ac  foedere  potirentur  praesertimque  potissimos  conubialis  i5 
bearet  adiectio  idque  deditum  mundo  loquax  triuiatim  dis- 
sultaret humanitas  poetaeque  praecipue  Oeagrium  cithari- 
stam secuti  caecutientisque  Maeonii  suauiloquam  senectu- 
tem epica  uulgo  lyricaque  pagina  consonarent  nec  aliquid 
dulcius  loui  inter  aetherias  uoluptates  una  coniuge  ioque-  20 
renturhisque  accederet  promptior  fides,  quae  suadente  aru- 
spicio  grandaeuos  pontifices  in  testimonium  conuocat,  cum 
quid  luppiter  hominum  uotis  trepida  curarum  ambage 
suspensis  multa  inplacabiiis  hostia  denegaret  exorata  eius 
matrona  prouenire,  et  quicquid  ille  ex  prompta  sententia  25 
Parcarum  pugillo  asseruante  dictauerit,  delenitum  suadae 

4 coniugis  amplexibus  iussuque  remouere — nec  solum  su- 
perum regem  attestabantur  uxorium  idque  etiam  Diti  pro- 
positum idque  Portuno  certumque  esse  Gradilium  Nerienis 


2 ritum  R []  3 adytumque  Grolins  H fYMNOAOrCYClC  Ii 
rYMNOAonrcceic  rr»  corr.  Koppius  1|  4 quarsnm  Ii  II 
6 pesqui  R [|  ETEPIMION  R EfEPYMION  B corr.  Grolius 
8 scaturrienis  R [|  scaturiginis  R”  [j  9 posi  quam  arfrf.olimp 
satyra  comminitans  R ||  12  procreationis  RR'  IJ  14  et  copu- 
lam putans  dei.  Koppius  [|  caelicolarum  deleui  f|  17  eagrium 
R eyagrium  D |]  cytharistam  BD  [j  18  cicutientisque  D 
maeoni  R \]  19  liriquaque  D |]  21  promtior  R [j  aruspitio  R 
25  promta  R ||  26  delinitum  R*  []  27  aplexibus  D ||  28  atte- 
stabantur scripsi  attestabatur  RR  || 


Digilized  by  Googie 


LIBER  I 


3 


[Nerinae]  coniugis  amore  torreri,  Aesculapio  quoque  non 
dispar  adfectio,  similique  persuasione  transduci  Ope  con-  • 
iuga  [Cybeleque]  permulsum  maestissimum  seniorem 
deorum,  lanusque  -f- Argionam  utraque  miratur  effigie. 

5 iam  reginam  tantum  marito  dependisse  Mempbiticam, 
ut  obsita  luctu  perpetuo  numquam  eum^  contenta  sit 
inuenire.  hac  igitur  fama  hisque  deorum  alternis  amo-  h 3G 
ribus  motus  concitusque  Cyllenius  simulque  quod  cuncto- 
rum affectiones  et  thalamos,  dum  paret  pluribus  conspi- 
10  catur,  uxorem  ducere  instituit,  in  quam  sententiam  mater 
illum  anxia  cum  annua  peragratione  Zodtactea  in  Plia- 
dum  numero  salutaret,  impulerat  praesertimque  quod  pa- 
laestra crebrisque  discursibus  exercitum  corpus  lacertosis 
in  iuuenalis  roboris  excellentiam  toris  uirili  quadam 
, 15  amplitudine  renidebat,  ac  iam  pubentes  genae  seminu- 
dum eum  incedere  chlaraydeque  indutum  parua  inuela- 
tumque  cetera  humerorum  cacumen  obnubere  sine  magno 
risu  Cypridis  non  sinebant,  rationabili  igitur  proposito 
constituit  pellere  caelibatum,  itaque  pro  industriae  digni-  6 
20  tate  quam  conueniret  accipere  cunctamento  longae  delibe- 
rationis alternat,  nam  Sophiam  ipse  miro  quidem  cu- 
piebat ardore,  quod  prudens  sanctaque  sit  intemeratiorque 
cunctis  pulchriorque  uirginibus,  sed  quod  sororis  eius 
collactea  et  indiscreto  amica  foedere  uideretur  perindeque 
25  ad  innubas  ipsa  quoque  transisse,  eam  in  Palladis  iniuriam 
non  placuit  coaptari,  non  dispar  illum  formae  desidera- 
bilis grataque  luculentas  in  Manticen  quoque  succenderat, 
nam  et  nobilitas  generis  illam,  quippe  Pronoae  maiorem 
filiarum,  et  prouidum  perspicacis  prudentiae  commenda- 
30  bat  ingenium,  sed  ipsis  diebus  forte  inmensi  amoris 


1 Nerinae  deleui  ||  2 aflfectio  bD  ||  traduci  dei.  n />  ||  3 cu- 
bubaeque  D quod  deleui  |J  permulsum  Grotius  permulsam  B 
permulsa  /)  jj  4 Angeronam  aut  Ageroniam  Grotius  1|  iam 
Vonckius  nam  BD  [ 5 lacrimas  ante  tantum  add.  p Q memphy- 
ticam  BD  ||  6 non  tenta  sit  Vonckius  H IC  clamidaque  R chla- 
mideque  B ||  17  que  om.  B ||  19  pellicere  R |]  20  cuncta- 
mento Grotius  cuncta  merito  BR  jj  21  sopbyam  R ]]  26  coop- 
tari B'R  II  27  mantichen  R ||  28  pronoaes  b ||  maior  est  R || 
29  praeuidum  B^R  |j 

1* 


Digilized  by  Googlc 


•4 


MARTIANI  CAPELLAE 


inpatienlia  ullro  iuuenem  consecuta  Apollini  fuerat  copu- 
7 lata,  uoluit  saltem  Entelechiae  ac  Solis  filiam  postu- 
lare, quod  speciosa  quam  maxime  magnaque  deorum 
sit  educata  cura,  nam  ipsi  H^ux^  natali  die  di  ad  conui- 
uium  corrogati  <^multa  contulerant.  luppiter  quippe  dia-  5 , 
dema,  quod  Aeternitati  filiae  honoratiori  detraxerat,  capiti 
eius  apposuit.  luno  quoque  ex  purgatioris  auri  splendente 
uena  addiderat  crinibus  sociale  uinclum.  Tritonia  etiam 
interula  resoluto  ricinio  strophioque  flammarum  instar  e 
cocco  atque  ipso  sacri  pectoris  ac  prudentis  amiculo  uir-  lo 
4 G ginem  uirgo  contexit.  Delius  quoque  ut  ramale  laureum 
gestitat,  diuinatrice  eadem  coniecturalique  uirga  uolucres 
ilii  ac  fulgurum  iactus  atque  ipsius  meatus  caeli  siderum* 
que  monstrabat.  Vranie  autem  praenitens  speculum,  quod 
inter  donaria  eius  adytis  Sophia  defixerat,  quo  se  reno-  is 
scens  etiam  originem  uellet  exquirere,  clementi  benigni- 
tate largita.  Lemnius  quoque  faber  illi  insopibiles  peren- 
nitatis igniculos,  ne  caligantibus  tenebris  nocteque  caeca 
opprimeretur,  incendit,  omnes  uero  inlecebras  circa 
sensus  cunctos  apposuit  Aphrodite.  nam  et  unguentis 
oblitam  floribusque  redimitam  halatu  pasci  fouerique  do- 
cuerat et  meile  permulserat  et  auro  ac  monilibus  inhiare 
membraque  uinciri  honorationis  celsae  affectatione  persua- 
serat. tunc)>  crepitacula  tinnitusque  quis  infanti  somnum 
induceret  adhibebat  quiescenti,  praeterea  ne  ullum  tem-  25 
pus  sine  inlecebra  oblectamentisque  decurreret,  pruritui 
subscalpentem  circa  ima  corporis  apposuerat  uoluptatem. 
sed  uehiculum  ei  ac  uolatiles  rotas  quis  mira  posset  cele- 
ritate discurrere  tradiderat  ipse  Cyllenius,  licet  eam  auri 
compedibus  inligatam  memoria  praegrauarit.  his  igitur  su 
Yuxqv  opimam  superis  ditemque  muneribus  atque  multa 
caelestium  collatione  decoratam  in  conubium  Arcas  supe- 
riorum cassus  optabat,  sed  eam  Virtus  ut  adhaerebat 

1 consecuta  B 2 endelichiae  BR  []  4 dii  BR  [|  5 dea- 
dema  B dyadema  ft  | 9 et  coco  D |j  13  fulgorum  DB^ 

14  ♦♦anie  B Anie  D \ 15  aditis  BR  1|  17  insopibilis  D 
22  munilibus  D j]  23  honorationibus  D ||  26  discurreret  plu- 
ritui  [|  28  ueiculum  R ||  31  ditatamque  r |1 


Digitized  by  - 'gU 


LIBER  I 


5 


forte  Cyllenio  paene  lacrimans  nuntiauit  in  potentiam  pha- 
retrati uolitantisque  superi  de  sua  societate  correptam 
captiuamque  adamantinis  nexibus  a Cupidine  detineri, 
super  his  igitur  uirginum  thalamis  dum  eum  deliberatae  8 
5 sortis  blandimenta  frustrantur  nec  facile  quaepiam  prae- 
terea quae  congrua  paritate  Tonantis  nurus  deligeretur 
occurrit,  amplius  deliberandum  suggerit  Virtus,  neque 
eum  sine  ApolUnis  consilio  quicquam  debere  decernere 
aut  fas  ab  eius  congressibus  aberrare , cum  zodiaca  eum 
10  hospitia  praemetantem  numquam  abesse  menstrua  prae- 
cursione permitteret,  igitur  constitutum  ubicumque  loco- 
rum frater  esset  adiretur.  ac  tunc  uolatilem  uirgam  9 5G 
uti  secum  mundi  penita  permeare  aetheriosque  recessus 
inrumpere  parili  celeritate  posset,  Virtuti  demere  per- 
is mittit,  ipse  pedibus  talaria  nectit  aurea  et  nunc  in  fanis, 
quibus  aut  uaticinia  obliquis  fundebantur  ambagibus  aut 
denudata  pecudum  caede  flssiculatis  extorum  prosiciis 
uiscera  loquebantur  quibusque  solitus  sortitus  excedere 
<uel  logia  personare,  sagaci  eum  inuestigatione  disquirunt. 

20  sed  his  adytorum  fastigiis  specubusque  uiduatis  absque  lo 
lauri  arentis  paucis  admodum  foliis  uittisque  semiuulsis, 
quas  in  Cumano  antro  post  Sibyllam  tinearum  morsus  ca- 
riesque carpebant,  nihil  eius  potuit  inueniri.  per  aerios 
etiam  tractus , quibus  formare  solitus  et  uolucrum  diuer- 
25  SOS  meatus  et  oscinum  linguas  et  praepetis  omina  pennae, 
frustra  incassumque  disquiritur,  iam  pridem  quippe  offen- 
sus contamine  monendorum  dedignatur  AVGVR  Pythius 
nuncupari,  item  eum  in  Heiicona  Delon  Lyciamque  sectan- 
tur. sed  alibi  lauros  primores  arentesque  ederas  alibi 
30  cariantem  tripodem  crepidasque  situ  murcidas  praesagio- 


1 poene  R |J  potentia  B faretrati  BR  ||  6 parilitate  R || 
8 appollinis  R ||  9 haud  b 12  at  r ||  14  demere  Orotius 
de  more  BR  Ij  16  anbagibus  R |]  17  denudata  cod.  Ilug.  de- 
nuntiata BR  11  phjsiculatis  B ||  prosicis  B ||  18  solitus  add. 
Koppii  * Monacenses’  ||  excidere  R |1  20  aditorumR/)  (]  specubus; 
quiduatis  D |j  21  uitisque  B ]|  22  sibillam  B [|  25  omena  D Q 
26  incasumque  B ||  27  phtius  D []  28  elicona  D ||  lycium- 
que BD  corr.  Nic.  Heinsius  ||  29  primos  D |1  30  carientem  D || 
marcidas  D || 


Digilized  by  Google 


6 


MARTIANI  CAPELLAE 


11  rumque  interlilam  memoriam  reppererunt.  tandem  Fama 
nuntiante  cognoscunt  quod  Phoebo  gaudet  Parnasia  rupes, 
licet  inde  quoque  ad  Indici  montis  secretum  obumbratum* 
que  scopulum  nube  perpetua  posterius  migrasse  perhibe- 
bant, tauien  Cirrhaeos  tunc  recessus  et  sacrati  specus  loqua*  5 
cia  antra  conueniunt.  illic  autem  circumstabat  in  ordinem 
quicquid  inminet  saeculorum,  Fortunae  urbium  nationuin- 
que  omnium  regum  ac  totius  populi,  uidebantur  aliae 
transacti  cursus  emensa  fugientes,  consistebant  abae  sub 
conspectu  adueniebantque  quam  plures  atque  ita  non  lo 
nullis  eminus  uanescebat  disparata  prolixitas,  ut  uelut  fu- 
midae caligationis  incredibUis  laberetur  aura,  inter  haec 
mira  spectacula  Fortunarumque  cursus  molusque,  nemo- 
rum etiam  susurrantibus  flabris  canora  modulatio  melico 
quodam  crepitabat  appulsu,  nam  eminentiora  prolixarum  i5 

e 0 arborum  culmina  perindeque  distenta  acuto  sonitu  resul- 
tabant. quicquid  uero  terrae  conflne  ac  propinquum  ra- 
mis adclinibus  fuerat,  grauitas  rauca  quatiebat,  at  media 
ratis  per  annexa  succentibus  duplis  ac  sesquialteris  nec 
non  etiam  sesquitertiis,  sesj'M?octauis  etiam  sine  discre-  20 
tione  iuncturis,  licet  interuenirent  limmata,  concinebant, 
ita  fiebat  ut  nemus  illud  harmoniam  totam  superumque 

12  carmen  modulationum  congruentia  personaret,  quod 
quidem  exponente  Cyllenio  Virtus  edidicit  etiam  in  caelo 
orbes  parili  ratione  aut  concentus  edere  aut  succentibus  ss 
conuenire.  nec  mirum  quod  Apollinis  silua  ita  rata  mo- 
dificatione congrueret,  cum  caeli  quoque  orbes  idem  Delius 
moduletur  in  sole  bincque  esse  quod  illic  Phoebus  et  bic 

13  uocitetur  Auricomus,  nam  Solis  augustum  caput  radiis 
perfusum  circumactumque  flammantibus  uelut  auratam  30 
caesariem  rutili  uerticis  imitatur,  bine  quoque  Sagittarius 
bine  quoque  Vulnificus,  quod  po.ssit  radiorum  iaculis  icta 

14  penetrare,  demonstrabat  praeterea  Virtuti  Cyllenius  amnes 


2 parrasia  Z>  []  5 chirreos  B chyrreos  Z>  j[  6 ordine  D || 
d emensa.  sa’ipsi  emenso  Bli  s\)&tio  add.  Monae.  2 et  4 ||  12  tabe- 
retur scripsi  haberetur  BR  []  16  acuta  B'  ||  18  acclinibus  R | 
19  sesqualteris  R |1  llO  sesquioctauis  Vossianus  octauis  BR  [ 
21  limata  B |]  28  ille  B^  R |j 


Digitized  by  Coogle 


LIBER  I 


7 


quosdam  caelitus  defluentes,  quos  transeundos  esse  per- 
hibebat, <ut  ad  deum  ipsum,  quem  repperire  curae  esset, 
peruenirent.  uerum  eosdem  amnes  diuersicolor  fluento- 
rum discrepantium  unda  raptabat,  quippe  primus  difTu- 
5 sioris  ac  prolixi  ambitus  gurges  liuentis  aquae  uolumine 
nebuloso  atque  algidis  admodum  pigrisque  cursibus  hae- 
sitabat. interius  alius  lactis  instar  candidaeque  lucis  mi- 
tis omnia  quietusque  motu  undas  uoluebat  argenteas, 
tertius  uero  nimio  rubroque  igne  rutilantes  festinataque 
10  rapiditate  praecipites  fragososque  cursus  anhela  sulphu- 
reus celeritate  torquebat,  qui  hunc  sequebatur  auratus 
ac  fulgidus  et  flammis  coruscantibus  rutilans  sed  diuersi- 
ate  fluminum  utrimque  coniunctus  quibusdam  riuulis 
intermixtis  quantum  pensabat  moderatio  temperabatur. 

15  uerum  interior  ille  electro  purior  resplendebat  amnis, 
quem  praeter  ceteros  Fortunarum  ille  consistens  populus 
appetebat,  quarum  alias  eius  odor  et  halatus  iUexerat, 
alias  lenis  undae  canori  permulsere  modulatus,  gustum 
autem  haustumque  quam>  plures  ex  eodem  dulcissimo  7G 
so  gurgite  sitiebant,  nec  deerant  qui  eadem  foueri  abluique 
lympha  ac  se  in  illam  iacere  cupiebant,  praeter  ea  duo 
restrictiores  sinu  ambituque  paruo  raptabantur  interius, 
quorum  uterqne  pro  aliorum  uicinia  et  conflnio  coloratus 
exiguum  proprii  saporis  haustum  multa  mutabilis  ad- 
25  mixtione  traxerat,  nam  alter  nimia  celeritate  festinus  ac 
plerumque  consistens  relabensque  ferebatur,  alius  uero 
quandam  undarum  auriginem  gestans llexuosisque  anfracti-' 
bus  errabundus  spumabat  cunctis  seminibus  fluentorum, 
hi  igitur  cursus  discoloris  amnes  praedictas  rerum  natio- 
so  numque  Fortunas  immensis  primo  sinibus  ambiebant, 
tunc  diuersa  undarum  uiolensque  rapiditas  singulas  quas- 
que persuadens  inprouisa  ui  per  decliuis  aluei  praecipites 
lapsus  rapidis  turbinibus  pertrahebat,  ita  ut  alius  easdem 

2 cura  R’  |1  esset  scripsi  est  Bli  jj  8 per  omnia  bd  ||  10 
hanela  B [j  sulphubreus  D [j  12  choruscantibns  I>  1)  13  utrin- 
que  /)  I 14  temperabat  B [I  16  illo  D ||  17  alatus  B'D  [|  22  ac 
sinu  R I 24  ammixtione  R ||  25  traxertT  .R'/?*  ||  namque  6 [|  27 
auriginem  scripsi  originem  BR  H 29  bii  bR  |1  discolores  B'  [| 


8 


MARTIANI  CAPELLAE 


plerumque  alteri  transfunderel  fluuio  et  quam  ille  exerci- 
tam luuga  conlisione  uexarat,  alter  aut  ripae  redderet  aut 
amne  mersaret,  non  tamen  Fortunas  omnes  illi  sangui- 
neus aut  caeruleus  inuoliitas  gurgites  rapiebant,  ple- 
rumque illius  lactei  praenitens  unda  repente  correptas  5 
eminentis  tractus  uertice  subuehebat.  aliquando  etiam 
sublimatas  atque  fluctu  elatiore  suspensas  in  illum  cruen- 
tae similitudinis  reiciebat  aestum  aut  in  torrentem  flui- 
dum uorandas  hiatu  piceo  despuebat,  alterna  igitur  per- 
mixtione flnuiorum  ille  Fortunarum  populus  agebatur.  10 
neque  enim  ulla  prorsus  erat  quae  ab  omni  inmunis  in- 

16  cursu  cunctoque  esset  gurgite  feriata,  denique  Virtus  se- 
cuta Cyllenium  dum  sola  cunctos  interrite  transmearet, 
licet  eam  magno  fragore  <[colliserint,  tamen  opprimere 
non  quiuerunt.  tandem  trans  fluuios,  qui  ad  quoddam  15 
Phoebi  spelaeum  ferebantur,  cum  Virtute  Mercurius  con- 
stiterunt. ac  tunc  Latoium  conspicati  edito  considentem 
arduoque  suggestu  atque  in  conspectu  quattuor  urnulas 
adopertas  uicissim  atque  alternis  inspectionibus  enudare, 

8G  quae  diuer.sa  specie  metallisque  formatae,  nam  una  ex  20 
ferro  quantum  conici  potuit  duriore,  alia  ex  argenti  ful- 
gentiore  materie,  tertia  fluentis  plumbi  fusili  robore  uide- 
batur.  at  uero  propior  deo  perlucentis  uitri  salo  renide- 
bat. singulae  autem  rerum  quaedam  semina  elementaque 

17  gestabant,  nam  flamma  flagrantior  et  ab  ipsis  Gecaumenis  25 
exanclata  fomitibus  ex  ferri  praedicta  anhelabat  urna, 
quae  tamen  vertex  mvlciferi  dicebatur,  alia  etiam, 
quae  fuerat  ex  argenti  materie,  praeferebat  serena  ful- 
gentia et  uernantis  caeli  temperie  renidebat,  hanc  dice- 
bant RISVM  lovis.  illa  uero  metalli  grauioris  plena  un-  »0 
dosac  biemis  atque  algidi  frigoris  nec  non  etiam  pruinarum, 
haec  SATVRNi  uocabatur  exitiv.m.  at  uero  sali  resplen- 
dentis atque  ad  ipsius  dei  dextram  sita , aeris  totius  se- 
minibus erat  referta,  hanc  iVNONis  vbera  memorabant. 

2 uexaret  R |]  7 adque  R ||  9 uorandum  BR  corr.  p 
14  obprimere  D []  16  spelaeum  scripsi  spectaculum  BD 
17  coQspicantur  D ||  26  hanelabat  B ||  27  mulciberi  R' 

28  materia  D || 


Digitized  by  Google 


LIBER  I 


9 


ex  his  igitur  urnis  deus  alternatim  quantum  dispositis  sat]>  18 
erat  hauriebat,  nam  quotiens  orbi  complacito  uitalis  spiri- 
tus salubres  ministrabat  auras , ex  illa  argenti  clementia 
aeris  hausti  permiscens  semina  temperabat,  cum  uero 
5 pestem  diram  commeritis  mortalibus  minabatur,  aeri  si- 
militer anhelos  ignes  aut  torpentis  frigoris  uenena  misce- 
bat et  in  adfligendum  meare  cogebat  orbem,  tali  dei  tem-  la 
peramento  Virtus  admonita  magisque  cum  eum  salutares 
auras  miscere  conspiceret,  [caeci  poetae]  Graium  uersum 
10  Mercurio  comprobante  commemorat 

0oTpoc  (XKepceKdjUTic  XoipoO  vecp^Xqv  oTrepoKei. 

[ex]  quo  pestem  fugari  posse  Mercurius,  si  uoces  primis 
uestigiis  eius  accederent,  admonebat:  subdendae  tamen 
Clario  fidibus  personanti  atque  inter  serta  laurigera  in- 
is fularum  lubrico  inplexoque  crine  redimito,  talia  conse-  20- 
rentes  ut  procul  Pythius  aduentare  conspexit  causamque 
aduentus  primis  aspectibus  recognouit,  throno  quo  inside- 
bat exurgens  Musas  iussit  occurrere,  quae  licet  in  Maiu- 
genae  officium  properare  uiderentur,  ratis  tamen  inces- 
20  sibus  mouebantur.  ac  tunc  germano  in  participatum  9 G 
operis  consessumque  suscepto  prior  orsus  est  Phoebus 

anxia  cum  trepidis  nutat  sententia  rebus  2i 

fluctuat  incertis  aut  sors  ignota  futuris, 
consultet  mortale  genus,  quosque  indiga  ueri 
20  cura  facit  dubios  uel  spes  incerta  fatigat: 

at  nobis  praescire  uacuum,  cunctatio  nulla  est: 


2 auriebat  R 1|  4 austi  R ||  6 hanelos  BR  (J  7 affli- 
gendum R II  8 ammonita  BR  |]  9 graeci  poetae  cod. 

glossam  deleui  []  11  Luc.Alex.36  []  AYMOY  N€d>6A6N 
ATTOPYKI  BR;  priora  uerba  in  BR  recte  leguntur:  a b postea 
deprauata  sunt  j|  12  deleta  ex  scripsi  primis  (primae  BR)  j| 
13  ammonebat  BR  []  15  implexoque  B [j  16  pithius  B (] 
19  satis  BR^  ||  21  consensumque  R ||  susce  hic  desinit  fol.  6 
u.  in  B;  sequitur  fol.  7 nostrum  ex  contiguis  uenire  pectus, 
fol.  15  r.  incipit  pto  prior  orsus  est  foebus  desinit  fol.  15  u. 
certam  est  lauripotens  decusque  diuum  cf.  praef.  |]  24  con- 
sultat D 11  quosque  — dubios /fauplms  quodque  — dubium  BR  || 
26  uacum  Salmasius  ad  script.  hist.  Aug.  ed.  Hack.  I p.  564 
nacuum  RB  U 


Digitized  by  Googl 


10 


MARTIANI  CAPELLAE 


quod  superi  uoluere  licet : de  pectore  Oxis 
praeoptare  caret:  sic  quod  placet  atque  <^necesse  esL 
sed  tibi  quod  nondum  uenit  mansura  uoluntas, 
consilium  uis  ferre  meum : sic  semper  ad  omne 
uelle  capis  socium,  faciunt  atque  addita  mentem.  5 

22  est  igitur  prisci  generis  doctissima  uirgo 
conscia  Parnaso,  cui  fulgent  sidera  coetu : 
cui  nec  Tartareos  claustra  occultare  recessus 
nec  louis  arbitrium  rutilantia  fulmina  possunt, 
fluctigena  spectans  qualis  sub  gurgite  Nereus,  , lo 
quaeque  tuos  norit  fratrum  per  regna  recursus, 
peruigil  inmodico  penetrans  arcana  labore, 

quae  possit  docta  totum  praeuertere  cura 

quod  superis  praescire  datum : quin  crebrius  in  nos 

ius  habet  illa  deos  urgens  in  iussa  coactos 

ei}  quod  nulla  queat  superum  temptare  potestas, 

inuito  scit  posse  love.  stent  ardua  magno : 

alterutrum  cumulat  parilem  meruisse  iugalem. 

23  Ilis  Apollinis  dictis  laetabunda  Virtus  quod  tam  ex- 
cellentis uirginis  suasum  uidet  esse  coniugium , ut  nihil  so 
amissum  ex  supra  dictarum  duceret  dignitate,  nomen  ta- 
men eius  inquirit,  quod  ubi  cognouit  Philologiam  esse  de 
qua  foedus  instabat,  tanta  gratulatione  alacritateque  con- 
cutitur, ut  aliquanto  de  ingenito  rigore  descendens  etiam 
corpore  mouerettir.  quippe  propinquam  esse  commemo-  25 
rat  et  laudatae  illius  Mantices  patronam  in  ipsam  quoque 
Sophiam  supellectilis  multae  remuneratione  largissimam, 
nam  Vuxqv  incultam  ac  ferino  more  uersantem  -apud 
hanc  asserit  expolitam , ita  ut  siquid  pulchritudinis  orna- 

10  G tusque  gestaret  ex  Philologiae  sibi  cultibus  arrogarit,  ao 
quae  ei  tantum  adfectionis  impenderit  ut  eam  semper  im- 
mortalem facere  laborarit.  nihil  igitur  immorandum. 


1 da  pectora  RG  de  pectora  6 H 2 sic  quod  scripsi  si 
quod  Rli  si  quid  wdgo  ||  3 sed  tibi  dum  quia  non  uenit  D || 
4 ad  omne  scripsi  ab  omni  Rl)  [|  7 parnasio  BD  ||  8 recus- 
sus />  II  13  peruertere  D ||  15  urguens  /1  []  17  ut  ante 
steut  add.  Vulcanius  (|  20  uidit  R ||  26  mantices  RB  man- 
ticis r II  27  sophian  /i  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  I 


11 


quippe  cum  impigrum  gerendorum  sciat  esse  Cyllenium, 
sed  acceptis  Apollinis  fatibus  respondit  ipse  Maiugena 

certum  est  Lauripotens  decusque  diuum  24 

nostrum  ex  contiguis  uenire  pectus 
5 et  quicquid  socium  ciere  numen 

iunctus  compererim  probare  rerum, 
sed  numquam  mage  uelle  disparamus 
et  iit  collibitum  manere  iussis 
quam  cum  Deliaco  meare  fatu 
10  ' cura  atque  arbitrio  monemur  isto. 

<^hunc  quippe  ambiguum  nefas  putamus 
et  quaecumque  fuit  perit  uoluntas. 
quocirca  officio  decentiore 
paret  praecluibus  libens  profatis 
15  Arcas  in  thalamos  uenire  iussus. 

sed  tu  Delie,  quo  Tonantis  extet 
compar  propositum  uolensque  nutus, 
instes;  nam  solitus  ciere  pectus 
et  peruersa  uigil  mouere  sensa 
20  illum  contribuas  fauere  iussis, 

ut  coeptis  sacra  fulserit  uoluntas. 

Haec  dicente  Mercurio  'quin  potius’  inquit  Virtus  25 
' uterque  uestrum  louem  uoce  conciliet,  nam  et  hic  eius 
consiliorum  conscius  et  tu  praeceptionis  arcanus,  ille 
25  mentem  nouit,  tu  uerba  componis.  Phoebo  sueuit  instanti 
concedere,  tibi  pectus  [solitus]  aperire,  addo  quod  uos 
numquam  conuenit  disparari  et  licet  hic  cursor  Apollinei]> 
plerumque  axis  celeritate  uincatur  ac  remorata  statione 
consistens  captet  demum  festinata  praeuertere,  tamen 
3<j  dum  consequitur  ita  libratus  anteuenit,  ut  cessim  plerum- 
que recursitans  gaudeat  occupari,  una  igitur  uestrum 
lovem  pia  pignora  conuenite.  certum  quippe  est  quod  et 


1 impigrum  Bondatmis  impiger  liR  ||  15  arebas  D 
19  peruersa  — mouere  Vonckius  praeuersa  — monere  JW 
21  ut  liarlhim  et  BD  |]  25  instante  B ||  26  sectus  solitus 
BD  pectus  Koppius  solitus  deleui  jj  29  captet  b caput  It 
captat  B II  30  cessum  R cessem  rB  1 im  add.  b (j 


Digilized  by  Googie 


12 


MARTIANI  CAPELLAE 


Phoebo  coniuens  splendori  succumbat  et  cum  Stilbonte 
incedens  conubiorum  copulis  adlubescat.’  bis  dictis 
” Virtus  praecedentis  oUficio  ac  Mercurialis  uirgae  perfla- 
tione  concussa  in  caelum  itura  sustollitur,  augurales  uero 
alites  ante  currum  Delio  constiterunt  uti  quis  uellet  uectus  5 
ascenderet,  nam  futura  plerumque  conformans  bis  prae- 
sagire consueuerat.  petaso  autem  ac  talaribus  concitatis 
coepit  praeire  Mercurius,  sed  scandente  Phoebo  Musarum 
pedisecus  adhaerensque  comitatus  candenti  canoraque 
27  alite  uehebatur.  tum  uero  conspiceres  totius  mundi  gau-  lo 
dia  conuenire.  nam  et  Tellus  floribus  luminabat  quippe 
ueris  deum  conspexerat  subuolare  Mercurio  et  Apolline 
conspicato  aeria  temperies  sudis  tractibus  renidebat,  su- 
peri autem  globi  orbesque  septemplices  suauis  cuiusdam 
melodiae  harmonicis  tinnitibus  concinebant  ac  sono  ultra  i5 


solitum  dulciore , quippe  Musas  aduentare  praesenserant, 
quae  quidem  singillatim  circulis  quibusque  metatis  ubi 
suae  pulsum  modulationis  agnouerant,  constiterunt,  nam 
Vrania  stellantis  mundi  sphaeram  extimam  continatur, 

28  quae  acuto  raptabatur  sonora  tinnitu.  Polymnia  Satur-  20 
nium  circulum  tenuit,  Euterpe  louialem , Erato  ingres.sa 
<Martium  modulatur,  Melpomene  medium  ubi  Sol  flam- 
manti mundum  lumine  conuenustat.  Terpsichore  Venerio 
sociatur  auro.  Calliope  orbem  complexa  Cyllenium , Clio 
citimum  circulum,  hoc  est  in  luna  collocauit  hospitium.  25 
quae  quidem  grauis  pulsus  modis  raucioribus  personabat, 
sola  uero , quod  uector  eius  cygnus  impatiens  oneris  at- 
que etiam  subuolandi  alumna  stagna  petierat,  Thalia  de- 

29  relicta  in  ipso  florentis  campi  ubere  residebat,  interea 
tractus  aerios  iam  Phoebus  exierat,  cum  subito  ei  uitta  so 


1 coniuens  I)  conhibens  R cohibens  rB  conhiuens  b || 
splendore  BR  corr.  in  marg.  ed.  Vulc.  ||  8 caepit  /i  ||  9 pedis- 
secns  R pedisequs  6 ||  11  luminabat  Grotius  lamina  BR  lumi- 
nata in  Bos.  Cant.  Bodl.  allero  extare  mihi  non  persuasit  Kop- 
pius  II  12  Mercurio  scripsi  mercurium  BR  ||  apollinem  R || 

19  continatur  R et  Puteaneus  cf.  Salmas.  ad  script.  hist.  Aug.  ed. 
Hack.  1 564  concinat  r concinebat  (ebat  in  ros.)  B Iit  add.b  |J 

20  polimnia  B |]  22  marcium  D ||  23  terpsicore  BD  ||  24  sotia- 
tur  B II  clyo  BD  [j  26  graues  b [|  27  cignus  BD  ]|  impaciens  D I| 


Digilized  by  Guuj^Ic 


LIBER  I 


13 


crinalis  immutatur  in  radios  laurusque,  quam  dextera  re> 
tinebat,  in  lampadem  mundani  splendoris  accenditur,- 
fiuntque  uolucres,  qui  currum  Delium  subuehebant,  an- 
heli flammis  [lucis]  alipedes,  atque  idem  pallio  rutilante 
s ac  reserato  stellantis  poli  limine  Sol  repente  clarus  emi- 
cuit. Cyllenius  quoque  in  sidus  uibrabile  astrumque  12  6 
conuertitur.  atque  ita  metamorphosi  supera  pulchriores  30 
per  Geminos  proprietate  quadam  signi  familiaris  inuecti 
augusto  refulsere  caelo  ac  mox  Tonantis  palatium  petiue- 
10  runt.  qui  'postquam  introgressi  et  coram  data  copia  fandi’ 
ut  uidit  Clarius  consortio  patrem  lunonis  haerentem^,  quam 
nouerat  suffragari  plurimum  ac  fauere  conubiis,  laetus 
primo  omine  ipsamque  concilians,  in  cuius  arbitrio  posi- 
tam mariti  nouerat  uoluntatem,  ita  mitis  affatur 

15  possem  minore  ambigens  fiducia  31 

solum  Tonantem  pignoris  pro  foedere 
pubeda  uixdum  uel  paterna  contremens 
praecepta  adire,  ni  iugata  caelitum 
omen  pararent  prosperum  consortia 
20  tabensque  diuum  nunc  moneret  nexio. 

lunone  thalamos  quis  rogare  conscia 
nolet  deorum?  cum  futura  pronuba 
eadem  profecto  quaeque  suffragabitur, 
iugalis  ergo  blanda  nutus  praestrue 
25  nostrisque  suade  quo  allubescat  nisibus. 

te  nunc  parentem  principemque  maximum  32 

fatumque  nostrum,  quippe  Parcarum  chorus 
humana  pensat,  tuque  sortem  caelitum, 

30  tuumque  uelle  est  ante  praescientias 

ac  mente  gestas  quicquid  instabit  deis: 
cuiusque  nutu  gignitur  necessitas, 
futura  cuius  alligat  decretio : 
instatque  quicquid  uelle  uel  serum  potes : 


3 haneli  ^ ||  4 flammantis  Vonckius  ||  lucis  deleui 
6 Cyllenium  D ||  10  Verg.  Aen.  I 520  ||  13  homine  R 
15  fidutia  R ||  17  bupaeda  Koppius  [j  21  thalamus  R ||  con- 
stia  R II  22  nollet  B ||  25  suade  Barthius  suada  BR  || 
33  illigat  R ||  ad  decretio  add.  t dis  b || 


Digilized  by  Googie 


14 


MARTIANI  CAPELLAE 


te  te  igitur  illo  quo  benignus  numine  es 
^deposco,  caeli  blanda  temperatio 
piumque  culmen,  iure  qui  diuum  pater, 
concede  proli,  quo  nepotum  prouehat 
numerum,  supernis  astra  quem  uibrant  polis,  5 
Maiae  tuumque  flagitat  pignus  sacrum, 
thalamis  iugetur  uirginis  doctissimae. 

33  sed  te  parentis  cura  si  stringit  pia, 

, par  est  deorum  conuoces  coetum  potens 
conubium  ipsa  sanciens  cum  coniuge  lu 

quo  prolis  extent  lege  supera  nuptiae 
13  G perpesque  uinclum  caelitum  signet  decor. 

34  Hic  postquam  Delius  conquieuit,  conuersus  ad  con- 
iugem  luppiter  quid  eius  uoluntas  haberet  inquirit,  uerum 
illa  multa  ratione  permulsa,  primo  quod  ei  qui  placidita-  i5 
tem  afferre  solitus  Phoebus  orabat  quique  etiam  a se 
eiusdem  filias  eruditas  ad  parentum  quoque  conspectum 
fecerat  subuolare,  dehinc  nuptiis  luno  non  solita  refra- 
gari,)) tunc  etiam  Cyllenium  diligebat  quod  eius  uberibus 
educatus  poculum  immortalitatis  exhauserat  perindeque 
et  matris  gratiam  conferebat,  accrescebat  uotis  quod 
multa  eam  Clarius  conciliatione  deuinxerat:  faciendum 
profecto  accelerandumque  persuadet,  ne  itidem  Cyllenius 
Cypridis  lactatus  inlecebris  Hermaphrodito  fratrem  gignere 

35  succensus  optaret,  stimulabat  paululum  louem,  ne  uxoris  25 
Cyllenius  fotibus  repigratus  somnolento  repente  marcore 
torperet  et  iam  uelut  maritali  uacatione  feriatus  discur- 

36  sare  sub  praeceptis  louialibus  denegaret.  * nam  illum  iam 
pridem’  ait  'Philologiae  sentio  amore  torreri,  eiusque 
studio  comparatas  habere  quam  plures  in  famulitio  disci-  so 
plinas  ipsumque  linguae  insignis  ornatibus  fandi  nimiam 
uenustatem  quo  placeret  uirgini  consecutum,  deinde  bar- 
bito aurataque  chely  ac  doctis  fidibus  personare,  addo 

1 te  te  Grotius  tene  BR  |j  quo  br  quod  BR  |]  8 te  ante 
stringit  omissum  post  sed  add.  hd  |l  15  eam  ex  Dresdensi  Kop- 
pius.  sed  ei  recte  habet:  luno  enim  intellegitur  aer  ||  19  tum  b [] 

24  ermafrodito  BR  ||  25  succensus  b suscensos  BR  suscen- 
Bus  r II  32  consequutum  R j|  33  cbaely  BR  I| 


Digitized  by  Google 


LIBER  I 


15 


quod  celebrat  mirabile  praestigium  elegantiamque  pin> 
gendi  cum  uiuos  etiam  uultus  aeris  aut  marmoris  signi- 
fex animator  inspirat,  totum  certe  conplacitum  est  quic- 
quid  comit  decorem  iuuenalium  gratiarum.’  yse  igitur  eos 
5 iam  pridem  amore  mutuo  colligatos  idcirco  paululum  dis- 
tulisse, ne  in  thalamum  primaeua  affectione  festinans, 
cum  discurrendum  esset , totis  noctibus  repigratior  pau- 
lulum simularet  anomalum.  tunc  luno  'atquin’  ait  'eius-  37 
dem  conuenit  uirginis  subire  uinclum,  quae  illum  etiam 
10  quiescere  cupientem  coniuere  non  perferat,  an  uero 
quisquam  est  qui  Philologiae  se  asserat  peruigilia  labo- 
rata et  lucubrationum  perennium  nescire  pallorem?  quae 
autem  noctibus  <^uniuersis  caelum  freta  Tartarumque  dis- 
currere ac  deorum  omnium  sedes  curiosae  indaginis  14  G 
15  perscrutatione  transire , quae  textum  mundi  circulorum- 
que uolumina  uel  orbiculata  parallela  uel  oblique  decus- 
satos polos  et  climata  axiumque  uertigines  cum  ipsorum 
puto  siderum  multitudine  numerare  nisi  haec  Philologia 
gracilenta  quadam  adfixione  consueuit,  quotiens  deos 
20  super  eiusdem  coactione  inslantiaque  conquestos,  cum 
eos  concubiae  aut  intempestae  noctis  silentio  quiescentes 
ad  se  uenire  inaudita  quadam  obsecratione  compelleret? 
tam  uero  abest  ut  sub  hac  possit  pigrescere  intricarique  38 
Cyllenius,  ut  commotis  ab  eadem  suscitatisque  pennis 
25  extramundanas  petere  latitudines  urgeatur,  cur  igitur 
rex  optime  differuntur  cum  pro  sola  Atlantiadae  soller- 
tia duos  uigiles  repromittam?’  haec  cum  luno  adfixa,  39 
ut  adhaerebat  elatiori  plurimum  loui , adclinatis  eius  auri- 
bus intimaret,  de  quodam>  purgatioris  uibratiorisque  lu- 
so minis  loco  adlapsa  sensim  Pallas  corusca  descendit  atque 


1 elegantiamque  r elegantiam  JiB  elegantia  6 |j  3 certe 
Bli  ergo  i II  4 iuuenalium  R iuuenale  (e  in  ros.)  B iuueni- 
lium  r'  II  7 repigritior  BR  corr.  Grotius  ||  8 atquin  B | 
10  conibere  BR  corr.  br  |J  11  phylologiae  R ||  13  discutere  B [ 
14  indaginis  b indagis  BD  []  16  obliqua  decusata  polose 
limata  BD  corr.  Grotius  [|  20  instantiaque  b constantiaque 
BD  II  21  conubiae  6 |j  24  pinnis  B^  l|  26  athlantide  D atlan- 
tidae  B ||  solertia  D ||  30  allapsa  ||  B descendit  b discen- 
ditj^R  II 


Digilized  by  Googlc 


16 


MARTIANI  CAPELLAE 


ita  ut  uidebatur  uertici  louiali  inhaerere  superuolans  tan- 
dem constitit  sublimiore  quodam  annixa  suggestu,  quam 
cum  luppiter,  ut  iugali  elatior  adhaerebat,  de  proximo 
contiguoque  suspexit,  sic  exorsus  'o  uirgo  nostri  pars 
melior  opportune  uotis  intermixta  Maiugenae,  quae  siue  s 
Deliacis  uocibus  permulsa  descendis  siue  absque  te  louis 
non  erat  formare  consilium  seu  consensus  noster  ne  mu- 
tilus uideretur  approperas:  noueris  tamen  Philologiae 
Cyllenium  nuptias  postulare,  nondum  mea  prompta  sen- 
tentia est.  expecto  quid  suadeas,  noui  quippe  quam  eius-  lo 
dem  uirginis  incessabilis  labor  tibi  semper  acceptus  et  ut 
e tuis  numeretur  illa  pedisequis,  par  est  igitur  ipsa  prae- 
sertim decernas  quicquid  de  eius  conubio  prouisura  dis- 

40  pensas.’  tunc  Pailas  aliquanto  summissior  ac  uirginalis 
pudoris  rubore  subfusa  oculosque  peplo  quod  rutilum  cir- 15 
cum  caput  gestabat  obnubens  improbabat  aliquantum 
quod  super  nuptiis  uirgo  consulitur  praesertimque  eius, 
quam  propter  consociationis  officia  manere  cuperet  sem- 

15  G per  intactam,  dedignatur  praeterea  huius  modi  adhibere 
consensum,  cum  ita  expers  totius  copulae  censeatur,  ut  20 
neque  de  ulla  commixtione  progenita  neque  ipsa  pro- 
creare quicquam  Arithmetica  teste  monstretur,  ac  tunc 
septem  radiorum  coronam  soliuaga  uirginitas  renudauit, 
ne  futurorum  causis  et  copulis  interesset.  quia  tamen 
eius  optauerat  luppiter  exegeratque  consilium , suadet  25 
deos  maritos  dearumque  grandaeuas  in  haec  decernenda 
conduci,  quippe  <(conuenire  Cyllenio  ut  pro  officiorum 
praemiis  potissimorum  fauor  caelitum  eius  uincla  sanciret, 
augustius  quoque  fieri  louiale  decretum,  cum  coetu 
deorum  adtestante  depromitur,  ipsamque  nupturam  deo  so 
conuenire  non  posse  nisi  si  per  senatus  consultum  mortalis 

41  esse  desineret,  id  genus  plurima  suadente  Tritonia  regum 
coniugum  uterque  consentit,  ac  mox  louis  scriba  prae- 


1 uertici  b uertice  BR  [|  5 oportune  ^ |1  8 phyloloffiae 
chyllenium  R [|  16  aliquantulum  r 18  consotiationis  B || 

19  intacta  R |]  22  arithmethica  B 24  futurarum  BR  corr. 

Grotius  II  30  attestante  B ||  31  si  per  S.  C.  scripsi  super  sena- 
tus consulto  BD  superi  S.  C.  Grotius  |] 


Digitized  by  Guu^lc 


LIBER  I 


17 


cipitur  pro  suo  ordine  ac  ratis  modis  caelicolas  aduocare, 
praecipueque  senatores  deorum,  qui  penates  ferebantur 
Tonantis  ipsius  quorumque  nomina  quoniam  publicari 
secretum  caeleste  non  pertulit,  ex  eo  quod  omnia  pariter 
5 repromittunt,  nomen  eis  consensione  perfecit.  Vulcanum  42 
uero  louialem  ipse  luppiter  poscit,  licet  numquam  ille  de 
sede  corusca  descenderet,  tunc  etiam  ut  inter  alios  po- 
tissimi rogarentur  ipsius  collegae  louis,  qui  bis  seni  cum 
eodem  Tonante  numerantur  quosque  disticluim  com- 
10  plectitur  Ennianum 

luno  Vesta  Minerua  Ceresque  Diana  Venus  Mars 
Mercurius^  louis  Neptunus  Vulcanus  Apollo 
item  et  septem  residui,  qui  inter  duodecim  non  uocantur. 
post  hos  quam  plures,  alti  pro  suis  gradibus,  caelites  ac 
15  deorum  omnium  populus  absque  inpertinentibus  conuo- 
candi.  nec  mora  milites  louis  per  diuersas  caeli  regiones  44 
approperant,  quippe  discretis  pluiumum  locis  deorum  sin- 
guli mansitabant  et  licet  per  Zodiacum  tractum  non  nulli 
. singulas  uel  binas  domos  animalibus  titularint,  in  aliis  ta- 
20  men  habitaculis  commanebant,  nam  in  sedecim  discerni  jq  q 
dicitur  caelum  omne  regiones,  in  quarum  prima  sedes 
habere  memorantur  post  ipsum  louem  di  Consentes Penates 
Salus  ac  Lares  lanusFauores  Opertanei- [Nocturnus]  que.  in  46 
secunda  itidem  mansitabant  praeter  domum  louis,  quae  ibi 
25  (fuoque  sublimis  est,  [utestin  omnibus]  Praediatus  Quirinus 
.Mars  [Lars  militaris].  luno  etiam  ibi  domicilium  possidebat, 

Fons  etiam  Lymphae  dique  Nouensiles.  sed  de  tertia  re- 
gione unum  placuit  corrogari,  nam  louis  Secundani  et  47 
louis  Opulentiae  Mineruaeque  domus  illic  sunt  constitutae. 

30  sed  omnes  circa  ipsum  louem  fuerant  in  praesenti.  Discor- 
diam uero  ac  Seditionem  quis  ad  sacras  nuptias  corro- 

7 chorusca  D ||  10  ann,  63  Vahl.  (|  12  iuppiter  Bli  corr. 
Vulcanius  1]  13  ex  B [|  20  discernitur  B [f  22  dii  BR 
23  fabores  B^K^  |j  opertanei  br  obportanei  B obtertanei  H 
Nocturnus  deleui  []  25  ut  est  in  omnibus  deleui  ||  Praebia- 
tus  0.  Mullerus  Etruse.  11  p.  129  f]  26  lars  inducta  s ^ || 

Lars  militaris  deleui  jj  27  nrfFons  add.\  r {h.  e.  Fors)  r jj 
lympae  R ||  diique  BR  [|  ad  Nouensiles  add.  1:  i {h.  e.  lo- 
uensiles)  r [j 

o * 

MAKTIANUS  CAPELtA 


Digilized  by  Coogle 


18 


MARTIANI  CAPELLAE 


garet  praesertimque  cum  ipsi  Philologiae  fuerint  semper 
inimicae?  de  eadem  igitur  regione  solus  Pluton,  quod  pa- 

48  truus  sponsi  est,  conuocatur.  tunc  Lynsa  siluestris  Mul- 
ciber Lar  caelestis  nec  non  etiam  militaris  Fauorque  ex 

49  quarta  regione  uenerunt.  corrogantur  ex  proxima  trans-  5 
cursis  domibus  coniugum  regum  Ceres  Tellurus  Terraeque 

50  pater  Vulcanus  et  Genius,  uos  quoque  louis  filii  Pales  et 
Fauor  cum  Celeritate  Solis  filia  ex  sexta  poscimini,  nam 

51  Mars  Quirinus  et  Genius  superius  postulati,  sed  etiam 
Liber  ac  Secundanus  Pales  iiocantur  ex  septima.  Fraudem  lo 
(fuippe  ex  eadem  post  longam  ^(deliberationem  placuit  ad- 

52  hiberi,  quod  crebro  ipsi  Cyllenio  fuerit  obsecuta,  octaua 
uero  transcurritur,  quoniam  ex  eadem  cuncti  superius 

53  corrogati  solusque  ex  illa  Veris  fructus  adhibetur,  lunonis 

54  uero  Solpitae  genius  accitus  ex  nona.  Neptune  autem  is 
et  Lar  omnium  cunctalis  ac  Neuerita  tuque  Conse  ex  de- 

55  cima  conuenistis.  uenit  ex  altera  Fortuna  et  Valitudo 
Pauore  Pallore  et  Manibus  refutatis,  quippe  hi  in  con- 

56  spectum  louis  non  poterant  aduenire.  ex  duodecima  San- 
cus tantum  modo  euocatur.  Fata  uero  ex  altera  postulan-  2u 

57  58  tur.  ceteri  quippe  illic  di  .Manium  demorati,  ex  bis  sep- 
tena Saturnus  eiusque  caelestis  luno  consequenter  acciti. 

/7G59Veiouis  ac  di  publici  ter  quino  ex  limite  conuocantur. 

60  ex  ultima  regione  Nocturnus  lanitoresque  terrestres  simi- 

61  liter  aduocati.  ex  cunctis  igitur  caeli  regionibus  aduocalis  25 
deis  ceteri,  quos  Azonos  uocant,  ip.so  commonente  Cyl- 

62  lenio  conuocantur.  tunc  elementorum  praesules^  atque 
utilitatis  publicae  menliumque  cultores  omnisque  populus 
potestatum,  qui  Numae  nulli  successori  indicantur  [qui], 
confe^m  omnes  louis  imperio  conuocati,  in  aulam  cae-  su 


1 tum  R [|  3 Lympha  Grotius  [t  4 et  familiaris  Grotius  |I 
faborque  BR  [|  9 sed  br  sic  BR  j|  10  septima  b septimae 
BR  II  15  sospitae  Grotius  hospitae  BR  ||  16  et  om.  B^I)  || 
in  cunctalis  latere  uidetur  cum  cum  nomine  dei  alicuius  |]  Nerina 
Grotius  sed  cf.  Preli,  myth.  R,  p.  503  ||  conse  BD  cosse  b || 
18  faborque  pastor  BD  corr.  0.  Miillerus  post  Gyrnldum  et 
Grotium  []  hii^  ||  21  ex  om.  BD^  ||  21  et  23  dii  BD  {!  29  qui 
Numae  nulli  successori  indicantur  scripsi  quis  Numae  multus 
successor  indicatur  qui  BR  {sed  indicat  R)  []  qui  delui  jj 


Digitized  by  CoogI 


LIBER  I 


19 


litem  conuibranlibus  uenere  sideribus,  tunc  lanus  in  63 
limine  militesque  louis  ante  fores  regias  constiterunt  in- 
gressuros etiam  cunctos  nominatim  uocabat  Fama  praeco- 
nans. at  intra  consistorium  regis  quaedam  femina,  quae  64 
sAdrastia  dicebatur,  urnam  caelitem  superamque  sortem 
inreuocabilis  raptus  celeritate  torquebat  excipiebatque 
ex  uolubili  orbe  decidentes  sphaeras  peplo  inflexi  pecto- 
ris €i)iiap)Li^vr|.  Clotho  uero  Lachesis  Atroposque,  quoniam  65 
sententias  louis  orthographae  studio  ueritatis  excipiunt 
10  utpote  librariae  superum  archiuique  custodes,  cum  sena- 
tum curiamque  contrahi  et  ipsum  Tonantem  exuuiis  in- 
dusiari  publice  cernerent,  senatus  in  acta  caelestiumque 
consultum  stilos  acuunt  cerasque  componunt,  tunc  lup-  66 
piter  publica  et  quae  senatum  contracturus  assuniit  indu- 
is menta  percipiens  apponit  primum  uertici  regllis  serti 
flammantem  coronam  contegitque  ex  posticis  caput  quo- 
dam uelamine  rutilante,  quod  ei  praesul  operis  Pallas  ipsa 
texuerat,  dehinc  uesti  admodum  candidae  obducit  amictus 
hyalinos,  quos  stellantibus  oculis  interstinctos  crebri  ui- 
20  bratus  ignium  luminabant,  tunc  duos  globosos  orbes, 
quorum  unus  auro  electro  alius  praenitebat,  dextera  por- 
rectiore  corripuit,  laeua  enneaphtbongon  chelyn  innitenti 
similis  imprimebat,  calceos  autem  smaragdineae  fluctu 
uiriditatis  herbosos  uestigiis  eius  Tellus  annexuerat,  in- 
25  sidebat  autem  ex  pauonum  pennis  intertextae  oculataeque 
pallae,  ex  qua  multicoloribus  notulis  uariegata  pictura  uer- 
nabat.  sub  calceis  uero  fuscinam  deprimebat,  huius  sug-  67 
gestui  subditus  lunonis  consessus  haut  indecenter  orna- 

1 conuibrantibus  b conuibratis  B conbibrantis  R ||  ue- 
nere b nenire  BR  J|  2 foras  R j|  ingressurus  R II  3 uoca- 
bant  R |[  4 ad  R [f  8 imarmcne  BR  j[  doto  BR  |)  10  arci- 
uique  RR*  ||  in  ante  senatum  add,  b []  11  contrai  R [J  12  pu- 
blici R II  senatus  scripsi  magistratus  BR  ||  caelestiumque  b 
caelestumque  BR  |)  16  contigitque  R ||  19  yalinos  BR  [] 

20  dvLO  B ^ Anos  add.  b ||  22  enncapthongon  R ennaeapthon- 
gon  R 1)  chaelin  R chaelyn  R |]  23  smaracdineae  b smaracdi- 
nae  R smaracdine  R [|  24  annexuerat  b annexuit  BR 

25  pinnis  R'  |)  26  uariegata  R uari  + *cata  R uariagata  r 
28  consensus»  R'R  [j  aut  R haud  R H 29  calnmnate  R ga- 
lumnate  b galaumate  D corr.  Gratius  |] 

2* 


Digitized  by  Googie 


i 

20  MARTIANI  CAPELLAE 

tus.  C^ipsa  uero  tecto  capite  lacteo  quodam  calymmate 
praenitebat,  cui  gemmis  insitum  diadema  pretiosis:  nam 
neque  Scythidis  uirecta  nec  Cerauniorum  uibrans  fulgu- 
ransque  lumen  nec  flucticolor  hyacinthi  credebatur  abesse 
profunditas,  sed  totum  illud  sertum  capitis  fulgurantis  5 
Thaumantias  optulisse  reginae  caelitum  ferebatur,  ipsius 
uero  diuae  ullus  assidua  perlucens  gratia  fratri  consimilis, 
nisi  quod  ille  inmutabili  laetitia  renidebat,  haec  commuta- 
tionum assiduarum  nubilo  crebrius  turbidatur,  nam  uestis 
eius  hyalina  sed  peplum  fuerat  caligosum,  quod  tamen  lo 
si  adpulsu  cuiusque  luminis  tangeretur  inter  obumbrantes 
nebulas  sudae  perspicuitatis  gratia  praeniteret,  haec  ful- 
men dextera,  laeua  sonorum  bombis  terrentibus  tympanum 
sustinens,  sub  quibus  plurimum  sudans  ima  subiecta  ro- 
scidis uidebatur  inundare  fluoribus,  huius  uero  calcei  i5 
admodum  furui,  quorum  maxime  solea  ati'ae  noctis  nigre- 
dine coloratur,  nam  eiusdem  genua  zona  quidem  diuer- 
sicolor  ambiebat,  quae  nunc  perfulgido  resplendebat  orbe 
nunc  uanescentis  gratiae  tenuata  uarietas  jta  penitus  obli- 
68  quabat^  tamquam  nihil  habuisset  ante  discolorum,  his  20 
igitur  uterque  regum  indumentis  decenter  ornati  ante 
consessum  in  suggestu  sidereo  positam  quandam  sphaeram 
caelatam  uarietate  multiplici  conspicantur,  quae  ita  ex 
omnibus  compacta  fuerat  elementis,  ut  nihil  abesset  quic- 
quid  ab  omni  creditur  contineri  natura,  illic  caelum  omne  25 
aer  freta  diu  er  sitasque  telluris  claustraque  fuerantTartarea. 
urbes  etiam  compita  cunctorumque  species  animantium 
tam  in  specie  quam  in  genere  numerandae,  quae  quidem 
sphaera  imago  quaedam  uidebatur  ideaque  mundi,  in  hac 
quid  cuncti,  quid  singuli  nationum  omnium  populi  cotidia-  so 


3 scj'tidis  B scytis  D ]|  Ceraunorum  B ||  fulgorans  (que 
deleta)  B 1 gurantis  add.  A H 4 lumen  nec  — capitis  fulgu- 
rantis om.  B [1  yacynthi  ]]  5 fulgorantisi)  [|  6 tauinan- 
ii&i  BD  []  obtulisse/)  [|  8 comutationum  Z)  [j  10  yalina^Z)  ] 
11  appulsu  Db  II  13  dextra  D ||  tymphanum  B typhanum  D j 
15  ad  fluoribus  add.  f fluuo  b ||  19  obligabat  B t obliqua- 
bat add.  b abligabat  D H 21  igiturqiie  R igitur  B uterque 
add.  b II  22  consensum  R j|  opositam  R ||  fuerat  R || 
27  animantum  5 []  29  ydeaque  B || 


r 


LIBER  I 


21 


nis  motibus  agitarent  idem  in  reformanti  speculo  re- 
lucebat. ibi  quem  augeri  quem  deprimi  quem  nasci  quem 
occidere  luppiter  uellet  manu  propria  ipse  formabat, 
quam  terrarum  partem  disperdere  quam  beare  quam  ua-  19  a 
■')  stam  quamque  celebrem  cuperet  ficfor  arbitrarius  uariabat. 
hoc  igitur  fatum  publicum  conspicans  conponensque  deo-  69 
rum  senatum  iussit  admitti,  quamuis  intus  quos  innomi- 
nabiles sacra  uis  testatur  intrarent,  tamen  etiam  primati- 
bus diuum  praesertimque  parentibus  uterque  consurgunt, 
lu  uerum  sator  eorum  gressibus  tardus  ac  remorator  incedit  70 
glaucoque  amictu  tectus  caput,  praetendebat  dextera 
flammiuomum  quendam  draconem  caudae  suae  ultuna  de- 
uorantem,  quem  credebant  anni  numerum  nomine  perdo- 
cere. ipsius  autem  canities  pruinosis  niuibus  candicabat, 

15  licet  ille  etiam  puer  posse  fieri  crederetur,  eius  coniunx  71 
grandaeua  corpulentaque  mater  quamuis  fecunda  circum- 
fusaque  partubus  tamen  floridam  discoloramque  uestem 
herbida  palla  contexerat,  in  qua  totus  gemmarum  metallo- 
rumque census  atque  omnium  prouentus  <(frugesque  satio- 
20  num  larga  admodum  ubertate  ferebantur,  huic  Vesta  quae  72 
etiam  coaeua  eius  fuerat,  adhaerebat,  quae  quod  nutrix 
louis  ipsius  suoque  eum  sustentasse  gremio  ferebatur 
caput  regis  ausa  est  osculari,  post  hos  candida  cum  sorore  73 
Sol  auratus  expetitur,  qui  mox  ut  coepit  ingressui  pro- 
25  pinquare,  purpurae  rutilantis  puniceus  quidam  fulgor  ante- 
uenit,  et  rosulenti  splendoris  gratia  totam  aulae  ipsius 
curiam  obstupefactis  ceteris  ornatibus  luminauit.  ast  ubi 
primos  honorati  capitis  radios  ingressurus  immisit,  ipse 
etiam  luppiter  paululum  retrogressus  sub  immensi  nitoris 
30  numine  caligauit,  sphaera  uero  orbesque , quos  dextera 
sustinebat,  ueluti  speculo  cognati  luminis  refulsere.  luno  74 


1 idem  in  reformanti  speculo  scripsi  pedae  (paediae  A'op- 
pius)  reformantis  speculo  Grotius  pedeire  (corr.  ex  pideire) 
formantis  speculo  B pidei  (pithei  r Pythei  Koppius)  refor- 
mantis speculo  /f  11  5 cupiret  R H 6 componensque  R H 
7 amitti  /t  H 11  dextra  R 1|  14  canicies  b cantices  R cani- 
cis  B 11  15  coniux  R H 17  partibus  H 27  caetcris  B I 
caeterorum  b 1|  29  sub  sub^  H 30  sphaera  scripsi  sphaerae.&/>  | 


Digitized  by  Cooglc 


22 


MARTIANI  CAPELLAE 


autem  diuersicoloris  illustris  ornatibus  ac  uaria  uelut 
speculo  cognato  gemmarum  luce  resplendens  candentibus 
75  serenis^  enituit,  erat  illi  in  circulum  ducta  fulgens  corona, 
quae  duodecim  flammis  ignitorum  lapidum  fulgurabat, 
quippe  tres  fuerant  a Tronte  gemmae  Lychnis  Astrites  et  5 
20  G Ceraunos,  quae  eius  effigiem  reuerendam  a cognitione 
conspicientium  uibrantibus  radiorum  fulgoribus  occule- 
bant. quarum  alia  Cancri  cerebro  Leonis  oculis  altera 
Geminorum  fronte  assumpta  tertia  dicebatur,  aliae  sex 
ex  utroque  latere  rutilabant,  quarum  Smaragdus  una,  10 
Scythis  altera.  Iaspis  tertia  uocahatur.  inter  quaruni  ui- 
rorem  feta  mari  lumina  coruscans  fronti  quaedam  inte- 
grior suauitas  resplendebat.  Hyacinthos  Dendrites  etiam 
Heliotropios  utrimque  compacti,  qui  lapides  coloribus 
suis  terras  ratis  temporum  uicibus  herbidabant,  quos  ei  15 
ad  obsequium  numinis  recurrentis  Ver  dicebatur  et  Au-  ^ 
tumnus  munere  contulisse,  posterior  autem  pars  coronae 
Hydatide  Adamante  et  Crystallo  lapidibus  alligabatur, 
hos  enim  Hiemps  undosa  genuerat,  ipsius  uero  diui  auro 
70  tinctam  caesariem  comasque  crederes  bracteatas,  facie  20 
autem  mox  ut  ingressus  est  pueri  renidentis,  incessu  medio 
iuuenis  anheli,  in  fine  senis  apparebat  occidui,  licet  duo- 
decim non  nullis  formas  conuertere  crederetur,  corpus 
autem  eius  flammeum  totum  pinnata  uestigia  pallium  cocci- 
77  neum  sed  auro  plurimo  scutulatum,  sinistra  autem  manu  25 
clypeum  coruscantem,  dextera  ardentem  faceni  praefere- 
bat, calcei  autem  similes  ex  Pyropo,  quem  iuxla  Luna 


3 emicuit  5 ||  4 if^nitornm  p ignotorum  liR  j]  ful- 

gorabat  BH  ||  5 lichnis  R ||  7 uibrantes  Zf  [j  9 diceban- 
tur R II  pro  sex  sed  in  ras.  etiam  ex  B 1|  10  smaragdos  B^  [j 
12  foeta  B freta  R ||  per  in  R anie  lumina  legi  falso  dixit  Kop- 
pius  II  coruscans  BR  corr.  Grotius  ||  fronti  h fonti  BR  fon- 
tis r II  integrior  scripsi  interioris  ||  13  resplendebant /f  || 
yacinctos  BR  [|  dendrides  R J|  14  eliotropios  BR  [|  copacti  6 
cOpactu  BR  II  18  ydatite  B ydatidae  R (1  alligabat  R U 
20  bratteatas  BR  [1  21  ut  om.  BR^  1|  renidentes  R reniten- 
tis  r II  22  haneli  B ||  24  pennata  b I|  25  scutulatum  Bur- 
mannus  poetae  Lat.  min.  I 365  rutilatum  BR  I|  26  cli- 
peum BR  II 


Digitized  by  Googli 


LIBER  I 


23 


ieni  quodam  teneroque  uultu  ex  fraterna  fulgorem  lam- 
pade resumebat,  post  hos  admissi  fratres  louis,  quorum 
alter  maritima  semper  inundatione  uiridior,  alius  lucifuga 
inumbratione  pallescens,  in  capite  uterque  dominandi  79 
5 sertum  pro  regni  condicione  gestabat,  nam  unus  albidi  80 
salis  instar  candidum  atque  spumarum  canitie  concolorum, 
alter  ebeneum  ac  Tartareae  noctis  obscuritate  furuescens, 
qui  quidem  multo  ditior  fratre  et  semper  georum  quae 
gignuntur  conquisitionibus  opulentus  alius  uero  propter 
lu  molem  elationemque  corporis  renudatus  ac  despuens  diui- 
tias  obpressione  quaesitas,  uerum  utrique  diuersa  con-  8i 
iunx,  nam  hic  nudus  omnium  nutriet^  deorumque  hospi- 
tam secum  ducit,  ille  puellam  accessibus  gratulantem,  2i  G 
(|uae  ita  plerumque  frugem  exposcentibus  tribuit,  ut  magni 
nominis  uota  sint  eidem  redhibere  centesimam,  dehinc  82 
admissi  Tonantis  ipsius  Glii.  inter  quos  primus  quidem 
ruber  inuenis  ac  uorax  omnium  sititorque  etiam  sanguinis 
gradiebatur,  alter  suauis  et  comis  falcemque  dextera, 
laeua  gestans  cratera  somniGcum  ac  pronus  in  petulantiam 
referebatur,  huius  gressus  incerti  atque  olacis  temeti  ma- 
doribus implicati,  post  hos  duorum  una  quidem  germa-  8» 
naque  facies  sed  alius  lucis  sidere,  opacae  noctis  alius  re- 
fulgebat. dehinc  quidam  roboris  inauditi  et  extirpandis  84 
semper  aduersitatibus  praeparatus,  sed  eius  miros  la- 
25  certos  rictusque  Cleonaeos  limis  luno  cernebat,  quin  inter  85 
eos  decentes  feminae,  quarum  una  uirgo  ferebatur,  alia 
generationum  omnium  mater.  illi>  arcus  cum  pharetra 
huic  rosis  decussatim  uinctis  sertata  contextio,  quam  et 
conspicere  nitentem  et  fantem  audire  dulces  inlecebras  et 


1 leui  BR  corr,  p [|  2 ammissi  B^R  [|  5 condi- 

tione/{  II  6 canicie  & canitiem  .B/i  p p t i p arfd.  A |[  7 ebe- 
num B II  11  oppressione  D ||  15  nominis  scripsi  numi- 
nis BD  II  redibere  D ||  18  falcemque  b facemque  B fa- 
cem/>  II  dextra/)  ||  19  im /)  ||  22  opace  o/a. /?’/)  |j  25  sub- 
limis bU  retortis  oculis  quia  omnes  priuignos  praeter  Mercu- 
rium oderat  add.  b ||  quis  5 []  26  sequuntur  eos  decentes 
(decernentes  BR)  feminae  Grotius  1)  28  decusatim  BH  ||  uin- 
cnlatis  b ||  29  dulcis  B || 


Digitized  by  Google 


24 


MARTIANI  CAPELLAE 


adlraliere  flagrantissimi  spiritus  halAibus  redolentem  et 
osculis  lambere  et  contingere  corpore  eiusque  uelles  cu- 
pidine suspirare,  quae  quidem  licet  amorum  uoluplatum- 
que  mater  omnium  crederetur,  tamen  eidem  deferebant 
pudicitiae  principatum,  cum  his  grata  Ceres  admodum  5 
grauis  femina  alumnaque  terrarum  ac  nutrix  mortalium 

87  uidcbatur.  quidam  etiam  claudus  faber  uenit,  qui  licet 
crederetur  esse  lunonius,  totius  mundi  ab  Heraclito  dictus 

88  est  deuorator.  tunc  etiam  omnium  garrula  puellarum  et 
contrario  semper  lluibunda  luxu  leuitate  pernix  desultoria  lo 
gestiebat,  quam  alii  Sortem  asserunt  ISemesimque  non 
nulli  Tychenque  quam  plures  aut  Nortiam,  haec  autem 
(|uoniam  gremio  largiore  totius  orbis  ornamenta  portabat 
et  aliis  impertiens  repentinis  motibus  conferebat  rapiens 
his  comas  puellariter  caput  illis  uirga  comminuens  eis-  is 
demque  quibus  fuerat  eblandita  ictibus  crebris  uerticem 

89  complicatisque  in  condylos  digitis  uulnerabat.  haec  mox 
Fata  conspexit  omnia  quae  gerebantur  inlouis  consistorio 

22  G subnotare,  ad  eorum  libros  et  pugillarem  paginam  cu- 
currit, et  Ucentiore  quadam  fiducia  quae  conspexerat  in-  20 
opinata  descriptione  corripuit,  ut  quaedam  repente  pro- 
rumpentia uelut  rerum  seriem  perturbarent,  alia  uero, 
quae  causarum  ratio  prospecta  uulgauerat  quoniam  facere 
inprouisa  non  poterat  suis  tamen  operibus  arrogabat. 

90  post  hanc  uulgus  ceterum  deuenere.  luppiter  nunc  solio  25 
resedit  praecepitque  cunctos  pro  meriti  ordine  <[residere. 
tuncque  subsellia  fiammabunda  coetum  suscepere  side- 
reum. uerum  quidam  redimitus  puer  ad  os  compresso 
digito  salutari  silentium  commonebat,  ^conticuere  omnes 

91  intentique  ora  tenebant.*  tunc  luppiter  coepit 


1 alatibas  /i  1|  9 deuorator  Grotius  'admodum  adolescens^ 
ut  Fabricius  ait  (bibi.  Gr.  I 802)  democrator  coniciens  demo- 
rator Bli  II  13  ad  portabat  in  marg.  ab  ea  credebant  sibi 
omnia  bona  pronenire;  hoc  in  quibusdam  codicibus  non  ha- 
betur add.  b manu  eiusdem  saectdi  quo  codex  uniuersus  scrip- 
tus est  II  15  comes  B'I{  ||  18  facta  B*R  ||  19  currit  B'H  I 
25  uulgus  ceterum  scripsi  nulgo  ceteri  Bli  ||  iupiter  R || 
tunc  b II  29  Ferg.  Aen.  II  1 ||  30  iupiter  R || 


Digitized  by  Uo 


LIBER  I 


25 


'ni  nostra  Astrigeri  nota  benignitas 
conferre  arbitrium  cogeret  intimum 
et  quicquid  tacito  uelle  fuit  satis 
id  ferre  in  medium  collibitum  foret, 

5 possem  certa  meis  promere  ductibus 

nec  quisquam  inlicitis  tollere  nisibus 
concertans  cuperet  iussa  deum  patris, 
sed  tristis  melius  censio  clauditur 
atque  infanda  premit  sensa  silentium, 

10  ne  uulgata  ciant  corda  doloribus, )> 

at  cum  laeta  patrem  promere  gaudia 
et  certo  deceat  foedere  pignora 
palam  perpetuis  iungere  nutibus, 
cassum  est  nolle  loqui  sensa  decentia. 

15  uobiscum  ergo  dei,  grata  propinquitas, 

conferre  studium  est  uota  propaginis, 
aequum  quippe  puto  foedere  caelitum 
- quae  sectanda  forent  orsa  probarier. 
nostis  Maiugenam  pignoris  incliti  92 

2u  in  nostris  merito  degere  sensibus. 

quae  nec  frustra  mihi  insita  caritas, 
ut  sueuit  patria  stringere  pectora, 
nam  nostra  ille  Qdes  sermo  benignitas 
ac  uerus  Genius  fida  recursio 
25  interpresque  meae  mentis  6 voOc  acer. 

hic  solus  numerum  promere  caelitum  23  Q 

hic  uibrata  potest  noscere  sidera, 
quae  mensura  polis  quanta  profunditas 
qualis  sit  numerus  marmoris  haustibus 
30  et  quantos  rapiat  margine  cardines 

quaeque  elementa  liget  dissona  nexio, 
perque  hunc  ipse  pater  foedera  sancio  — 
sed  forsan  pietas  sola  recenseat 

10  doloris  1|  18  fuerant  5' /i‘  ||  19  nosiis  Dresdensit 
nostris  BR  nostri  br  [j  inclyti  B ||  pignus  id  inclytum  Von- 
ckius  II  25  6 voOc  acer  scripsi  honos  sacer  BR  (sater  B* 
socer  r):  cf.  p,  37,  20  ||  31  elimenta  R []  32  sancto  R san- 
ctio r U 


Digitized  by  Coogie 


26 


MARTIANI  CAPELLAE 


quae  parens  probitas  munerv pensitet: 
qui  Phoebi  anteuolans  saepe  iugalibus 
in  sortem  famuli  nonne  relabitur? 
hic  quoque  sic  patruis  seruit  honoribus, 

<(ut  dubium  proprium  quis  mage  uendicet.  5 
illum  conubio  rite  iugarier 
suadent  emeritis  saecla  laboribus 
et  robur  thalamo  flagitat  additum. 

93  at  uirgo  placuit  docta  quidem  nimis 

et  compar  studio  sed  cui  terreus  10 

ortus,  propositum  in  sidera  tendere: 
plerumque  et  rapidis  praeuolat  axibus 
ac  mundi  exsuperat  saepe  means  globum, 
cunae  ergo  officiant  quod  nihil  editae, 
censendum,  superi  quique  crepundia  is 

terris  recolitis  uestra  tenerier,^ 
quae  occultant  adytis  sacra  latentibus, 
iungantur  paribus,  nam  decet,  auspicis, 
et  nostris  cumulent  astra  nepotibus. 

94  Sed  postquam  luppiter  finem  loquendi  fecit,  omnis  20 
deorum  senatus  in  suffragium  concitatur  adclamantque 
cuncti  fieri  protinus  oportere  adiciuntque  sententiae  lo- 
uiali  ut  deinceps  mortales,  quos  uitae  insignis  elatio  et 
maximum  culmen  meritorum  et  ingenium  in  appetitum  . 
caelitem  proposituraque  sidereae  cupiditatis  extulerit,  in  2.'* 

95  deorum  numerum  cooptentur  ac  mox  inter  alios,  quos 
aut  Nilus  dabat  aut  Thebae,  Aeneas  Romulus  aliique,  quos 
postea  astris  doctrinae  nomen  inseruit,  designati  caelites 
nominentur,  ut  post  membra  corporea  deorum  fierent 

96  curiales,  his  quoque  annuente  loue  iubetur  quaedam  st» 
grauis  insignisque  femina,  quae  Philosophia  dicebatur, 

24  G hoc  superi  senatus  consultum  aeneis  incisum  tabulis  per 

97  orbes  et  compita  publicare,  tunc  luno  condicit  propter 


5 uindicet  B'  ||  7 suadente  meritis  BJ)  ||  14  cunae  ergo 
officiant  quoi  nihilV  edite  censendum  Grotius  ||  quod  .sa-ipsi 
quo  BD  II  18  auspiciis  br  ||  23  ud  B'B  []  24  et  om.  /?‘/f  || 
26  coaptentur  Br  ||  27  tacoae  BR  ||  33  competa  b || 


Digilized  by  C • 


LIBER  II 


27 


praedictorum  thalamum  iuuenum  et  nuptialia  peragenda 
uti  postridie  omnis  ille  deorum  senatus  in  palatia,  quae  in 
Galaxia  louis  habitationem  potissimam  faciunt,  diluculo 
coDuenirent.  his  igitur  actis  solio  rex  ipse  surrexit  omnis- 
5 que  ille  deorum  numerus  sedes  proprias  cursusque  repe- 
liuit. 


< LIBER  II 


Sed  purum  astriQcis  caelum  scandebat  habenis  98 
Nox  reuocans  merso  fulgentia  sidera  Phoebo. 

10  ardua  tunc  senior  succendit  plaustra  Bootes 
et  spiris  torvo  nituerunt  astra  Draconi, 
auratis  etiam  flagrans  splendebat  in  annis 
qui  trahit  aestifero  fulgentem  Sirion  ortu, 
hoc  quoque  Nysiacis  quod  sparsum  floribus  ardet 
15  multiplici  ambitum  redimitur  lumine  sertum, 
uirginis  interea  trepidas  perlabitur  aures 
fama  louis  magno  dum  complet  tecta  boatu. 

Denique  ipse  compertis)>  superum  decretis  adultaque  99 
iam  nocte  Philologia  peruigilans  multa  secum  ingenti  cura 
20  anxia  retractabat,  ingrediendum  primo  senatum  deum 
louisque  subeundos  inpraemeditata  uisione  conspectus 


3 f habitationem  r arbitrationem  BR  (|  6 subscriptum 

securus  melior  felix  us  (as  in  ras.B)  p {pB)  _com.  consist.  retlior 
(rhetor  B)  urb.  (urbis  litteris  is  in  ras.  B)  li  ex  mendosissimis 
exemplaribus  emendabam  contra  legenae  (legente  B)  deutcro 
(eucherio  in  ras.  B)  scolastico  discipulo  meo  romae  ad  porta 
Capena  consist  (coiis  B)  paulini  uic  (uc  B)  sub  dic  rioil  mar- 
tiaru  Christo  adiuuante  MARTIANI  MINNEI  FELICIS  CA- 
PELLAE LIBER  PKLMVS  EXPLICIT  (INCIPIT  LIRER 
SECVNDVS  FELICITER  add.  B)  in  BR  et  eadem  fere  in  J) 
cf.  0.  lahnius  actorum  ncad.  Lipsiensis  f''  p.  351  sg.  []  10  boo- 
thes  D II  11  dracone  D [|  13  syrion  B ||  14  nisyacis  B ni- 
siacis  D |I 


Digitized  by  Googie 


28 


MARTL4.NI  CAPELLAE 


100  exilienilumque  sibi  in  superam  caelitumque  sortem,  deinde 

25  G ipsi  sociandum  esse  Cyllenio,  quem  licet  miro  semper 
optarit  ardore,  tamen  uix  cum  post  unctionem  palaestri- 
cam recurrentem  dum  flores  ipsa  decerperet  praelectis 
quibusdam  herbusculis  conspicata,  quid  quod  utrum  sibi  » 
liaec  nuptialis  conduceret  amplitudo  anxia  dubitabat?  nam 
certe  mythos  poeticae  etiam  diuersitatis  delicias  Milesias 
historiasque  mortalium  postquam  supera  conscenderit 
se  penitus  amissuram  non  cassa  opinatione  formidabat. 

101  itaque  primo  conducatne  conubium  atque  aetherii  uerticis  lo 
pinnata  rapiditas  apto  sibi  foedere  copuletur  ex  nuptiali 

102  congruentia  numero  conquirit,  moxque  nomen  suum 
Cylleniique  uocabulum  — sed  non  quod  ei  dissonans  dis- 
crepantia nationum  nec  diuersi  gentium  ritus  pro  locorum 
causis  cultibusque  linxere  uerum  illud  quod  nascenti  ab  i5 
ipso  loue  siderea  nuncupatione  compactum  ac  per  sola 
Aegyptiorum  commenta  uulgatum  fallax  mortalium  curio- 
sitas asseuerat  — in  digitos  calculumque  distribuit,  ex 
quo  linalem  utrimque  litteram  sumit,  quae  numeri  pri- 
mum perfectumque  terminum  claudit,  dehinc  illud  quod  20 
in  fanis  omnibus  soliditate  cubica  dominus  adoratur,  lit- 
teram quoque,  quam  uim  mortalitatis  asserere  prudens 
Samius  aestimauit,  in  locum  proximum  sumit  ac  sic  mille 

103  ducenti  decem  et  octo  numeri  refulserunt,  quos  per  no- 
uenariam  regulam  distribuens  minuensque  per  monades  25 
decadibus  subrogatas  in  tertium  numerum  perita  re- 

104  strinxit,  suum  quoque  uocabulum  per  septingentos  ui- 
ginti  quattuor  numeros  explicatum  in  quaternarium  duxit, 
qui  uterque  numerus  congruenti  ambobus  ratione  signa- 

105  tur.  nam  et  <^ille , quod  ratio  principium  medium  flnem-  30 
que  dispensat,  pro  certo  perfectus  est,  quippe  lineam  facit 
solus  et  solidorum  frontes  incunctanter  absoluil.  nam 


2 sociandam  scripsi  sociandam  BR  |]  3 obtarit  R ||  5 her* 
bnscolis  R |J  ntrurane  5 ||  8 conscenderet  B'R  ||  9 ammissn- 
ram  B*R  |J  formidat  B'R  ||  11  pennata  bR  jj  21  solyditate 
R II  cubica  r cybica  B oybi  ac  /i  [|  22  uim  B uimnum  R sed 
cf.  Heinsius  in  Bitrm.  Ouid.  I p.254  25  distribuens  om.B^R  || 

26  restrinxit  R 1|  32  fontes  B^  || 


LIBER  II 


20 


longitudine  profunditaleque  censentur,  dehinc  quod  nu- 
meri triplicatio  prima  ex  inparibus  Kupov  gignit,  tres 
autem  symphonias  quis  ignorat  in  musicis?  Numerusque 
inpar  maribus  adtributus.  omne  uero  tempus  tribus  uici- 
s bus  uariatur.  atque  idem  numerus  seminarium  perfecto-  26  G 
rum  sexti  uidelicet  atque  noni  alterna  diuersitate  iunctu- 
rae.  rite  igitur  deo  adtribuitur  rationis.  Philologia  autem  106 
quod  etiam  ipsa  doctissima  est,  licet  femineis  numeris 
aestimetur,  absoluta  tamen  ratione  perficitur,  nam  qua- 
10  ternarius  suis  partibus  complet  decadis  ipsius  potestatem 
ideoque  perfectus  est  et  habetur)>  quadratus  ut  ipse  Cylle- 
nius, cui  anni  tempora  caeli  climata  mundique  elementa 
conueniunt.  an  aliud  illa  senis  deieratio,  qui  pd  xrjv  xe-  107 
xpdba  non  tacuit,  confitetur  nisi  perfectae  rationis  nume- 
15  rum  ? quippe  intra  se  unum  secundum  triademque  ipsutn- 
que  bis  binum  tenet,  quis  collationibus  symphoniae  peragun- 
tur. nam  tres  ad  quattuor  epitritus  uocitatur  arithmetica 
ratione  ac  diatessaron  perhibetur  in  musicis,  item  intra 
eum  iacent  tres  ad  duo,  quae  bemiolios  forma  est  sym- 
i»  phoniamque  secundam,  quae  diapente  dicitur , reddunt, 
tertia  symphonia  diapason  in  melicis  perhibetur  diplasio- 
que  conficitur  hoc  est  uno  duobus  collato.  igitur  quater- 
narius numerus  omnes  symphonias  suis  partibus  perfectus 
absoluit  omniaque  mela  harmonicorum  distributione  con- 
^5  quirit.  banc  igitur  discutiens  numeri  congruentiam  perita 
uirgo  gratulatur,  denique  utrumque  consociat  et  trias  103 
quaternario  sociata  heptadem  facit,  qui  numerus  rationis 
superae  perfectio  est  sicut  et  opoXuiv  ilia  docet  plenitudo, 
an  aliud  fatalis  temperamenti  cursus  siderumque  circuli 
50  motusque  testantur  intraque  latebras  uteri  septimo  mense 
absoluta  mortalitas?  dehinc  quod  trias  triplicata  nouem 
numeros  facit  quaternarius  autem  per  bmXdciov  gemina- 


2 cybon  BD  1|  4 adtributus  est  I)  ||  12  clymmata  R 
climmata  B |1  13  deieratio  BR  dei  ratio  b ||  ma  neu  tetra- 
madaii  R ten  tetradan  B []  15  triadenque  BR  []  19  emiolos  R 
eraiolios  B []  simphoniamque  R quod  amplius  non  notabo  || 
2G  deinde  R ||  27  eptaden  BR  |{  28  sicut  et  lAOMAAWN  R 

sicut  en* VmAaCON  .ff  II  ille/ljn  32  AIAHAACION  A H 


Digitized  by  Google 


30 


MAKTIAXI  CAPELLAE 


tus  octo  reddit,  nouem  uero  ad  octo  epogdoi  numeri  ef- 
ficiunt iunctionem  tantumque  pensat  in  numeris  quantum 
'Symphonia  diapason  in  melicis,  quae  tonon  facit  qui  est 
consonae  unitatis  continua  modulatio,  ex  quo  nihil  est 
quod  discrepet  aut  resultet  in  medio  consentaneaque  con-  5 

109  gruit  iugitate.  ergo  praedictorum  nominum  numerus  con- 
cinebat. sic  igitur  rata  inter  eos  sociatio  copulam  nuptia- 

27  G lera  uera  ratione  constrinxit,  ex  quo  commodissimum  sibi 
conubium  laetabunda  alio  mentis  fluctu  multiuida  <^conci- 
tauit.  nam  nihil  diffidens  animo  decori  formae  ac  sub- 
stanliae  coepit  formidare  corporeae,  quippe  perferendos 
flammarum  caelestium  globos  et  ignes  ardentium  siderum 
mortalibus  adhuc  artubus  et  macilenta  gracilitate  siccatis 

110  non  cassum  tremebunda  formidat,  sed  aduersum  illa 
quoddam  Abderitae  senis  alimma , cui  multa  lapillis  sur-  i5 
culisque  permixtis  herbarum  etiam^  nemorumque  conges- 
serat, praeparauit.  Colchica  etiam  in  centum  uoces  con- 
tinuata fiducia  adamantini  cacuminis  inpressione  signatur, 
quod  aduersum  ignes  superos  et  deorum  confinia  praepa- 
rata decoris  incuriam  uenustatis  etiam  lumine  submoue-  20 
bat.  denique  renibratu  corpori  mensis  apposito  irrorati 

111  liquoris  allinebat  unguentum,  sed  cum  talia  uirgo  com- 
ponit, pedisequa  eius  Periergia)>  utrum  a matre  uirginis 
missa  an  sua  utpote  eius  collactea  trepidatione  sollicita 

112  quid  ageret  conspicatur,  quam  cum  disponentem  prae-  25 
dicta  rimatim  ab  ostio  speculabunda  cognosceret,  aliam 
eius  ancillam,  cui  Agrypnia  uocabulum  est,  ac  quae  intra 
cubiculum  praebebat  excubias,  adorta  est  increpare  quod 
paululum  coniuere  seruandi  decoris  gratia  uirgiiiein  non 
siuisset,  cum  ipsa  haec  cuncta  si  Philologia  iniungeret  so 

113  ualerel  implere,  nam  iam  multa  asserit  circuisse  manci- 


1 reddidit  R []  epocdoi  B epocdoin  /t  [j  6 concinncbat 
BUi  II  7 copulam  B cupiam  /f  j|  10  diffidens  Gi-otius  diflFe- 
rens  BR  [j  14  cassum  B casum  D in  cassum  d |1  16  mem- 
brommque  concesserat  BD  [J  19  quod  Dresd.  quid  BD  I 
22  alliniebat  B ||  23  pedissequa  D ||  24  collactia  B | 
26  hostio  B ||  27  agrinia  RB  agrimnia  b 1|  ac  quae  Grotius 
atque  BR  ||  29  connenire  R [|  31  circumisse  B^R  [] 


Digitized  by  Googh 


LIBER  II 


31 


piaque  dotalia  quid  sollertiae  quid  ornatus  quid  denique 
indumentorum  sumerent  comperisse.  non  sibi  quoque 
nescitum  quid  sponsus  ipse  perageret,  quid  louis  palatfo 
gereretur  an  Leucothea  succenderet  facem  lumenque  pur- 
5 pureum  et  an  Solis  remigia  uigilarent  sonipesque  Phos- 
phori comeretur,  id  genus  innumera , quae  curiosis  per- 
scrutationibus aspexerat,  astruebat,  uerum  secretum 
cubiculi  repente  Phronesis  mater  inrupit.  quam  cumuirgo 
conspiceret,  ad  eam  adcurrens  honorendumque  pectus  ex- 
10  osculans  praeparatorum  [poematum]  consciam  fecit,  ue- 
rum illa  exuuias  tiliae. ornatusque  detulerat  quis  induta 
deorum  sociari  coetibus  non  pauerct.  itaque  uestem  pe- 
pluraque  lactis  instar  fulgidum  dedit,  quod  uel  ex  illa  her- 
barum felicium  lana,  qua  indusiari  perhibent  Indicae  pru- 
15  dentiae  uates  accolasque  montis  Vmbracii  et  quantum  usus 
eius  telluris  apportat  ex  candentis  byssi  netibus  uidebatur. 
dehinc  apponit  uertici  diadema  uirginale,  quod  maxime 
medialis  gemmae  lumine  praenitebat,  ex  qua  'galeata  quae- 
dam obtectaque  uultum  uirgo  instar  secreti  Troiani  peni- 
20  tus  incisa  resplenduit,  at  cingulum  quo  pectus  annecteret  H5 
sibi  prudens  mater  exsoluit  et  ne  Philologia  ipsius  Phro- 
nesis careret  ornatibus  eius  pectori  quo  uerius  comeretur 
apponit,  calceos  praeterea  ex  papyro  textili  subligauit,  ne- 
quid  eius  membra  pollueret  morticinum,  acerra  autem 
25  multo  aromate  grauidata  eademque  candenti  manus  uir- 
ginis  onerantur. 

et  iam  <tunc  roseo  subtexere  sidera  peplo  U6 

coeperat  ambrosium  promens  Aurora  pudorem, 
cum  creperum  lux  alma  micat,  gemmata  Dione 


4 leucboeta  Ii  j|  8 froaesis  It  et  hic  et  deinceps  |j  irrupit  li 
9 accurrens  B ||  10  boematum  BR  poematum  p:  ylossam  de- 
leni ]]  13  iacfis  R |j  15  Vmbracii  p umbratia  BR  umbratii  b 
umbrati  Grolius:  indetur  Maleum  montem  ita  significare  his  Plinii 
VI  69  (Solin.  p.  205,  16  M.)  uerbis  adductus  ^in  quo  umbrae  ad 
septentrionem  cadunt  hieme  aestate  in  austrum  per  senos  menses’’  ] 
03U3  B p usus  add.  b ||  16  telloris  R ||  19  optectaque  R | 
uultu  B ]|  28  ambosium  B ambronum  b j[  29  Dione  Grolius 
dea  ore  B decore  bD  || 


Digilized  by  GoogI 


32 


MARTIAXI  CAPELLAE 


cum  nitet,  aurato  fulget  cum  Phosphorus  astro: 
tunc  candens  tenero  glaciatur  rore  pruina  et 
matutina  grege»  quatiunt  in  pascua  caulas: 
languida  mordaces  cum  pulsant  pectora  curae 
et  fugit  expulsus  Lethaea  ad  litora  somnus.  5 

117  Ecce  ante  fores  quidam  dulcis  sonus  multifidis  suaui- 

ttitibus  cietur,  quem  Musarum  conuenientium  chorus  im- 
pendens nuptialibus  sacramentis  modulationis  doctae  tinni- 
tibus concinebat,  nam  nec  tibiarum  mela  nec  ex  fidibus 
sonitus  nec  hydraularum  harmonica  deerat^  plenitudo,  sed  10 
iti  blandum  collala  cantum  ac  modificato  tine  compactum 
uoci  uirginum  complementi  spatio  ratum  fecere  silentium, 
acluncille  omnis  clionis  r.  unris uocibus  dulcique  modulatu 
I»r.aeuerlit  omnes-  oi  gankas  suauitates  et  cum  sacrae  nu- 
meris cantilenae  haec  dicta  funduntur  i5 

'2U  0 scande  caeli  tenqda  uirgo  digna  tanto  foedere: 

Ic  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter. 

118  tunc  Vrania  ceteris  paulum  reticentibus  coepit 

sidereos  coetus  et  culmina  sacra  polorum 

nil  iam  conicieus  numine  fisa  uide  20 

olim  disquirens  nexos  quid  torqueat  orbes, 

' nunc  [>racsul  causas  raptibus  ipsa  dabis, 
quae  circos  textura  liget  quae  nexio  claudat 
ambiat  et  quantos  orbita  curua  globos, 
sidereos  cursus  quid  cogat  quidue  retardet,  23 

quis  Lunam  fiammet  uel  minuat  radius, 
qui  caelum  stellet  fomes  et  quanta  reuoluat, 
quae  sit  cura  deis  uel  modus  aspicies, 
scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere: 
te  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter.  30 

119  tunc  Calliope 

semper  complacitis  amica  Musis, 
cui  Magnesia  poculum  fluenta 

1 fulget  cum  Hauptius  et  cum  fit  B et  cum  sit  D et  cum 
fulgit  Grotius  |j  2 gladiatur  ^ [|  6 lethea  B locthea  D ||  lit- 
tera D II  10  hidraularum  B |j  23  quid  nexio  |1  26  in- 
flammet r II  27  reuoluet  R ||  33  magnesia  B pernesia  R 
add.  in  marg.  1 magnesia  || 


Digitized  by  Googl 


LIBER  II 


33 


el  fons  Gorgonei  tulit  caballi, 
uertex  Aonidum  uirens  corollis 
cui  frondet  uiolas  parante  Cirrha : 
tu  uatum  mela  dulcibus  Camenis 
et  scis  Hndaream  chelyn  referre 
te  dictante  fides  sacrumque  plectrum 
nouit  Threicium  sonare  carmen. 

0 lux  nostra  sacros  probare  cantus 
^suesce  atque  organicis  beare  circis, 
scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere, 
te  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter. 

ac  sic  Polymnia 

tandem  laboris  fructus  aethram  fulgidam  • 
diuumque  sedes  ad  louis' consortia  • 
proueeta  carpis  inditoque  numine 
distenta  dudmu  quae  iugare  rhythmica 
ac  disparari  mixta"  sueta  regula, 
mox  quid  iacente  quid  iugata  linea 
trigonus  recuruet  circulusque  torqueat, 
melos  probare  ac  tonos  et  crusmata 
artesque  cunctas^  solita,  quaeque  caelitum 
possunt  parare  mentem  ad  alta  culmina, 
scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere, 
te  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter. 

tunc  Melpomene 

sueta  cothurnatos  scenis  depromere  cantus 
soccumque  ferre  comicum 
et  reboare  tua  tulimus  quae  carmina  cura 
melo  fauente  rhythmico : 
nunc  tibi  uirgo  cano  spes  atque  adsertio  nostri 
tenore  uersa  carminis. 


2 caualli  r []  caranllis  br  1|  3 cirra  BR  1|  5 caelyn  B 
cahelyn  6 |1  7 nouit  Grotius  mouit  BR  1|  14  ad  scripsi  ac 
BD  II  16  distenta  scripsi  cruenta  BD  ||  rithmica  BD  j! 
17  disparari  scripsi  dispari  BD  ||  22  mente  B ||  acta  R j| 
25  molpbomcne  B'R  ||  26  coturnatos  BR  ||  29  rythmico  B 
ritbmico  R |1 

o 

U.iBTIA.NUS  CAPKLLA. 


Digitized  by  Google 


MARTIANI  CAPELLAE 


34 

nam  thalamum  redimire  iuuat,  tu  serta  probato 
tuis  placere  ritibus. 

digna  maritali  semper  uidearis  Olympo 
decentiorque  caelitum. 

scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere, 
te  socer  subire  celsa  po.scit  astra  luppiter. 

■ ac  sic  Clio 

tu  quae  rhetorico  clangere  syrmate  ' 
atque  reum  rabido  absoluere  pectore, 
quae  nunc  sensa  ligans  horrida  nexibus 
soritas  cumuli  accessibus  aggerans, 
nunc  quid  grammatica  stringere  regula, 
quid  fandi  ambiguis  conterat  ordinem 
sollers  docticanis  ludere  sensibus : 
nunc  stellata  poli  conspice  limina 
et  candore  sacro  aetheris  utere: 
quem  uero  pretium  est  noscere  lumine. 

^ scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere. 

' te  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter. 

mox  Erato 

caput  artibus  inclita  uirgo 
cui  panditur  aula  Tonantis, 
merito  tibi  subditus  orbis 
rationibus  ante  repertus : 
sacra  fulgura  cur  rutilescant, 
fragor  intonet  unde  resultans, 
quid  agat  per  aperta  madores 
modo  nubibus  imbrificatis, 
quid  euntibus  agmine  nimbis 
reuocet  nitidissima  uerna, 

rotet  omnia  circulus  anni^ 
properantia  claudere  saecla. 


31  G 


12.3 


5 


l() 


15 


20 


25 


30 


8 rethorico  ^ 1]  9 rapido  B ||  12  nunc  b num  BR  |]  14  do- 
cticanis sollers  Bn  transposuit  Grotius  |1  24  subditur  D 
26  fulgora  B^  H 27  madorem  B'D  1|  28  ymbrificatis  D 
31  uersiculum  intercidisse  uideri  indicaui  |1 


Digitized  by  Coogle 


UBER  II 


35 


quod  habent  rationis  operta 
canimus  tibi  cognita  soii. 
scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere, 
te  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter. 

5 ac  tunc  Terpsichore 

laetor : honoris  meritis  conspicis  astra  uirgo : 
boc  tibi  sollers  peperit  ingenium  labosque, 
ista  peritis  tribuit  cura  uigil  lucernis, 
perdia  pernoxque  sacris  namque  operata  chartis 
10  quidquid  agentes  Stoici  praescia  dant  futuris 
semper  anhelis  docilis  fomitibus  tulisti, 
nam  Sabaeorum  rapidis  quid  uapor  edat  aris, 
fumida  quid  turicremis  aura  paret  fauillis 
omina  uel  certa  ferant  uocibus  auguratis 
15  intrepidis  nec  dubitans  fatibus  anteuortis. 

scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere. 

te  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter.  . 32  G 

dehinc  Euterpe  ‘ 126 

uirgo  perite 

20  praeuia  sortis, 

quae  potuisti 
scandere  caelum 
sacraque  castis 

. dogmata  ferre,  ' 

25  noscere  semet 

quis  ualuere, 
quisque  uidentes 
lumine  claro 
numina  fati 

»0  et  geniorum 

cernere  uultus 


1 quod  scripsi  quid  BR  ||  opeta  B'R  f]  5 terpsicore  B 
repsicore  R ||  6 astra  uirgo  conspicis  BR  transposuit  Grotius  || 
9 operata  Grotius  onerata  RB  honerata  b ||  carthis  R [|  10  Stoici 
Grotius  id  casi  R stoasi  B (sed  in  ros.)  et  R^  []  19  perite 

Dredensis  peritae  BR  H 27  quisque  Grotii  codex  quique  BR  || 
29  numine  B^R  || 

3* 


Digitized  by  Google 


36 


MARTIANI  CAPELLAE 


quaeque  Platonis 
Pythagoraeque 
esse  dedisti 
sidera  mentes, 

tuque  caducis  5 

niortalibusque 

nube  remota 

cernere  iusti 

numina  caeli: 

<iure  senatum  lo 

scande  Tonantis, 

quam  decet  unam 

Mercuriali 

foedere  iungi. 

scande  caeli  templa  uirgo  digna  tanto  foedere.  15 

te  socer  subire  celsa  poscit  astra  luppiter. 

126  deinde  Thalia 

beata  uirgo,  tantis 
quae  siderum  choreis 
thalamum  capis  iugalem 
ac  sic  fauente  mundo 
nurus  adderis  Tonanti: 
ah  cuius  esse  diui 
tibi  contigit  maritam : 
eius  meante  pinna 
qui  solus  astra  mundi 
praeteruolans  perrexit 
rapidis  uigil  procellis, 
qui  cum  superna  tranat 
freta,  Tartarum]>  recurrit, 
qui  solus  ante  currum 
et  candidos  iugales 
alti  potens  parentis 
memorem  ciere  uirgam, 
qui  fata  succidentis 


2 phytagoraeque  B ]|  17  talia  BD  [J  23  ah  Lucianus  Muel- 
ler  ac  BD  at  b ||  25  penna  bD  ||  27  perexit  BD  ||  35  facta  R || 


Digilized  by  Googie 


LIBER  U 


37 


5 


10 


15 


W 


reparat  libens  Osiris,  33  g 

sationibus  grauari 

genitalibus  repertis 

quem  scit  pater  deorum, 

cui  lacteam  papillam 

gaudens  dedit  nouerca, 

cuius  uigente  uirga 

dirum  stupet  uenenum, 

cui  uirus  omne  fanti 

orbem  facit  gemellum. 

est  doctus  ille  diuum 

sed  doctior  puella. 

nunc  nunc  beantur  artes 

quas  sic  sacratis  ambo, 

ut  dent  meare  caelo 

reserent  caducis  astra 

ac  lucidam  usque  ad  aethram 

pia  subuolare  uota. 

per  uos  uigil  decensque 

voOc  mentis  ima  complet,  » 

per  uos  probata  lingua 

fert  glorias  per  aeuum: 

uos  disciplinas  omnes 

ac  nos  sacrate  Musas. 


25  Dum  haec  igitur  Musae  nunc  solicanae  nunc  conci-  127 
nentes  interserunt  uicissimque  mela  dulcia  geminantur, 
ecce  quaedam  matronae  sobrio  decore  laudabiles  nec  con- 
quisitis figmentis  circa  faciem  uultuosae  uerum  simplici 
quadam  comitate  praenitentes  in  penates  uirginis  thala- 
30  mumque  conueniunt.  quarum  una  intenta  circum- 
spectione cautissima  et  omnia  rerum  uigili  distinctione 
discriminans  dicebatur  Prudentia  uocitari.  huius  germana  128 
sua  cunctis  attribuens,  nullumque  eo  quo  non  merebatur 
adficiens  Justitiae  ferebatur  sortita  uocabulum.  uerum  129 


1 reparat  Hauptius  separat  £R  ||  9 fanti  R sed  n punctua- 
tum  II  10  uersiculius  nondum  emendatus  esi  H 20  nus  BR  nya  r (] 
28  uerum  p rerum  BR  j| 


Digilized  by  Googie 


38 


MARTIANI  CAPELLAE 


tertia  contemptis  muneribus  atque  abstinentia  praedi 

130  canda  ex  morum  temperantia  nomen  acceperat,  quae 
, supererat  fortissima  ac  tolerandis  omnibus  aduersis  sem* 

per  infracta  subeundis  etiam  laboribus  robore  quoque 
corporis  praeparata.  Virium  uocabulum  possidebat,  hae  ^ 
34  G in  amplexum  eius  osculumque  deferuntur  atque  eain<|cum 
intra  cubiculum  conspicerent  per  omnia  trepidantem  et 
uelut  lucifugam  haesitationibus  torpentem  pectus  eius 
faciemque  tractantes  in  conspectum  omnium  et  publicam 

131  uenire  faciem  compulerunt,  post  bas  ingressa  quaedam  w 
grauis  crinitaque  femina  et  ex  eo  quod  per  ipsam  luppi- 
ter  ascensum  cunctis  in  supera  tribuerit  admodum  glo- 
riosa. quam  cum  uirgo  conspiceret  ad  eam  omni  studio 
aOectuque  cucurrit,  quippe  quadam  fiducia  compertorum 
ipsa  eidem  scandendum  caelum  fuerat  augurata  et  nunc  i5 
ad  eam  in  nuptias  corrogandam  ab  ipso  transmissa  Maiu- 

13-2  gena,  praeterea  tres  puellae  uultu  decoreque  parili  ac 
uenustate  luculentae  sertis  religatae  in  uicem  manus  ro- 
sarumque spiculis  redimitae  ad  uirginem  conuenere.  qua- 
rum una  deosculata  Philologiae  frontem  illic  ubi  pubem  20 
ciliorum  discriminat  glabella  medietas,  alia  os  eius,  tertia 
pectus  apprehendit,  uidelicet^  prima  ut  Maetos  oculis  ad- 
tlaret  honores  ’,  secunda  gratiam  linguae  inspirabat,  animo 
tertia  comitatem,  quippe  illae  Gharites  dicebantur  et 
quicquid  apprehenderant  uenustabant.  quae  quidem  uir-  25 
ginem  postquam  lumine  repleuere,  Musis  admixtae  etiam 
gesticulationes  consonas  atque  hymeneia  dedere  tripudia. 

133  sed  ecce  magno  tympani  crepitu  crotalorumque  tinnitu 
uniuersa  dissultant  eo  usque  ut  Musarum  cantus  ali- 
quanto bombis  tympani  obtusior  redderetur  et  cum  so-  30 
nitu  introfertur  lectica  interstincta  sideribus,  cui  ritu 
mystico  crepitus  praecinebant,  qua  mos  fuerat  nubentes 

134  deas  in  caelestis  thalami  peruenire  consortia,  ante  hanc 


5 hae  add.  Hugianus  Jj  9 conspectu  D ]]  10  fatiem  D |] 
14  fidntia  D ||  16  nubtias  Ii  [j  19  spiculis  Koppius  speculis 
Ji-D  II  20  deosculata  est  D (|  22  apprendit  [j  24  tercia  D [| 
cantes  BR  [j  25  apprendcraut  B^  1)  2C  ammixtae  B am- 
mixte  R [J  27  hymeneia  R |j  32  mistico  R jj 


Digitized  by  Google 


LIBER  II 


39 


quaedam  augustioris  uultus  femina  ac  sacro  lumine 
aetberioque  resplendens  uenerabili  antistitio  praemine- 
bal,  quam  cum  omnes  qui  adfuere  conspicerent,  reveriti 
inclitam  maiestatem  ut  deorum  omnium  mundique  custo- 
5*dem.  huic  Athanasiae  nomen  fuit.  *etheus’  inquit  *uirgo, 
praecepit  deorum  pater  hac  regali  lectica  in  caeli  palatia 
suhueharis,  quam  quidem  nuUi  fas  adtrectare  terrigenae  35  G 
et  nec  tihi  quidem  ipsi  ante  nostrum  poculum  licet.’  et  135 
cum  dicto  leniter  dextra  cordis  eius  pulsum  pectusque 
10  pertractat  ac  nescio  qua  intima  plenitudine  distentum 
magno  cum  turgore  respiciens  ‘ ni  haec  ’ inquit  * quibus 
plenum  pectus  geris  coactissima  egestione  euomueris  fo- 
rasque  diffuderis,  immortalitatis  sedem  nulla  tenus. opti- 
nebis.’  at  illa  omni  nisu  magnaque  ui  quicquid  intra 
15  pectus  semper  senserat  euomebat.  tunc  uero  illa  nausea  136 
ac  uomitio  laborata  in  omnigenum  copias  conuertitur  lit- 
terarum. cernere  erat  qui  libri  quantaque  uolumina  quot 
linguarum  opera  ex  ore  uirginis  diffluebant,  alia  ex  pa- 
pyro quae  cedro  perlita  fuerat  uidebantur,  alii  carbasinis 
DO  uoluminibus  inipli-<^cati  libri , ex  ouillis  multi  quoque  ter- 
goribus  rari  uero  in  philyrae  cortice  subnotati,  erantque  137 
(juidam  sacra  nigredine  colorati,  quorum  litterae  animan- 
tum  credebantur  efflgies  quasque  librorum  notas  Atha- 
nasia  conspiciens  quibusdam  eminentibus  saxis  iussit 
^ ascribi  atque  intra  specum  per  Aegyptiorum  adyta  collo- 
cari eademque  saxa  stelas  appellans  deorum  stemmata 
praecepit  continere,  sed  dum  talia  uirgo  undanter  euo- 
meret  puellae  quam  plures , quarum  Artes  aliae,  alterae 
dictae  sunt  Disciplinae,  subinde  quae  ex  ore  uirgo  elfucle- 
30  rat  colligebant,  in  suum  una  quaeque  illarum  necessarium 
usum  facultalemque  corripiens,  ipsae  etiam  Musae  prae- 

2 aethereoquo  p atliereque  Bli  [|  antestitio  R [|  ad  prae- 
minebat  add.  1 nite  h |j  5 atanasiae  HR  []  7 subuearis  R ]1  ad- 
trectari  Z/  jj  8 et  scinpsi  sed  RR  [j  ipsi  scripsi  si  BR  []  12  euo- 
mueris scripsi  uoinueris  BR  ||  13  obtinebis  R jj  15  semper 
(ut  uidelur)  ante  senserfft  erasum  in  B H nausia  B'R  1|  17  quod 
B^R  II  19  fuerant  /f  |1  21  phyllyrae  B philirae  D f]  22  ani- 
. malium  b ||  23  atanasia  BD  et  ita  saepius  j]  25  egyptiorum 
adita  D ||  26  stellas  D || 


Digitized  by  Googie 


40 


MARTIANI  CAPELLAE 


serlim  Vrania  Calliopeque  innumera  gremio  congessere 
uolumina.  in  aliis  quippe  distinctae  ad  tonum  ac  dedu- 
ctae paginae  in  aliis  circuli  lineaeque  hemisphaeria  que 
cum  trigonis  et  quadratis  multiangulaeque  formae  pro- 
theorematum  uel  elementorum  diuersitate  formatae,  de-  s 
hinc  pictura  animalium  membra  multigenum  in  unam 
speciem  complicabat,  erant  etiam  libri,  qui  sonorum 
mela  signaque  numerorum  et  cantandi  quaedam  opera 

139  praeferebant,  postquam  igitur  illam>  bibliotliecalem  co- 
piam nixa  imitus  uirgo  diffudit,  exhausto  pallore  confecta  lo 

36  G Athanasiae  opem,  quae  tanti  laboris  conscia  fuerat,  postu- 
lauit.  tum  illa  'ut  refectior  caelum  sublimisque  conscen- 

140  das,  hoc  tibi  accipe  sorbillandum.’  ac  tunc  matri  Apo- 
theosi, quae  cum  ilia  forte  conuenerat  et  iam  pridem  li- 
bros, qui  ex  Philologiae  ore  defluxerant,  manu  contingens  i& 
ac  dinumerans  consecrabat , auferens  quandam  globosam 
animatamque  rotunditatem  sumit  ac  uirgini  porrigit  hau- 
riendam. uerum  ipsa  species  oui  interioris  crocino  cir- 
cumlita exterius  rutilabat  ac  dehinc  perlucida  inanitate 
albidoque  humore  interiore  tamen  medio  solidior  appa-  20 
rebat.  quam  cum  Philologia  susciperet,  quoniam  post 
tanti  laboris  adflictationes  aestusque  mentis  plurimum 
sitiebat,  reseratis  eius  rotunditatis  arcanis  postquam  rem 
dulcissimam  comperit  totam  incunctanter  exhausit 

continuoque  nouo  solidantur  membra  uigore  iu 

et  gracilenta  perit  macies  uis  terrea  cedit 
aetberiumque  uenit  sine  mortis  legibus  aeuum. 

141  uerum  diua  cum  inmortalitatis  eam  poculum  cerneret 
ebibisse  quo  e terris  illam  caelum  pergere  inmortalemque 
factam  uelut  aenigmate  redimiculi  perdoceret,  ex  herba  ao 
quadam  rurestri,  cui  d€iZmov  uocabulum  est,  uirginem 
coronauit  praecipiens  omnia,  quae  adhuc  mortalis  aduer- 
sum  uim  superam  in  praesidium  coaptarat,  expelleret, 


8 numerum  D j|  10  nixi  R ||  imitu»  Pontanus  imitatus  BR 
undanter  Grolius  animitus  Susius  H 11  constia  R ||  13  sorbi- 
landum B^R  II  20  umore  R ||  22  addictiones  br  J|  23  sicie- 
bat  R (1  31  AEIZCOC  BR  corr.p  ||  33  cooptarat  B j] 


Digitized  by  Googie 


LIBER  II 


41 


quippe  caducae  mortalisque  subslanUae  istaec  esse  [mi- 
nima] memorabat,  quae  quidem  omnia  eidem  mater  ab- 
straxit, postquam  <^eam  mundana  transcendisse  studia  re- 
cognouit.  tunc  Philologia  ex  aromate  praeparato  acerra- 
5 que  propria  Athanasiae  primitus  supplicauit  matrique  eius 
gratiam  multa  litatione  persoluit,  quod  nec  Vedium  cum 
uxore  conspexerit  sicut  suadebat  Etruria , nec  Eumenidas 
et  Chaldaea  miracula  formidarit,  nec  igne  usserit  nec 
lympha  subluerit  nec  animae  simulacrum  Syri  cuiusdam 
10  dogmate  uerberarit  nec  Phasi  senis  ritu  Cliaronlis  mani- 
bus inuoliitam  immortalitatem  mortis  auspicio  consecra- 
nt. interea  conscendere  iussa  lecticam , quae  in  suggestu 
maximo  quoniam  uidebatur,  difficile  admodum  sibi  ne 
dicam  impossibile  deputabat,  in  quam  rem  consequen- 
15  ter  implendam  alumnum  suum  dilectum  prae  ceteris  con- 
uocauit,  quo  innixa  omnem  difQcultatem  superae  consessio- 
nis euicit,  uerum  idem  ,y  qui  Labor  ab  eadem  uocabatur, 
non  solum  in  lecticae  culmen  eam  sustulit  uerum  caelum 
cum  domina  impiger  permeauit.  quippe  consociato  sibi 
20  quodam  puero  renidenti,  qui  nec  uoluptariae  Veneris 
filius  erat  et  tamen  Amor  a sapientibus  ferebatur,  a fronto 
lecticam  subuehere  memorantur,  nam  postica  Epimelia 
et  Agrypnia  -dilecta  uirginis  sustulere  mancipia,  sic  enim 
Atbanasia  praeceperat  ut  uterque  sexus  cum  Philologia 
25  caelum  posset  ascendere,  praecedit  ilico  conscendentem 
Musarum  concinentium  pompa  et  praedictarum  comitum 
uenerabilis  multitudo.  Periergia  uero  aliis  comitata  pe- 
disequis dotalibusque  mancipiis  curiose  uniuersa  per- 
scrutans atque  interrogans  sequebatur,  uerum  ad  cul- 
30  mina  arcis  aeriae  comitatus  ille  cum  uirgine  propinqua- 
bat. et  ecce  aduenire  subito  deorum  Pronuba  nuntiatur, 
ante  quam  Concordia  Fides  Pudicitiaque  praecurrunt, 
nam  Cupido  corporeae  uoluptatis  illex  licet  eam  semper 


142 


143 
37  S 


144 

145 

146 

147 

148 


1 mortalitatisque  R ||  iste  H []  glossam  deleui:  minimanima 
num  Grolii  codex  re  uera  habuerit  iure  dubites  ||  8 ad  pro  et  B 1| 
caldea  D chaldea  B |]  formidauit  BD  ||  9 limpha  D |j  10  cha- 
rantis  D | 11  consecrauit  B^D  [|  22  morantur  B'R  (moli- 
untur/») 1 pymelia  B H 


Digitized  by  GoogU 


42 


f 


MARTIANI  CAPELLAE 


anteuolet.  Philologiae  occursibus  non  ausus  est  interesse.  (i 

149  at  ubi  in  conspectum  nubentis  diua  peruenit  atque  ut  mos  ! 
uirginis  erat  litauit  aromatis,  deam  talibus  deprecatur 

* luno  pulchra  licet  aliud  nomen  tibi  consortium  caeleste 
tribuerit  et  nos  a iuuando  lunonem  unde  et  louem  dici*  s 
mus  nominemus,  siue  te  Lucinam  quod  lucem  nascentibus 
tribuas  ac  Lucetiam  conuenit  nuncupare,  nam  Fluoniam 
Februalemque  ac  Februam  mihi  poscere  non  necesse  est, 
cum  nihil  contagionis  corporeae  sexu  intemerata  pertule- 
rim, Iterducam  et  Domiducam  Unxiam  Cinxiam  mortales  lu 
puellae  debent  in  nuptias  conuocare  ut  earum  et  itinera 
38  0 protegas  et  in  optatas  domos  ducas  et  cum  postes  un- 
guent faustum  omen  adfligas  et  cingulum  ponentes  in  tha- 
lamis non  relinquas,  Opigenam  te  quas  uel  in  partus  dis- 
crimine uel  in  bello  protexeris,  precabuntur,  Populonam  is 
plebes,  Curitim  debent  memorare  bellantes,  bic  ego  te  He- 
ram potius  ab  aeris  regno  nuncupatam  uoco:  da  nosse  . 
poscenti  quid  haec  aeria  latitudo  atque  atomis  perlucentes  | 
concurrentibus  campi  aniinantum  gerant  quidue  hic  dica- 
tur numinum  subuolare.  non  enim  de  humilitate  aeris  20 
illius  quaero,  qui  uolucribus  permeatur  quem  Olympi 
montis  cacumen  excedit  qui  uix  decem  stadiorum  altitu- 
dine sublimatur,  sed  elata  disquiro  et  iam  fas  puto  quic- 
quid  TTcpi  baipovuJV  lectitans  intellexeram  conspicari.*  I- 

150  bic  luno  conscendentis  precibus  non  repugnans  eam  se-  25  j 

cum  in  arces  ducit  aerias  atque  exhinc  multarum  diuersi-  j 

tates  edocet  potestatum,  'illi*  inquit  'quos  ignitae  sub- 
stantiae llammantisque  suspicimus,  ab  ipso  aetheris 
sphaeraeque  superioris  ambitu  usque  solarem  circulum 
demeantes  ipsi  dicuntur  di  et  caelites  alias  perhibentur  so  ' 
causarumque  latentium  arcana  componunt,  sunt  enim 

3 deprecatur  b depraecantur  R deprecantur  ^ [|  5 tribue-  1 

ret  R II  7 fluuoniam  BR  corr.  Grotius  1|  10  cinctiam  R et  de-  t 

leta  c B \\  14  soticenam  BR  j]  quas  uelint  partus  R [j  15  po-  , 

j)lonam  ||  16  Her^m  Grotius  aeram  B aeriam  b eram  R [| 

18  athomis  Db  ^ perlacentesO  23  at  B^D  ||  24  eubripiuviuc  B ; 

€YAAIM0N1A(I  ^ cor?’.  conspirari/)  | 28  aethere^ 

aetheris  ID  || 


Digitized  by  Googlc 


LIBER  II 


43 


puriores  nec  admodum  eos  mortalium  curarum  uota  sol- 
licitant dtiaOeicque  perhibentur,  illic  louem  regnare  cer- 
tissimum est.  at  intra  Solis  meatum  usque  lunarem  glo-  I5i 
hum  secundae  beatitatis  numina  supparisque  potentiae,]> 

5 per  quae  tamen,  uaticinia  somniaque  ac  prodigia  compo- 
nuntur. haec  aruspicio  exta  fissiculant  admonentia  quae- 
dam uocesque  transmittunt  auguratisque  locuntur  omini- 
bus. plerumque  enim  quaerentes  admonent  uel  sideris 
cursu  uel  fulminis  iaculo  uel  ostentaria  nouitate.  sed  ir>2 
iQ  quoniam  uni  cuique  superiorum  deorum  singuli  quique 
deseruiunt,  ex  illorum  arbitrio  istorumque  comitatu  et  ge- 
neralis omnium  praesul  et  specialis  singulis  mortali)>us 
Genius  admouetur,  quem  etiam  Praestitem  quod  praesit 
gerundis  omnibus  uocauerunt:  nam  et  populi  Genio  cum 
15  generalis  poscitur  supplicatur  et  unus  quisque  guberna- 
tori proprio  dependit  obsequium,  ideoque  dicitur  Genius,  ;{u  g 
quoniam  cum  quis  hominum  genitus  fuerit,  mox  eidem 
copulatur,  hic  tutelator  fidissimusque  germanus  animos 
omnium  mentesque  custodit,  et  quoniam  cogitationum 
20  arcana  superae  annuntiat  potestati,  etiam  Angelus  poterit 
nuncupari,  hos  omnes  Graeci  bai|novac  dicunt  diro  toO  i.')4 
baqpovac  eivai,  Latini  Medioximos  uocitarunt.  qui  qui- 
dem omnes  minus  lucidae  splendentisque  naturae  quam 
illi  caelestes  sic  ut  conspicis  approbantur,  nec  tamen  ita 
35  sunt  corpulenti  ut  hominum  capiantur  obtutu,  hic  igitur  1 55 
Lares  hic  post  membrorum  nexum  degunt  animae  pu- 
riores, quae  plerumque  si  meritorum  excellentia  subli- 
mantur etiam  circulum  solis  ac  tlammantia  saepta  tran- 
siliunt. dehinc  a lunari  circulo  usque  in  terram  quicquid  156 
30  interpatet  interstitii  proprii  partitione  discernitur  et  ab 
'orbe  lunari  interfusa  medietas  disparatur,  sed  superior 
portio  eos  sic  ut  conspicis  claudit  quos  f))ai0eouc  dicunt 


2 ATTA^S-^Cque  BD  [j  3 intra  Viilc.  infra  BD  |j  6 fessicu- 
lant  BR  fisiculant  b []  ammonentia  BR  |j  7 omnibus  B'R  [| 
8 ammonent  BR  [j  10  deorum  superiorum  R jj  13  ammouetur 
BR  II  21  demonas  B daemonas  R ||  apotu  BR  [|  22  de  + meny 
(y  corr.  ex  u)  B dacmenu  R daeomenu  r ||  latine  B^R  || 
27  sublimantm'  scripsi  subuehantur  R subueantur  B |1 


Digitized  by  Googie 


44 


MARTIANI  CAPELLAE 


quosque  Latine  Semones  aut  Semideos  conuenit  memo- 
rare. hi  animas  caelestes  gerunt  sacrasque  mentes  atque 
sub  huma-C^na  effigie  in  totius  mundi  commoda  procrean- 

157  tur,  qui  quidem  plerumque  sui  miraculo  fidem  fecere  cae- 
lestium, ut  in  ortu  Herculis  geminatae  noctis  obsequium  ^ 
serpentesque  idem  paruus  oblidens  uim  numinis  appro- 
bauit,  Tages  sulcis  emicuit  et  ritum  statim  gentis fsypnum- 
que  monstrauit,  Hammon  apparuit  cum  cornibus  arietinis 
et  uestimento  lanitio  ac  sitientibus  undam  fontis  exhibuit. 

158  quid  loquar  eos  qui  primi  mortalibus  usum  rerum  maiora-  lo 
que  commoda  praestiterunt?  ut  uitem  Dionysus  apud 
Thebas,  Osiris  apud  Aegyptios  haustum  uini  usumque 
comperiens,  frumentum  Isis  in  Aegypto,  Triptolemus  apud 
Atticos  docuere,  eademque  Isis  lini  usum  sementemque 
monstrauit.  comminuendae  frugis  farrisque  fragmenta  i5 

40  G Pilumno  assignat  Italia,  ascribit  Asclepio  Graecia  medici- 

159  nam.  alii  quoque  huius  generis  homines  in  diuinandi^ 
usum  et  praescientiam  procreati  ut  Carmentis  in  Arcadia 
ab  effuso  per  uaticinia  carmine  memorata,  Sibylla  uel 
Erythrea  quaeque  Cumaea  est  uel  Phrygia : quas  non  de-  20 
cem  ut  asserunt  sed  duas  fuisse  non  nescis  id  est  Hero- 
philam  Troianam  Marmensi  filiam  et  Symmachiam  Hip- 
potensis  filiam,  quae  Erythra  progenita  etiam  Cumis  est 
uaticinata.  ex  hac  diuinandi  possibilitate  Amphiaraus 

ICO  Mopsusque  celebrati,  a medietate  uero  aeris  usque  in  25 
montium  terraeque  confinia  Hemithei  Heroesque  uersan- 
tur,  qui  ex  eo  quod  heram  terram  ueteres  dixeruntlleroes 
nuncupati,  ibique  Manes  id  est  corpori  humano  praesu- 

IGI  les  attributi,  qui  parentum  seminibus  manauerunt.  deni- 


1 sermones  R H 7 sypnumque  D sipnumqne  B exi- 
tum add.  b haruspicinamque  Grotius  inspiciumque  Barthius  || 
9 uestimentum  Ri>  corr.  p U 11  dyonisius  R dionisius  R corr. 
Munckerus  ||  12  osyris  BD  |]  16  assignat  cod.  Vossianus 
(Arntzenii  misc.  p.211)  signB.t  BD  [[  18  arcbadia  R |]  19  ecfu- 
so  R [|  sybilla  R syllaba  R |]  20  erytrea  BR  [|  cymea  BR  || 
frygia  R frigia  R 1|  21  heropbylam  R therophylam  b thero- 
philam  R ||  simachiam  R simmacliiam  R ||  ypotensis  R j| 
23  erytra  BR  ||  26  emithei  R [j  herohesque  BR  j|  27  eram 
R'R  II  edixere  R’R  ||  herohes  R ||  29  parentium  R'R  |) 


Digilized  by  Google 


LIBER  II 


45 


que  haec  omnis  aeris  a luna  diffusio  sub  Plutonis  po- 
testate consistit,  qui  etiam  Summanus  dicitur  quasi  sum- 
mus Manium,  hic  Luna,  quae  huic  aeri  praeest,  Proser- 
pina memoratur,  uerum  Uli  Manes  quoniam  corporibus  162 
&illo  tempore  tribuuntur  quo  fit  prima  conceptio,  etiam 
post  uitam  isdem  corporibus  delectantur  atque  cum  his  ma- 
nentes appellati  Lemures,  qui  si  uitae  prioris  adiuti  fue- 
rint honestate  in  Lares  domorum  urbiumque  uertuntur. 
si  autem  deprauantur  ex  corpore  Laruae  perhibentur  ac  163 
1«  Maniae.  Manes  igitur  hic  tam  boni  quam  truces  sunt  con- 
stituti, quos  dtoiOouc  et  KaKOuc  baipovac  memorat  Graia 
discretio,  in  his  etiam  locis  Summanes  eorumque  prae-  164 
stites  Mana  atque  Mantuona,  di  etiam  quos  Aquilos  dicunt, 
item  Fura  Furinaque  et  mater  Mania  Intemperiaeque  et 
15  alii  thripes  diuorum  degunt,  circa  ipsum  uero  terrae  1C5 
circulum  aer  ex  calore  supero  atque  exhalatu  madoreque 
infero  turbidatus  egredientes  corporibus  animas  quodam 
fluenti  aestu  collidens  non  facile  patitur  euolare.  hincque  166 
tractum  Pyripblegethonta  sollertia  poeticae  adumbrationis 
20  allusit  atque  in  eo  perenni  strepitu  uolutata  colliditur  ani- 
marum, quas  Vedius  adiudicarit,  impietas  [id  est  <[Ptuton]  4i  G 
quem  etiam  Ditem  Veiouemque  dixere,  ipsam  quoque  ir>7 
terram  qua  hominibus  inuia  est  referciunt  longaeuorum 
chori,  qui  habitant  siluas  nemora  lucos  lacus  fontes  ac 
25  fluuios  appellanturque  Panes  Fauni  Fontes  Satyri  Siluani 
Nymphae  Fatui  Fatuaeque  uel  Fantuae  uel  etiam  Fanae 
a quibus  fana  dicta  quod  soleant  diuinare.  hi  omnes  post 
prolixum  aeuum  moriuntur  ut  homines  sed  tamen  et  prae- 
sciendi et  incursandi  et  nocendi  habent  praesentissimam 
30  potestatem,  inter  priores  igitur  Genios  tua  adhuc  mor-  163 
talis  uirginis  diua  consistet,  nam  eccam  tibi  aetheria  luno 


2 submanus  R [|  3 manuum  |[  5 conceptio  b con- 

cetio  B concestio  R congestio  r ||  & hisdemR  [j  9 Iarbae  R |] 
11  agathos  et  cacos  demonas  (daemonas  R)  BR  []  14  furinna- 
que  BR  furonaque  b ||  15  thripes  Grotius  triptes  BR  1|  16  exa- 
latuRR  []  19  pyrphlegethonta  RR  ||  20  perhenniR  |j  21  id  est 
'PViion  deleuit  Grotiu»  ||  22  ♦♦iouemque '/>  ||  25  syluani  RR  || 
26  nymfae  B niftiphae  D ||  27  hii  B ||  31  eccum  B [| 


Digitized  by  Googlc 


40 


MARTIANE  CAPELLAE 


seu  Vesta  est,  ut  iam  immortali  diuaeque  praecipit  dicens 
‘ iam  sede  in  concilio  louis  dilecta  ’ demumque  de  acerra 

169  uirginis  partem  sumit,  tunc  portitores  diuae  correpta 
lectica  magno  eam  molimine  subueiere.  sed  postquam 
centum  uiginti  sex  milia  stadiorum  aeria  subuecti  leuitate)>  5 
conscenderant  ac  tonum  primum  ex  phthongis  compleuere 
caelestibus,  lunarem  ingressa  circulum  uirgo  diuae  con- 
gruis nidoribus  supplicando  de  proximo  conspicatur  glo- 
bosum quoddam  tenerumque  corpus  e superni  roris  leni- 
tate compactum  instar  speculi  praenitentis  adiaculati  fui-  lo 

170  goris  radios  reuibrare.  in  eo  sistra  Niliaca  Eleusinaque 
lampas  arcusque  Dictynnae  tympanaque  Cybeleia  uide- 
bantur.  triformis  etiam  discolorque  uertigo  terribili  qua- 
dam maiestate  rutilabat,  quae  licet  cornigera  et  aspera  - 
crederetur , aggestionibus  opportuna  tamen  et  felem  et  15 
ceruam  et  conuersiones  bis  binas  uultibus  praeferebat. 

171  exhinc  medio  quam  ad  lunam  conscenderat,  ad  Cyllenii 
circulum  uenit.  quo  hemitonio  permeato  multiplex  ei  ut- 
pote  nubenti  dominae  ministrorum  populus  laetabundus 

172  occurrit,  inter  quos  splendentis  formae  habilusque  femina  20 
ac  promptae  ubertatis  ornatibus  opulenta  uirgine  salutata 
usque  in  eius  osculum  confisa  peruenit.  sed  mirabatur 
illa  obsequentium  multitudo , quae  sic  ut  Syrus  quidam 

42  G astruit  in  numero  duorum  milium  fuerat  constituta , quod 
femina,  quam  Etrusci  dicebant  ipsi  deo  nuptam  fuisse  Cyl-  25 
lenio,  nulla  prorsus  inuidia  titillata  uirginem  complexa 

173  constrinxerat,  haec  autem  Facundia,  nam  hoc  illi  uoca- 
bulum,  in  Philologiae  penatibus  se  ortam  educatamque 
memorabat  nec  indignum  esse  quod  sibi  alumna  praelata 
est  quae  et  sibi  semper  ornatum  et  pabulum  multis  prae-  30 

174  buerit  disciplinis,  uenit  etiam  quadam  decens  ac  pudi- 
cissima  puellarum , quae  praesul  domus  custosque  Cylle- 
niae, uerum  Themis  aut  Astraea  aut  Erigone  dicebatur: 


1 praecipit  b praecepit  BD  1|  2 in  om.  B^D  ||  dilecta  Hu- 
gianus  directa  BD  j|  6 pthongis  B phtongis  R ||  8 supplicanda 
B^R  II  10  cumj)actum/l  ||  12  dictinnae/t  [j  cybeleiit  j|  14  aspe- 
ra bR  sparica  ut  uideittr  B ||  15  oportuna  BR  ||  17  chjUenii  R || 
18  qnod  B^R^  |1  21  uirgini  B*R  ||  33  astrea  Rb  astra  B || 


Digitized  by  Google 


LIBER  II 


47 


spicas  manu  caelatumque  ex  liebeno  pinacem  argumentis 
talibus  adferebat.  erat  in  medio  auis  Aegyptia,  quae  Ibis  175 
memoratur  ab  incolis,  sed  cum  petaso  uertex  atque  os  176 
pulcberrimum  uidcbatur,  quod  quidem  serpentis  gemini 
5 lambebat  implexio.  subter  quaedam  praenitens  uirga, 
cuius  caput  ^auratum,  media  glauca,  piceus  finis  exlabat. 
sub  dextra  testudo  minitansque  nepa,  a laeua  capra,  sed  177 
dilofon  alitem,  quae  sit  oscinum  mitior,  in  certaminis 
temptamenta  pulsabat,  ipsa  uero  Ibis  praenptatum  gerit  17S 
10  nomen  mensis  cuiusdam  Mcmpbitici.  banc  tabellam  cum  179 
ingestam  sibi  cognosceret  uirgo  uenerata  licet  sponsi 
cognosceret  argumentum  tamen  non  ausa  est  sine  suppli- 
catione transire,  tum  etiam  candidior  Atlantidum  louis  180 
congressu  pignerisque  culmine  proueeta  superuenit,  quae 
15  quidem  nec  in  nurus  officio  sine  bilance  libra  apparere  di- 
gnata est.  quam  uirgo  uenerata  quoniam  satis  sociam  filio 
recognouit  duabus  cum  lucrorum  potente  dicatis  coepit 
bonorare  pecudibus,  bine  festinatur  ascensus  et  usque  in  181 
. Veneris  circulum  bemitonio  transuolatur  ipsaque  V'enere, 

20  quae  nuptiis  adlubescebat,)» quantum  decebat  orata  boc  in 
ea  perbibetur  intuita  quod  admodum  pulebra  tamen  antias 
draconibus  circumflexa  crebroque  capillitio  uulsa  ambi- 
farium  genitalis  secum  congressos  mitificat,  mox  studium  182 
in  solarem  laborare  circum,  quippe  sescuplo  fatigabat 
25  ascensum,  qui  tonos  ac  dimidius  habebatur,  ibi  quandam  43  G 
nauim  totius  naturae  cursibus  diuersa  cupiditate  mode- 
rantem  cunctaque  flammarum  congestione  plenissimam 
beatis  circumactam  mercibus  conspicatur,  cui  nautae 
septem,  germani  tamen  suique  consimiles,  praesidebant. 

30  in  prora  felis  forma  depicta,  leonis  in  arbore,  crocodili  in 


1 caelatamque  lill  1]  7 a eras,  in  B ||  capra  B caprea  h |j 
13  tanc  D \ athlantidmn  /)  [J  15  ne*^  []  15  bilancc 
blance  BD  | 20  honorata  r {]  21  anthias  BR  ||  22  ambifariam 
genitalis  scripsi  (cf.  Seruius  ad  Aen.  II  632  'secundatu  eos  qui 
dicunt  utriusque  sexus  participationem  habere  numina')  ambifari- 
umque  nital*  B arabifariumqae  nital  Ii  J|  congressos  scripsi 
congressa  |]  25  tonus  & []  26  naaem  B^ Ii  ||  30  felis 
ed.  Lugdun.  1538  felix  BR  ||  crocodilli  BR  || 


. Digitized  by  Google 


48 


MARTIANI  CAPELLAE 


184  extimo  uidebatur.  in  eadem  uero  rate  fons  quidam  lucis 

aellieriae  arcanisque  fluoribus  manans  in  totius  mundi 
lumina  fundebatur,  quo  uiso  Philologia  consurgens  tota- 
que ueneratione  supplicans  ac  paululum  coniuens  oculis 
deum  talibus  deprecatur  5 

185  ignoti  uis  celsa  patris  uel  prima  propago, 

fomes  sensificus,  mentis  fons,  lucis  origo, 
regnum  naturae,  decus  atque  assertio  diuum, 
mundanusque  oculus,  fulgor  splendentis  Olympi, 
ultramundanum  fas  est  cui  cernere  patrem  lu 

et  magnum  spectare  deum,  cui  circulus  aethrae 

paret  et  inmensis  moderaris  raptibus  orbis : 

186  nam  medium  tu  curris  iter  dans  solus  amicam 
temperiem  superis  conpellens  atque  coercens 
sidera  sacra  deum  cum  legem  cursibus  addis, 

187  hinc  est  quod  quarto  ius  est  decurrere  circo, 
ut  perfecta  tibi  numerus  ratione  probetur : 
nonne  a principio  geminum  tu  das  tetrachordon? 

188  Solem  te  Latium  uocitat  quod  solus  honore 

post  patrem  sis  lucis  apex  radiisque  sacratum  20 

' <[bis  senis  perhibent  caput  aurea  lumina  ferre, 
quod  totidem  menses  totidem  quod  conficis  horas. 

183  quattuor  alipedes  dicunt  te  flectere  habenis 

quod  solus  domites  quam  dant  elementa  quadrigam. 

190  nam  tenebras  prohibens  retegis  quod  caerula  luce,  25 
hinc  Phoebum  perhibent  prodentem  occulta  futuri, 

191  uel  quia  dissoluis  nocturna  admissa,  Iseum 

’ te  Serapin  Nilus  Memphis  ueneratur  Osirim 
dissona  sacra  Mithram  Ditemque  ferumque  Typhonem. 

192  Attis  pulcher  item,  curui  et  puer  almus  aratri,  30 

Ammon  et  arentis  Libyes  ac  Byblius  Adon. 

sic  uario  cunctus  te  nomine  conuocat  orbis.^ 


4 plicans  ||  conibens  B^R  ||  12  orbes  A []  18  a Gra- 
tius ac  BR  [j  tetracordon  BR  tetracordum  b |1 , 25  luce  Muncke- 
rus  ad  Fulgentium  p.43  lucet  BD  ||  27  amissa  BD  1 ad  add.b 
legitur  et  admissa  ||  isaeum  BD  Lyaeum  Gratius  |j 
28  osyrim  D ||  29  mitram  BD  ||  forumque  BD  corr.  p [ 
31  libi*es^  libies  Z)  ||  biblius  Z)  || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  II 


49 


salue  uera  deum  facies  uultusque  paterne 
octo  et  sescentis  numeris,  cui  littera  trina  44  G 

conformat  sacrum  mentis  cognomen  et  omen, 
da  pater  aetherios  mentem  conscendere  coetus 
5 astrigerumque  sacro  sub  nomine  noscere  coelum. 

his  auditis  deorum  sedes  iussa  est  permeare,  uerum  hemi-  lOi 
tonio  subleuatam  Pyrois  circulus  immoratur,  in  quo  louis 
fuerat  maximus  Qliorum.  ex  quo  circulo  uisus  Pyriphlc'  195 
gethon  amnis  ad  infera  demeare,  quo  transgresso,  neque  19G 
10  enim  labor  fuerat  hemitonii  interiecta  transcurrere , in 
louialis  sideris  peruenere  fulgores,  cuius  circulus  Phrygio 
pbthongo  personabat,  illic  sidus  erat  temperamenti  uiui- 
fici  ac  salubris  effulgentia  blandisque  uibratum  candoribus, 
cuius  quidem  lucis  natura  ex  calidis  umidisque  commixtio- 
15  nibus  candens  quadam  prosperitatis  tranquillitate  ruti- 
labat. uerum  ibi  sidus  louis,  nam  ipse  totius  mundi 
membra  conlustrans  ad  deorum  dicebatur  imperium  et 
senatum  caelitem  commeasse,  hunc  etiam  praetergressa  197 
circum  ac  parili  interiectione  sublimis  deorum  rigidissi- 
20  mum  creatorem  in  algido  haerentem  pruinisque  iiiualibus 
conspicata : uerum  idem  quem  circumire  nitebatur  orbis 
melo  Dorio  tinniebat,  sed  ipsi  praesuli  nunc  draconis 
facies  nunc  rictus  leonis  nunc  cristae  cum  aprugnis  den- 
tibus uidebantur  totoque  exitialis  saeuiebat  iiorrore,  cui 
25  tamen  potestas  pro  circi  granditate  maior  ac  praelata  ce- 
teris habebatur,  denique  barpis  bombisque  perterrita  tam 
intoleranda  congressione  uirgo  diffugiL  inde  maximis  193 
conatibus  sescuplo  itinere  euehuntur,  nam  tono  ac  dimi- 
dio ad  ipsius  caelestis  sphaerae  globum  ac  laqueatum  stellis 
80  ambitum  peruenitur.  sicque  sex  tonorum  conscensionibus  199 
stadiorum  defecta  lassitudine  fatigati  cum  diapason  sym- 


2 sexcentis  |]  4mentem  scripsi  mentes  Bli  [j  11  Phry- 
gio phthongo  Koppius  ♦p.thongio  B tpongjs  R empthongio 
R”*  II  12  uibrata  BR  cot-r,  Bas.  cod.'  ([  21  idemque  ll 
orbes  R ||  23  aprunis  BR  aprinis  br  ||  26  arpis  BR  coit.  Kop- 
pius []  bombisque  b pnraisque  ut  uidetur  B bomisque  R 
27  congressio  R |j  28  itineris  [j  29  caelitis  BR  corr,  b 
30  peruehitur  R || 

MARTIANUS  CAPELLA  4 


Digilized  by  Googie 


50 


MARTIANI  CAPELLAE 


phoniam  quicquid  emensi  erant  aduerterent  consonare 
perfectione  absolutae  modulationis  post  labores  maximos 

200  recreati  paululum  conquierunt,  ipsa  quoque  Philologia 
45  G lectica  <[desiliens  cum  inmensos  luminis  campos  aetheriae- 

que  tranquillitatis  uerna  conspiceret  ac  nunc  tot  diuersi-  5 
tates  cerneret  formasque  decanorum  tunc  octoginta  quat- 
tuor liturgos  caelo  miraretur  adstare  uideretque  praeterea 
fulgentes  crebrorum  siderum  globos  et  circulorum  alterna 

201  illigatione  texturas,  ipsam  uero,  quae  ambitum  coercet 
ultimum , sphaeram  miris  raptibus  incitatam  polosque  et  lo 
axem  ex  caeli  summitatp  uibratum  profundam  trans- 
meare terram  atque  ab  ipso  totam  caeli  molem  machi- 

202  namque  torqueri,  tanti  operis  tantaeque  rationis  patrem 
deumque  non  nesciens  ab  ipsa  etiam  deorum  notitia 
secessisse  quoniam  extramundanas  latitudines  eum  i5 
transscendisse  cognouerat , empyrio  quodam  intel- 
lectualique  mundo  gaudentem  iuxta  ipsum  extimi  ambi- 
tus murum  annixa  genibus  ac  tota  mentis  acie  coar- 

203  lata  diu  silentio  deprecatur  ueterumque  ritu  uocabula)> 
quaedam  uoce  mentis  inclamans  secundum  dissonas  na-  20 
liones  numeris  uaria  sono  ignota  iugatis  alternatisque 
litteris  inspirata,  ueneraturque  uerbis  intellectualis  mundi 
praesules  deos  eorumque  ministros  sensibilis  sphaerae 
potestatibus  uenerandos  uniuersumque  totum  infinibilis 

204  patris  profunditate  coercitum  poscitque  quosdam  tres  deos  2s_ 

205  aliosque  diei  noctisque  septimo  radiatos,  quandam  etiam 
fontanam  uirginem  deprecatur,  secundum  Platonis  quoque 

206  mysteria  airaH  Kal  bic  ^Trixoiva  potestates,  his  diulis-  - 
sime  florem  ignis  atque  illam  existentem  ex  non  existen- 
tibus  ueritatem  toto  pectore  deprecata  tum  uisa  se  cer-  so 

207  nere  apotheosin  sacraque  meruisse,  quippe  quidam  can- 
dores lactei  fluminis  tractu  stellis  efflammantibus  deflue- 

208  bant.  laetabunda  igitur  gratesque  testata  iter  in  Galaxium 


2 quippe  ^ 11  7 lyturgos  ||  11  sumitate  BD  I|  14  ne- 
sciens Grotius  sciens  BD  H 15  latitudines  Hugianus  beatitudi- 
nes  BD  H 16  enpyrio^  N 19  diuiS;  ex  euanidis  litteris  dm  corr, 
in  Z)  J 28  AnAXkAlAtC  • eniKHlNA  in  ras.  B AAHAZeT- 
AICCn^XINA  R 11  33  gratesque  B'R  H galactium  B^R^  1| 


Digitized  by  Googk 


LIBER  II 


51 


flectit,  ubi  senatum  deum  a loue  nouerat  congregatum, 
erat  autem  ibi  louialis  domus,  quae  etiam  granditate  mira 
mundanum  ambitum  possideret  et  decore  conspicuo  ful- 
gorem siderum  uinceret  et  obliquitate  silus  signiferum 
5 circulum  decussaret,  praeterea  tanto  splendore  renidebat 
ut  argenti  crederetur  fabricata  materia,  ibi  septa  can-  46  G 
dentia  culmenque  septatum  limbis  niualibus  albicabant, 
ubi  iam  luppiter  cum  lunone  omnibusque  diuis  in  sugge-  209 
stu  maximo  ac  subselliis  lacteis  residens  sponsales  prae- 
10  slolatur  aduentus.  qui  simul  Musarum  uoces  ac  dissonis 
mela  dulcia  cantilenis  uirgine  adueniente  percepit,  priore 
loco  praecepit  uenire  Cyllenium,  cum  quo  Liber  et  Delius  210 
bdi  amantissimique  germani,  Hercules  etiam,  uterque  Ca- 
storum Gradiuusque  et  quicquid  deorum  de  loue  progeni- 
13  tum  est  Cyllenii  adhaerebat  officio,  elementorum  quoque  2il 
praesides  angelicique  populi  pulcherrima  multitudo  ani- 
maeque praeterea  beatorum  ueterum,  quae  iam  caeli 
templa  meruerant,  gressus  Maiugenae  sequebantur.  Linum  212 
Homerum  Mantuanumque  uatem  redimitos  canentesque 
20  conspiceres , Orpheum  atque  Aristoxenum  fidibus  perso- 
nantes, Platonem  Archimedemque  <sphaeras  aureas  deuol- 
uentes.  ardebat  Heraclitus,  udus  Thales,  circumfusus  ato-  213 
mis  Democritus  uidebatur.  Samius  Pythagoras  caelestes 
quosdam  numeros  replicabat,  Aristoteles  per  caeli  quoque 
25  culmina  Entelechiam  scrupulosius  requirebat,  Epicurus 
uero  mixtas  uiolis  rosas  et  totas  apportabat  inlecebras 
uoluptatum.  Zeno  ducebat  feminam  prouidentem,  Arce- 
silas  collum  intuens  columbinum,  mullusque  praeterea 
palliatorum  populus  studiis  discrepantibus  dissonabat,  qui 
30  quidem  omnes  inter  Musarum  carmina  concinentium  au- 
diri licet  perstreperent  nullo  potuere  reboatu.  ueniente  214 
igitur  introgressoque  Cyllenio  omnis  ille  deorum  senatus  « 


3 decora  R ||  4 obliquitate  scripsi  nouitate  BR  \ 6 de- 
cusaret  BR  H 7 sectatam  R [j  21  archimedenque  BR  \ de  au- 
reas D 11  22  tales  B |[  atbomis  D ||  23  phytagoras  B phitha- 
goras  J)  II  25  endeliciam  B edelichiam  b endelchiam  D || 
27  arcisilas  B archesilas  b archisilas  JD  [|  30  continentum  D 
concinentum  B [|  31  reboatu  Hugianus  rabulatu  BD  H 

4« 


Digitized  by  Google 


52 


MAETIANI  CAPELLAE 


ueneratus  uerticem  ingredientis  exsurgit,  ipse  luppiter  i 

eum  propter  suum  consessum  Pallade  a dextra  sociata  ^ 

215  medium  collocauit.  nec  longo  interiectu  ipsa  quoque 
Philologia  ambita  Musis  ac  matre  praeambula  corrogatur, 
qua  ingrediente>  ac  Vestae  deum  nutrici  eiusdemque  pe-  5 
disequae  acerram  illam  olacem  aromatis  refundente  omnis 
ille  ordo  caelicolum  portiones  sibi  competentes  attribuens 

216  Arabicis  laetabatur  balatibus,  uerum  uirgo  ut  est  per 

47  G omnia  uerecunda  licet  a loue  eius  assidere  confinio  iube- 

retur  tamen  ibi  potius  uoluit  ubi  Musas  conspexerat  ad-  lo 

217  mota  Palladis  consortione  residere,  tunc  exurgens  uirgi- 
nis  mater  poscit  de  loue  superisque  cunctis  uti  sub  con- 
spectu omnium,  quicquid  sponsalium  nomine  praepara- 
uerat  Maiugena,  traderetur  ac  demum  dos  a uirgine  non 
deesset,  tuncque  tabulas  ac  Papiam  Poppaeamque  legem  i5 

218  sinerent  recitari,  cuius  petitioni  iustissimae  deorum  sena- 
tus attribuit  ut  in  consessu  caelitum  offerenda  probarentur, 
hic  Phoebus  exsurgit  fratris  officium  non  detrectans  ac 
singulas  ex  famulitio  dilectuque  Cyllenii  incipit  admonere, 
quae  tam  pulchrae  cunctis  quam  ornatissimae  refulsere.  20 

219  Transcursa  lector  parte  magna  fabula, 
quae  tam  morosis  implicata  ductibus 
tenui  lucernam  palpitare  lumine 
coegit  instans  innitens  crepusculum, 

ac  ni  rosetis  purpuraret  culmina  25 

Aurora  primo  conuenustans  halitu,  ! 

surgens  fenestras  dissecaret  lumine,  ! 

adhuc  iugata  compararet  pagina 
quocumque  ducta  largiorem  circulum. 

220  nunc  ergo  mythus  terminatus,  infiunt  30 

artes  libelli  qui  sequentes  asserent. 

nara  fruge  uera  omne  fictum  dimoueut 

( 

2 dextera  Z)  1|  3 mediam  om.  Z)  |1  8 alatibus  j| 

10  ammota  B^R  ||  11  exsurgens  Zi  j]  12  uti  om.  R ||  15  po-  I 
peamque  BR  popiamque  r 1|  19  cyllenio  B^R  ||  26  halitu 

Boitgerus  in  lahnii  arckiui  uol.  XZ/Z  p.  OiO  habitu  BR  ||  27  dis- 
sicaret  B^R  [|  30  mytus  B mythos  h []  32  demouent  D || 


Digitized  by  Googl 


LIBER  n 


53 


et  disciplinas  annotabunt  sobrias 
pro  parte  multa  nec  uetabunt  ludicra, 
habes  quid  instet,  si  potestas  caelitum 
faueant-<(que  Musae  et  chelys  Latoia. 


/ 


LIBER  III  4^G 

DE  ARTE  GRAMMATICA 


Rursum  Camena  paruo  221 

phaleras  parat  libello 
et  uult  amica  fictis 

10  commenta  ferre  primum  > 

memorans  frigente  uero 
nil  posse  comere  usum 
uitioque  dat  poetae 
infracta  ferre  certa 
15  lasciua  dans  lepori 

et  paginam  uenustans 
_muIto  illitam  colore, 

atquin  prioris  ille  222 

titulus  monet  libelli. 


2 uectabunt  i)  ||  4 chelis  SD  1|  subscriptum  FELICITER 
MARTIANI  MINEI  (corr.  ex  MINNEI)  FELICIS  CAPELLE 
DE  NVPTIIS  PHILOLOGIAE  LIB.  II  EXPLIC,  in  B Mar- 
tiani,  et  ^linei  Felicis  Capellae  de  nuptiis  Philologiae  LIB 
SECDS  EXPLICIT  in  D ||  5 inscriptum  INCIPIT  DE  ARTE 
GRAMATICA  LIB  III  in  BD  (FELIClf  add.  B)  |1 


Digitized  by  Google 


54 


MARTIANI  CAPELLAE 


mythos  ab  ore  pulsos 
artesque  uera  fantes 
uolurainum  sequentum 
praecepta  comparare. 

ad  haec  locante  rictu  e 

*nil  mentiamur’  inquit 
* et  uestiantur  artes, 
an  tu  gregem  sororum 
nudum  dabis  iugandis, 

et  sic  petent  Tonantis  lo 

et  caelitum  senatum? 

aut  si  tacere  cultum 

placet,  ordo  quis  probatur?’ 

certe  loquentur  illae 

quae  quid  ferat  docendum  15 

habitusque  consequentur 
Q asomato  in  profatu. 

'haec  nempe  ficta  uox  est 
et  deuius  promissi  es, 

cur  ergo  non  fateris  20 

ni  figminis  figura 
nil  posse  comparari?’ 

<bis  me  Camena  uicit: 
nudis  iugabo  ludum. 

223  Admouerat  igitur  Latoides  unam  priori  loco  31ercu-  25  . 

rialium  ministrarum  aetate  quidem  longaeuam  sed  comitate  ! 
blandissimam,  quae  se  in  Mempbide  ortam  rege  adhuc  Osire  j 
memorabat  diuque  obtectam  latibulis  ab  ipso  repertam  i 

educatamque  Cyllenio,  quae  femina  licet  in  Attica,  ubi  j 

maiore  aeui  parte  floruerat,  se  assereret  incedere  pallia-  so  ' 
tam,  tamen  ritu  Romuleo  propter  Latiare  numen  etOlium 
caput  propterque  Martiam  gentem  Venerisque  propaginem 
senatum  deum  ingressa  est  penulata.  gestabat  haec  autem 
teres  quoddam  ex  compactis  adnexionibus  ferculum,  quod 


1 mytos  B ||  pulsas  bll  []  10  Tonantis  scripsi  notandis 
BR  \\  11  et  R in  R('f)  ||  15  quae  quid  Grotius  quicquid  BR  [] 
24  nudis  scripsi  fugisRZ)  ||  31  o\im BD  Toli  Pignorius  [) 


Digilized  by  GoogI 


LIBER  III 


55 


leui  exterius  elephanto  praenitebat,  unde  uelut  medendi  sol-  224 
lers  magistra)>  curandorum  uulnerum  insignia  proferebat, 
nam  ex  eodem  scalprum  primo  uibranti  demonstrat  acu- 
mine, quo  dicebat  circumcidi  infantibus  uitia  posse  lingua- 
5 rum  dehincque  nigello  quodam  puluere,  qui  ex  fauilla 
confectus  uel  sepia  putaretur  illato  per  cannulas  eadem 
resanari,  tunc  etiam  quoddam  medicamen  acerrimum, 
quod  ex  ferulae  flore  caprigenique  tergoris  resectione  con- 
fecerat rubri  admodum  coloris  exprompsit,  quod  monebat 
10  faucibus  adbibendum,  cum  indocta  rusticitate  uexatae  foe- 
tidos ructus  uitiosi  oris  exhalant,  demonstrabat  etiam 
quendam  gratissimum  gustum  uespere  multo  oliuoque  la- 
boratum, quo  depulsa  uocis  insuauissimae  diritate  canoros 
etiam  fieri  posse  memorabat,  arterias  etiam  pectusque  225 
13  cuiusdam  medicaminis  adhibitione  purgabat,  in  quo  et 
cera  fago  illita  et  gallarum  gummeosque  commixtio  et 
Niloticae  fruticis  colleraata  notabantur,  quae  uis  epithe-  G 
matis  licet  memoriam  intentionemque  procuraret  tamen 
natura  sui  etiam  uigilias  inferebat,  protulit  quoque  limam  226 
20  quandam  artificialiter  expolitam , quae  octo  partibus  au- 
ralis uelut  diuersis  nexionibus  interstincta  uibrabat,  ex 
qua  scabros  dentes  uitiliginesque  linguarum  et  sordes, 
quas  in  Soloe  quadam  ciuitate  contraxerant,  leui  sensim 
attritione  purgabat,  haec  abstrusa  nosse  carmina  nuine-  227 
25  rosque  multifidos  crebrae  supputationis  opere  putabatur.  ^ 
denique  quotiens  curandos  acceperat  mos  eius  erat  de  no- 
mine primo  tractare,  casus  etiam  non  tacebat  quanta  uel 
uitia  creare  possent  uel  prudentissime  declinare,  tunc 
genera  rerum,  uerba  etiam  curandorum  cum  ratione  capta- 
30  bat,  ne  ut  fieri  ab  aegrotantibus  moris  est  nomen  pro 
nomine  commutarent,  tum  uerborum  modos  tempora 
figurasque  [schemata]  requirebat  iubebatque  alios  quis 


8 resectatione  Jj  9 cxpromsit  R j]  10  fetidos  R jj 
11  oxalant5'R  []  16  cummeosque  B'R  [1  17  epbitematis /?  epi- 
tematis/t  1|  21  aestua/t  et  corr.  in  aestiua^  al  ex  qua  add.b  [j 
,22  uituliginesque  BR  |j  23  quidam  b []  leni  b H 27  quanta  scri- 
psi quanti  ||  28  declinare  scripii  declinari  /t  ([  31  uer- 
borum Br  morborum  R [j  tempore  R [[  32  schemata  deleui  |l 


Digitized  by  Googie 


56 


MARTIANI  CAPELLAE 


plenitudo  obtusior  atque  immobilis  torpor  insederat  gra- 
dus percurrere  scandereque  quam  plurimum  operum 
praepositionibus  aut  coniunctionibus  aut  participalis  in- 

228  sistere  tolaque  curandos  arte  fatigari.  <lianc  igitur  femi- 
nam tali  mullorum  curatione  callentem  cum  deorum  non  5 
nulli  latricen  alii  Genelhliacen  diuersis  rerum  operibus  ' 
aestimarent  adderelurque  fidei  medendi  sollertia  quod  eam 
opitulari  posse  oris  uitiis  nec  Pallas  denegaret  nec  ipse 
Maiugena,  inconsentaneum  tamen  uidebatur  incedere  me- 
dicam penulatara.  idcircoque  ab  ea  et  nomen  et  officium  lo 

229  suum  ac  totius  expositio  artis  exquiritur,  tunc  illa  ut  fa- 

miliare babebat  exponere  percunctata  ac  docere  facile 
quae  ab  eadem  quaerebantur,  penula  a dextera  cum  mo- 
destia uerecundiaque  releuala  sic  coepit  * rpamnamq  di- 
cor in  Graecia , quod  litterae  is 

nuncupentur  miliique  sit  adtributum  litterarum  formas 
propriis  ductibus  lineare,  hineque  mihi  Romulus  Littera- 
turae nomen  ascripsit,  quamuis  infantem  me  Litterationem 
uoluerit  nuncupare)>  sicut  apud  Graecos  rpappaTiCTiicq 

51  G primitus  uocitabar,  tunc  et  antistitem  dedit  et  sectatores  so 
impuberes  adgregauit.  itaque  assertor  nostri  nunc  litte- 
ratus dicitur,  litterator  antea  uocabatur.  hoc  etiam  Ca- 
tullus quidam  non  iiisuauis  poeta  commemorat  dicens 
'munus  dat  tibi  Sulla  litterator.’  idem  apud  Graecos 
TpappaTobibdcKaXoc  uocitatur.  25 

230  Officium  uero  meum  tunc  fuerat  docte  scribere  legere- 

' que.  nunc  etiam  illud  accessit  ut  meum  sit  erudite  intel- 
legere probareque.  quae  duo  mihi  uel  cum  philosophis 
crilicisque  uidentur  esse  communia,  ergo  istorum  quat- 
tuor duo  actiua  dicenda  sunt,  duo  spectatiua.  si  quidem  so 
impendimus  actionem  cum  quid  conscribimus  legimusue, 
seipientium  uero  spectaculo  detinemur  cum  scripta  intel- 
legimus aut  probamus  [et]  licet  inter  se  quadam  cogna- 
\ 

1 obtunsior  R ||  3 aut  add.  p (]  ^ hiatricem  B I 
gcnethliacem  BD  genethliacam  bd  ||  12  percontata  B { 

14  uerecondiaque  ZJ  []  15  grammatei?/!  |[  21  ita  qiiod^'/J  j 
24  Cat.  14,  9 if  sylla  BR  |i  32  sequentum  BR  corr.  p ||  33  et 
om.  Cant.  [] 


Digitized  by  Google 


LIBER  III 


57 


tione  coniuncla  sint  sic  ut  ceteris  artibus  comprobatur, 
nam  et  actor  cognoscet  primo  quae  ualeat  actitare,  et 
astronomus  quaedam  facit  ut  per  ea  cognoscat  quae  de- 
beat comprobare,  miscet  etiam  utrumque  geometres 
5 quippe  formas  theorematum  cum  rationibus  certis  efficit 
et  cognoscit. 

Partes  autem  meae  sunt  quattuor  litterae  litteratura  231 
litteratus  litterate,  litterae  sunt  quas  doceo,  litteratura 
ipsa  quae  doceo,  litteratus  quem  docuero,  litterate  quod 
10  perite  tractauerit  quem  informo,  profiteor  autem  de  ora- 
tionis natura  usuque  tractare,  natura  est  ex  quibus  for- 
metur oratio,  usus  cum  eadem  utimur  appellatur,  his 
etiam  materies  admouetur  ut  de  qua  re  dicendum  sit 
aestimemus,  oratio  ipsa  uero  tribus  gradibus  eruditur 
15  id  est  ex  litteris,  syllabis  et  ex  uerbis.  52  G 

Verum  in  litteris  gemina  quaestio  diucrsalur.  nam-  232 
que  aut  naturales  sunt  aut  effectae,  natura  enim  insi- 
nuante earum  nomina  in  loquendi  substantiam  procreata, 
artificiosa  uero  formatio  earum  lineas  quas  scribimus  de- 
20  signauit  ad  hoc  ut  praesentes  una  uti,  absentes  alia  potuis- 
sent. atque  ita  ex  hac  parte,  qua  scribitur  <mutae,  exilia 
qua  legitur  uoces  sunt  appellatae,  si  quidem  haec  auribus 
tantum,  illa  solis  oculis  ualeat  conprehendi. 

Litterae  igitur  aliae  sunt,  quae  per  se  efficere  totum  235 
25  valeant,  aliae  quae  nihil,  nam  uocalcs,  quas  Graeci  septem, 
Romulus  sex,  usus  posterior  quinque  commemorat,  Y ue- 
lut  Graeca  reiecta.  hac  tamen  in  Latio  nunc  produci  nunc 
contrahi,  nunc  acui  nunc  grauari  uel  etiam  circumflecti, 
nunc  aggregari  nunc  distrahi  sine  iactura  sui  nominis 
30  possunt,  modo  solae  syllabas  formant,  nunc  consonantes 
utrimque  suscipiunt,  uocalesque  non  nullae  modo  se  in 
uicem  mutant,  nunc  sibi  cum  decore  succedunt,  quippe 
A plerumque  in  E transuertitur,  nam  capio  cepi  facit, 
nunc  in  1 ut  salio  insilio,  nunc  in  0 ut  plaudo  plo- 


1 in  ceteris  6 ||  4 miscet  D misit  BR  ||  11  formatur  b jj 
14  uero  ipsa  R ||  15  id  est  om.  R ||  21  quae  RB^  ||  29  aggra- 
ri  D 11  31  nViW&a  BD  corr.  p [|  32  nuper  .ff/)  corr.  Hercherus 
.S3  coepit  11  34  plaudo  plostrum  «erf/ost  plaustro  plostro.ffZ) 


Digiiized  by  Google 


58 


MARTIANI  CAPELLAE 


Sirum,  uel  in  V ut  arca  arcula,  item  E litera  pri- 
mum in  A reformatur  ut  sero  satum,  uel  in  I ut 
moneo  monitus,  uel  in  0 ut  a tegendo^  toga,  uel 
in  V ut  a tecto  tugurium,  similiter  I quoque  uocalis 
in  A conuertitur  ut  siquis  siqua,  in  E ut  fortis  forte,  s 
in  0 ut  qui  quo,  in  V ut  ibi  ubi.  non  aliter  O littera  in 
Atransit  utcreocreaui,uelinEuttutor  tutela, 
uel  in  I ut  uirgo,  uirginis,  uel  in  V ut  uolo  uolui. 
item  V simili  ratione  conuertitur  in  A ut  magnus 
magna,  in  I ut  telum  teli,  in  0 ut  lepus  leporis,  lO 
in  E ut  sidus  sideris,  sic  igitur  transformatae  nunc 
utrimque  poterunt  copulari  nunc  ex  altero  nunc  ex  neu- 
tro, nunc  aliquas  partes  orationis  terminant  nuncque 

SBG  nullas. 

234  Nam  A primum  utrimque  sibi  adsociat  V et  I litte- 15 
ras : nam  et  aurum  etuarus  dicimus  et  I a n u s et  A i a x. 
ex  uno  autem  latere  suscipit  E ut  Aeneas,  ex  neutro 
uero  0.  finit  nomina  feminina  ut  dea,  masculina  ut  lu- 
gurtha,  neutra  in  singulari  numero  tantum  Graeca  ut 
toreuma  peripetasma,  in  plurali  autem  Latina  ut  2o 
monilia,  in  uerbis  imperandi  modum  ut  canta,  salta. 

235  E autem  uocalis  duarum  Graecarum  litterarum  uim 
possidet,  nam  cum  corripitur  e Graecum  est  ut  ab  hoc 
hoste,  cum  producitur  q est  ut  ab  hac  die.  ac  ma- 
xime tunc  circumflexum  accentum  tenet,  haec  duas  25 
uocales  id  est  I et  V ex  latere  utroque  complectitur  ut  in 
Euro  Veientano  et  in  eia  iecore.  finit  uero  nomina 
neutra  ut  monile,  feminina  etiam  sed  Graeca  ut  Cal- 
liope, pronomina  ut  ille  iste,  numerum  etiam  totius 
generis  ut  quinque  licet  dTrruiTOV  sit.  item  uerba  im-  30 
peraliui.  modi  ut  sede  curre,  modi  infiniti  scribere 
scripsisse.  1 uero  littera  cunctis  utrimque  uocalibus 

236  sociatur,  nam  A complectitur  cum  dicimus  ianuariae  et 
Aiax,  E autem  ut  teneat  docuerunt  exempla  superius 
demonstrata,  0 autem  litterae  copulatur  in  nomine  louis  35 


1 primum  in  scripsi  in  primum  BD  |1  16  dicitur  /J  []  18  O 
om.  R II  27  eio  BRD  1 eia  D”*  |J  33  ad  ianuariae  add.  1 us  5 || 


Digitized  by  Googlc 


LIBER  III 


59 


€t  Oinone,  oisus  etiam  dicitur  — sic  enim  ueteres 
usum  dixere  — V autem  in  iuvando  et  uita.  baec  ali- 
quando uocalis  geminam  syllabam  facit  finitque  omnium 
generum  nomen  ut  frugi,  numerum  itidem  omnium  ge- 
5 nerum  ut  uiginti,  item  uerba  modi  <(indicatiui  ut  noui 
memini,  imperatiui  sali  ueni,  infiniti  iaculari  lu- 
ctari. 0 liero  littera  quibus  uocalibus  quaue  exparte  237 
cohaereat  superius  memoratum.  finit  autem  nomina 
masculina  ut  G a t o , feminina  ut  I u n o , numerum  omnium 
10  generum  ut  octo,  item  uerba  actiua  ut  canto  laudo, 
modi  imperatiui  tantum  modo  unum  finit  ut  cedo,  ad-  5^  <7 
uerbium  ut  subito,  praepositionem  ut  pro.  V autem  238 
littera  uocalibus  omnibus  utrimque  coit  praeter  O ante- 
latum. sola  etiam  V sui  generis  litteram  non  geminat 
15  sed  coniungit  ut  uulgus  Vulcanus,  finit  articulos  ut 
tu,  nomina  neutra  ut  genu  cornu,  nullum  autem  uer- 
bum  claudit. 


Hac  tenus  de  uocalibus.  non  enim  uocales  astruere  239 
sed  omnes  litteras  sum  iussa  monstrare,  uerum  reliquas 
20  quae  secuntur  consonantes  esse  non  dubium  est.  quae 
item  discernuntur  in  semiuocales  et  mutas,  quarum  exe- 
quar  ratio-^nem.  'quippe  F littera,  quae  est  semiuocalium  240 
prima,  duas  tantum  modo  consonantes  praelata  comple- 
ctitur L et  R ut  dicimus  flauus  et  frugi,  uocales  uero 
26  complectitur  ita  ut  I et  V uocales  sibi  praeferri  prohibeat, 
nullum  autem  claudit  finiliua  sermonem.  L uero  littera  tri- 
pliciter sonat,  nam  exilem  sonum  reddit  cum  geminatur  241 
ut  sollers  Sallustius,  medium  autem  cum  terminat 
nominant  sol  sal,  item  leniter  sonat  cum  uocales  anteuenit 
30  ut  lapis  lepus  liber  locus  lucerna,  plenum  uero 
sonum  habet  cum  ei  praeferuntur  literae  P G C F ut  in 
Plauto  glebis  Claudio  flauo.  L autem  numquam 
ulli  semiuocali  uel  mutae  praeponitur,  quae  pro  D in 
praepositione  accipitur  cum  et  A praefertur  ut  allidit 
85  alligat,  haec  etiam  praelata  praepositione  seruatur  ut 


1 oinone  oisus  B oenone  oesus  R oynone  oysus  r 6 sili 
B'D  11  11  modo  imperativo^  imperatiuoT)  oorr.^oncA:.  unum 
Unit  Vonckius  inuenitur  BD  |1  18  asstruere  B H 32  glebus  R H 


Digiiized  by  Googie 


GO 


MARTIANI  CAPELLAE 


i nlepidus  inlolus.  ulriraque  autem  uocales  amplecti- 
tur et  nomina  non  nulla  determinat:  in  masculino  sol  in 
feminino  Tanaquil  in  neutro  A E I praecedentibus  ut 
bidental  mei  sil.  aduerbia  etiam  claudit  ut  semel, 

242  M uero  littera  tam  in  sermonis  initio  quam  in  medio  esse  5 

et  in  ultimis  potest  ut  more  s um  br a triti  cum.  ex  '« 

53  G consonantibus  solam  praecedit  N ut  Memnon,  subsequi-  I 

tur  solam  SutSmintbius  mutaturque  in  N non  num-  I 

quam  ut  cum  dicimus  nunquis.  terminatque  neutra  ut  ' 

aurum  et  argentum,  item  monoptota  utnequam,  in  10 
genere  masculino  accusatiuum  simplicem  et  duplicem  ge- 
nitiuum,  item  participia  et  uerba  et  aduerbia  ut  tractum 
legam  cursim,  numerum  etiam  omnium  generum  ut 

243  nouem  decem.  N autem  littera  plenior  apparet  in  I 
primis  et  ultimis  ut  N e s 1 0 r tibicen,  in  mediis  exilioris 

ut  mane  damnum,  ex  consonantibus  sequitur  M litteram  { 

ut  M e m n 0 n , S autem  praecedit  ut  fonsmons.  conuertitur 
etiam  in  M cum  eam  secuntur  6 P M ut  dicimus  imbuit 
impulit  imminet,  eadem  nomina  terminantur  masculi- 
num ut  tibicen,  femininum  Graecum  ut  Siren,  neutrum  20  i 

244  ut  culmen.  R uero  uocales  utrimque  complectitur,  de  con- 
sonantibus S soli  praeponitur ^ut  sors  fors,  et  X duplici 
non  numquam  ut  arx.  conuertitur  in  L N et  S ut  niger 
nigellus  femur  feminis  gero  gessi,  linit  nomina  • 
masculina  post  omnes  uocales  ut  par  pater  uir  nitor 

fur,  feminina  post  E et  0 ut  mulier  soror,  neutra  post  i 
omnes  praeter  I ut  calcar  piper  marmor  sulphur.  [ 
finit  uerba  et  aduerbia  utuenoruador.  S non  nulli  Iit-  i 

245  teram  non  putarunt,  nam  Messalla  quendam  sibilum  dixit, 
quae  tamen  utrimque  P litterae  copulatur  ut  s p a d 0 30 
psittacus,  etCQT  sequentes  amplectitur  ut  Scaurus 
squama  stella,  in  plures  etiam  transitum  facit  ut  in  L. 
dicimus  enim  modus  modulus,  in  N sanguis  san- 
guinis, in  R flos  floris,  in  D custos  custodis,  in 

T neposnepotis.  terminat  et  masculina  et  feminina  35 


8 smithius  R []  9 numqais  R ||  18  sequatur  5 []  23  non 
aunquam  D |{  in  el  D |1  26  femina  R'  []  27  praeter  s et  i R |1 
29  messala  BD  [|  31  psitacus  D ||  33  et  om.  D |j 


Digitized  by  Googie 


LIBER  m 


61 


post  omnes  uocales , neutra  post  AOVutuas  os  ne> 
mus.  liuic litterae  diuus  Claudius  P adiecit  aut  propter 
v|j  et  H Graecas  ut  psalterium  sacsa.  X autem 
nemo  litteram  putat,  quoniam  duplex  est.  constat  enim 
5 ex  G et  S ut  rex  regis  aut  ex  C et  S ut  nux  nu- 
cis. in  V aliquando  transuertitur  ut  nix  niuis,  et  C 
pix  picis,  haec  in  Latinis  numquam  ponitur  prima, 
apud  Graecos  autem  ponitur  ut  Xantho,  et  mascu- 
lino et  feminino  omnibus  uocalibus  sociatur  ut  Aiax 
10  frutex  calix  uelox  Pollux  et  feminino  ut  fax 
lex  lodix'celox  lux.  neutrum  nullum  claudit. 

Transactis  semiuocalibus  mutao  sunt  perquirendae,  247 
quae  ideo  hoc  nomine  nuncupantur,  quoniam  nisi  illis 
uocales  adsociatae  succurrerint,  intra  oris  sonitum  ante  ' 

15  auspicia  moriuntur.  B prima  omnibus  uocalibus  utrim-  248 
que  conectitur,  praefertur  consonantibus  L et  R ut 
blaesus  et  breuis.  transit  in  C ut  succurrit,  in 
F ut  sufficit,  in  M ut  summittit,  in  P ut  sup- 
ponit, in  S ut  sustulit,  linit  nihil  nisi  tres  prae- 
20  positiones  abobsub.  C uocales  utrimque  collaterat,  249 
consonantes  quasdam  praecedit  L T R M N ut  cla- 
rus tectum  crus  Acmon  Cnidus,  finit  articulos, 
quos  pronomina  uocant  hic  haec  hoc  et  aduerbia 
ut  sic  huc  hic.  sola  mutarum  antecedentem  uocalem 
25  producit  et  pro  duplici  habetur  ut  hic  hoc  haec.  D 250 
utrimque  uocales-  tenet,  praeponitur  R litterae  in 
Druso,  M litterae  numquam  praefertur  in  Latinis,  in 
Graecis  autem  aliquando  ut  Dmolus.  sic  et  N ut 
Ariadne,  transit  in  G ut  accidit,  in  R ut  aggerat, 

30  in  L ut  alligat,  in  P ut  apponit,  in  S ut  arripit, 
in  S ut  assidet,  in  T ut  attinet,  finit  articulos 
neutralis  generis  ut  illud  istud,  et  praepositionem  ut 
apud.  G omnibus  uocalibus  praefertur,  sequitur  A 25i 


2 P]TT  i)  II  propter  y et  z {corr.  in  S)  B propter  psi  et  chi 
l xi  b propter  f et  1 H ||  3 saxa  BR  [1  6 C om.  R |1  7 in  t ut 
nox  noctis  post  picis  add.  p H 10  pro  uelox  coni,  ferox 
Vonckius  ||  11  celox  Koppius  uelox  BR  ||  20  C om.  R ( 
21  claros  R [1  22  nidus  R jl  23  proiiima  R*  []  24  hoc  R'R‘  | 


Digitized  by  Googie 


62 


MARTIANI  CAPELLAE 


litteram  ut  in  aggere,  quae  quotiens  geminatur  ad- 

57  G iungitur.  praefertur  R litterae  ut  graue,  L ut  gla- 
dius, N ut  ignis,  in  C quoque  conuertitur  ut  rego 

252  rector,  nihil  [quoque]  concludit.  H aspirationis  no- 
tam esse  certissimum  est.  quae  aliquando  uocalibus  ac-  s 
cedit  ut  hospes  et  heres,  transit  in  X ut  traho 
traxi,  hanc  Graeci  diuiserunt.  nam  pars  eius  dexte- 
rior  aspirationis  nota  est,  sinistra  contrariae  signihca- 

253  tionis.  K uero  nunc  nota  putatur  esse  nunc  littera, 
nam  eius  effectus  C integrare  C^non  dubium  est  absque  lo 

254  his  kapita  kalendae  kalumniae.  P autem  con- 
uenit  utrimque  uocalibus,  R litterae  praeponitur  'ut 
prandere,  L ut  placere,  T ut  Ptolemaeus,  S ut 

255  psittacus,  N ut  in  Sypno.  terminat  uero  nihil. 

Q quidam  litteram  non  putabant  et  uincerent  nisi  in  i6 
equo  et  equitatu  appareret  expresse,  numquam  sine 
duabus  uocalibus  ponitur,  quarum  prior  erit  V et  sic 
ceterae  consequenter  ut  quartus  questus  Quirites 
quotus  equus,  constat  autem  ex  G et  V ideoque 
duplex  et  composita  dicitur  nec  geminatur,  nullam  singu-  20 

256  larem  litteram  comprehendit,  flnit  nihil.  T uocales  ex 
utroque  concludit  ut  in  coniunctionibus  et  praepositio- 
nibus. praecedit  L ut  in  Tlepolemo,  M in  Tmolo, 

N in  potnia,  R in  Troia,  iinit  neutra  caput  sin- 
ciput lact.  articulos  terminat  ut  quot  tot.  uerba  ut 25 

257  legunt,  aduerbium  et  interlectionem  utut**’»^.  Za 
Graecis  uenit]>  licet  etiam  ipsi  primo  C Graeca  uteban- 
tur, nam  Sethum  dicebant,  quem  nunc  Zethum  di- 
cunt. tamen  haec  geminata  etiam  ab  ipsis  habetur,  nam 

a T et  C componitur,  quam  ut  aduertas  duplicem,  num-  so 

4 quoque  deleui  1|  adspirationis  R I 6 aliquando  h quan-  . 
do  BR  []  accedit  Koppius  accidit  BR  { 8 adspirationis  R || 

13  ut  prandere  b prandere  BD  ||  t ptbolomeum  D t ptolo- 
mens  t ut  ptolomens  5 [|  s psitacus  D s psittacus  s ut 
psittacus  b II  14  in  om.  D ||  sympnu  B oppidum  hispaniae 
add.  b simpno  in  ras,  D ||  23  tleptolemo  D H tmolon  D []  24  ut 
caput  D II  26  pro  ut  coni,  atat  Grotius  (interlectionem : ut 
ut  at  at  p)  II  lacunam  indicaui  Jj  28  setum  BR  [|  zetum  BR  || 

29  gemina  5 ||  30  T om.  R ([ 


Digilized  by  Google 


LIBER  III 


63 


■ quam  poterit  geminari,  haec  praeponitur  M litterae  ut 
Zmyrna,  ex  his  igitur  uniuersis  XVIH  litterae  neces-  258 
sitatem  cunctae  conscriptionis  absoluunt.  placet  enim 
mihi  Y in  uocalium  numerum  congregari,  neque  sine 
5 hoc  Hyacinthus  aut  Cyllenius  poterit  annotari,  sic 
igitur  erit  ut  senae  fiant  uocales,  XII  semiuocales  et  mutae.  O 
si  enim  H aspirationi  dabitur  superuacuaeque  erunt  Q 259 
et  K,  X autem  ut  duplex  in  elementi  cardine  non  pro- 
batur, Z uero  a Latinis  excluditur,  XVIH  numero  sic  ut 
10  dictum  est  supersidunt,  quae  tamen  cum  superuacuis  260 
reieclisque  cunctis  ex  unius  uocis  sonitu  conformatae 
diuersas  naturalis  harmoniae  causas  sub  oris  concinen- 
tia reppererunt. 

Namque  A sub  hiatu  oris  congruo  solo  spiritu  me-  261 
15  moramus. 

B labris  per  spiritus  impetum  reclusis  edicimus. 

C molaribus  super  linguae  extrema  appulsis  ex- 
primitur. 

D appulsu  linguae  circa  superiores  dentes  inna- 
20  scitur. 

E spiritus  facit  lingua  paululum  pressiore. 

F dentes  labrum  inferius  deprimentes. 

G spiritus  cum  palato. 

H 'contractis  paululum  faucibus  uentus  exhalat. 

25  I spiritus  prope  dentibus  pressis. 

K faucibus  palatoque  formatur. 

L lingua  palatoque  dulcescit. 

M labris  inprimitur. 

N lingua  dentibus  appulsa  conlidit. 

30  0 rotundi  oris  spiritu  conparatur. 

P labris  spiritu  erumpit. 

Q appulsu  palati  ore  restricto. 

R spiritum  lingua  crispante  conraditur. 

S sibilum  facit  dentibus  uerberati^. 

35  T appulsu  linguae  dentibusque  inpulsis  extruditur. 

5 iacynctas  5 [j  si  /{  ||  7 in  Grotiiis  sine  BR  []  11  confir- 
matae BW  II  12  natnrales  armoniae  caasa  R ||  24  conrasis 
BR  corr.  p [{  31  spiritus  BR  corr.  Fulc.  |1  36  extuditur  BR  l) 


Digitized  by  Google 


64  MARTIANI  CAPELLAE 

V ore  constricto  labrisque  prominulis  exhibetur. 

X quicquid  C atque  S formauit  exsibilat. 

Y appressis  labris  spirituque  procedit. 

Z uero  idcirco  Appius  Claudius  detestatur  quod 
59  G dentes  mortui  dum  exprimitur  imitatur.  5 

262  ^Perstricta  est  cursim  rationis  regula  primae, 

quae  multis  tendi  sueta  uoluminibus. 
in  qua  iuncturis  quid  nectat  littera  utrisque, 
quo  admittat  sociam  uel  faciat  latere, 
quae  quo  transiliat  conuersis  legibus  usu,  ti> 

et  transformatum  nomen  habere  uelit, 
quas  oris  sonitus  uel  quas  modulatio  linguae 
gignant  et  pulsu  rupta  labella  suo. 
nunc  iam  compactis  cursanda  est  syllaba  formis, 
ut  fastigetur  longa  breuisque  fnat.  is 

haec  duo  percurram,  iuncturas  littera  quippe 
praeueniens  docuit  sub  ratione  pari.> 
hoc  igitur  subdens  nectendum  concipit  ordo, 
si  uestrum  superi  comprobat  arbitrium.* 

263  haec  cum  Grammatice  diceret  eamque  progredi  luppiler  20 
Deliusque  praeciperent,  hic  Pallas  'de  iunctura  sylla- 
barum’ inquit  'dum  haec  Litteratura  deproperat,  partem 
historicam  praetermisit.*  quo  uirginis  obieclu  perter- 
rita 'scio*  inquit  'mihi  plurima  transeunda  ne  minutiora 
nectendo  fastidium  superae  beatitatis  incurram,  propo-  25 
sito  igitur  per  compendiosos  calles  festina  perfungar, 
ne  densis  obumbrata  ramalibus  uelut  senticosae  copiae 
densitate  silnescam. 

26-1  Syllaba  igitur  dicta  est,  quod  iunclis  litteris  soni- 
tum simul  acqipieutibus  informetur,  cuius  ut  dixi  tres  so 
partes  esse  non  dubium  est:  de  iunctura,  de  fastigio, 

265  [aut]  de  longitudinibus,  iuncturae  sunt  genera  quattuor  , 
duo  naturalia,  duo  historica,  naturalia  sunt  cum  quae- 
ritur una  quaeque  syllaba  utrum  ex  una  an  gemina 
an  neutra  parte  iungatur,  et  utrum  litterae,  quae  inter  35 


5 dentis  morsus  M«mmsenus  Rom.  Forsch.  p.  304  U 6 per- 
stricta Grotius  praestricta  BD  [|  32  aut  dei.  Hercherus  j] 


Digitized  by  Googlc 


LIBER  IU 


65 


se  copulari  non  possunt,  adiecta  alia  littera  socientur  ut 
M et  N dum  non  coeant  uocali  accedente  sociantur  nt 
in  amni  et  somno,  quae  iuncturarum  genera  ex  hoc, 
quod  in  litteris  memorata  sunt,  Iranseantur.  historica 
suero  illa  coniunctio  est,  cum  ex  litteris,  quae  inter  se  ^ 
poterunt  copulari,  diuersitas  fandi  non  easdem  nec  pa* 
res  numero  sociaret,  scribimus  nos  enim  Musarum 
primam  syllabam  duabus  litteris,  Graeci  tribus.  Lucilius' 
in  datiuo  casu  A et  E coniungit  dicens  *huic  Terentiae 
10  Orbiliae’  [Licinius]  * * * • A et  I et  Lucretius  crebro 
et  noster  Maro  aurai  picta  i.  item  duae  iuncturae  267 
sunt  cum  sociamus  syllabas  propter  pedem  uel  uersum, 
ut  duae  in  una  repente  depereant,  ut  in  synaloephe 
uel  cum  litterae  excluduntur  e uerbo  ut  in  ecthlipsi. 

15  Hac  tenus  de  iuncturis.  nunc  de  fastigio  uideamus.  qui  263 
locus  apud  Graecos  irepiirpoctubiuiv  appellatur,  hic  in  tria 
discernitur,  una  quaeque  enim  syllaba  aut  grauis  est  aut 
acuta  <^aut  circumflexa  et  ut  nulla  [uox]  sine  uocali  est  ita 
sine  accentu  nulla,  et  est  accentus,  ut  quidam  putauerunt, 

80  anima  uocis  et  seminarium  musices,  quod  omnis  mo- 
dulatio ex  fastigiis  uocum  grauitateque  componitur  ideo- 
que  accentus  quasi  adcantus  dictus  est.  omnis  igitur  269 
uox  Latina  simplex  siue  composita  habet  unum  sonum  > 
aut  acutum  aut  circumflexum,  duos  autem  acutos  aut  in- 
25  flexos  habere  numquam  potest,  grauis  uero  saepe,  acutum 
habet  in  prima  syllaba  si  dicas  Caelius  in  secunda  Sal- 
lustius in  tertia  Curiatius,  inflexum  item  in  prima  si 
dicas  caelum,  syllaba  autem  paene  ultima  numquam  acui- 
tuiinatura  ipsa  sed  praecedens  eius  id  est  ab  ultima  tertia 
90  siuie  breuis  siue  longa  sit  ut  Cicero  Caelius,  flexus 
autem  sonus  in  ea  tantum  modo  syllaba  consistit  quae 


4 transeantur  B transeant  7?  ||  6 inter  h in  BB  [|  7 in 
ante  numero  add.  D ||  sociarit  r ||  9 terrentiae  BR  ||  10  lu- 
cinins  R licinius  B uocabulum  ex  antecedenti  Lucilius  perpe- 
ram repetitim  deleui.  uidetur  enim  uera  in  genetiuo  sede  sua  mo- 
visse ||  11  aulai  B ||  13  synalipte  B sinaliphe  /i  [|  14  ec- 
thlipsi  Koppius  aelipsi  B eclypsi  R ||  18  uox  deleui  ||  29  post 
ipsa  add.  brenius  D || 

HABTIANUS  CAPBLLA  5 


Digitized  by  Google 


66 


MAETIANI  CAPELLAE 


praecedit  ultimam  nec  aliter  quam  ut  ipsa  natura  longa  i 
sit  et  ultima  tamen  breuis  ut^  Galenus,  at  si  longa  ul-  j 
tima,  aut  si  paene  ultima  positione  longa  licet  ultima  bre- 
6/  G uis  acutus  tamen  sonus  fiet  G a 1 e n i Camilli,  inllexi  pro- 
prium hoc  est  ut  nisi  longis  natura  syllabis  non  ad-  5 
haereat,  acutus  autem  et  in  longis  et  in  breuibus  inueni- 
tur.  omnis  autem  uox  aut  acutum  aut  circumflexum  so- 
num habeat  necesse  est,  etiam  si  monosyllaba  sit.  mono- 
syllabae  enim  graui  carent,  omnis  uox  monosyllaba  cum 
aliquid  signiflcat  siue  breuis  est  siue  positione  longa,  lo 
acuetur  ut  dicimus  f a r a r s.  si  autem  natura  longa  fuerit 
flectetur  ut  lux  mos.  disyllaba  uero  priorem  acuunt  uel 
cum  breuis  est  utraque  ut  citus  uel  cum  positione  longa 
est  utraque  ut  sollers  uel  alterutra  positione  longa  ut 
cohors,  si  uero  prior  syllaba  natura  longa  est  et  se-  is 
quens  breuis,  flectetur  prior  ut  luna,  si  posterior  longa 
erit  positione  uel  natura,  prior  acuetur  ut  codex  docte, 
nulla  enim  longa  inuenietur  grauis  si  in  disyllabo  prior, 
in  trisyllabis  si  media  breuis  fuerit,  quam  paene  ultimam 
dicimus,  non  dubie  graui  accentu  pronuntiatur,  ac  statim  20 
prima  eius  hoc  est  tertia  ab  ultima  acuetur  ut  in  Cotulo, 
si  uero  eadem  longa  est  interest  quem  ad  modum  sit 
longa,  si  enim  natura  longa  est  breuisque  ultima,  me- 
dia flectitur  ut  Cethegus  Mancinus,  si  uero  media 
longa  erit  natura  et  extrema  longa,  media  acuetur  ut  Ga-  25 
toni  Ciceroni,  uel  si  positione  longa  erit  media,  acuta 
durabit  qualiscumque  nouissima  fuerit  ut  Catullus  i 
270  Catullo  Metellus  Metello,  pronomina  autem  quae  ' I 
duplici  modo  declinantur  id  est  aut  corripiuntur  aut  pro-  ' 
ducuntur,  mediam  syllabam  in  genitiuo  casu  acuunt  ao 
ipsius  illius,  horum  si  secundae  breues  flant,  primae 
acuta  erunt  ut  ip  sius  illius,  si  uero  longae  erunt  me- 
diae, primae  graues,  secundae  inflexae  erunt  ut  occidit 


3 aut  si  BR^  ||  ultima  om,  B^R  ||  natura  uel  de  suo  addi~ 
dit  Koppius  ante  positione  sententiam  pessu/n  dans  ||  8 habet  R || 
11  acuitur  b j]  12  flectitur  b ||  dissyllaba  BR  l|  14  al- 
tera B 1]  18  si  addidi  quamquam  omitti  poterat  ||  dissjllabo  B’ 
(lysyllabo 71  |1  26  si  om.  B'r  || 


Digitized  by  t lOOj^Ic 


LlBEii  111 


67 


sol  et  occidit  hominem,  ergo  primae  acutae  sunt 
cum  mediae  breues.  cum  uero  mediae  longae,  uel  acutae 
nei  inflexae:  acutae  cum  longae  ultimae  ut  tenebrae  la- 
tebrae manipli«4>.  haec  a superioribus  [quae  sunt  alia  '271 
5 utCatullus  Sallustius],  hoc  diflerunt  quod  illa  conso- 
nantes discretas  habent,  haec  quamuis  et  ipsam  paene  ul- 
timam positione  habent  longam,  nullam  tamen  in  secunda  62  G 
syllaba  ex  consonantibus  sibi  retinent  sed  in  tertia  sunt 
duae,  ideoque  factum  est  ut  media  haec  nomina  tene- 
lobras  et  latebras  acuto  accentu  prima  syllaba  proferret, 
at  maniplos  et  fene  stras  paene  ultima  syllaba  acuta 
diceretur : quod  quidam  illud  genus  syllabae  paene  ultimae 
omnino  breue  putauerunt,  quia  non  terminaretur  conso- 
nante; quidam  quia,  licet  non  terminaretur  consonante, 

15  proxima  syllaba  a duabus  inciperet  consonantibus  et  quod 
natura  litterarum  L et  R quia  mollis  est  nunc  longam  nunc 
breuem  syllabam  faciat,  nulla  autem  uox  Romana  duarum  , 
uel  plurium  syllabarum  acuto  sono  terminatur,  inflexum 
autem  non  alias  postremum  habet  nisi  cuius^  posterior 
20  pars  in  syllabam  natura  longam  excurrit  ut  ergo  et  pone, 
contextus  orationis  plerumque  adimit  aut  mutat  proprios  272 
sonos  singulis  uocibus.'  adimit  his  quae  referuntur  ad 
aliquid  sequens  ut  praepositionibus  ante  urbem,  nam 
hic  ante  perdidit  acutum  sonum  prioris  syllabae,  item 
25  post  muros,  mutant  accentus  adiunctis  uocibus  que  ue 
ne,  cum  tamen  conplexiua  coniunctio  est  que,  u e [cum] 
expletiua  ut  * Latiumque  augescere  uultis  ’ et  * stimuloue 
meum  cor’  apud  Attium  in  Pelopidis,  numquam  migra- 
uit  acutus  sonus  de  primis  syllabis  in  postremas,  praeter 
30  particulas  coniunctas,  quarum  hoc  proprium  est  acuere 


1 pro  et  ros.  in  ^ |]  2 cum  uero  inediae  (longae  inflexae 
add.  mg.)  uel  (acutae  uel  add.  mg.)  inflexae  acutae  cum  longae 
ultimae/?  ||  4 ciccfdif  fenestrae  [fquae  — Sallustius  de/,  ffrortui  H 
6 penultimam  5 U 9 media  uidetur  dimidia  significare  (]  10  pro- 
ferrent D II  12  penultimae  B ||  14  quidam  quia — terminaretur 
consonante  otn,  D |1  16  pro  quia  ras.  in  D ||  17  faciat  B at  effici 
eam  add.  b efficiat  D ll  22  adimitis  his  corr.  in  ademtis  his  B 
'al  adimit  add.  b (j  26  cum  deleui  1|  27  Ennii  ann.  455  V.  I 
Ribbeck.  trag.  p.  172  ||  28  accium  R actium  B |]  migrabit  B*  ] 

5* 


Digitized  by  Googie 


68 


MARTIANI  CAPELLAE 


partes  extremas  uocum  quibus  adiunguntur.  Graeca  do- 
mina  cum  in  Latinum  uertuntur,  nostra  regula  pronun- 
tiantur nisi  maneant  Graeca.  Olympus  igitur  et  Cau- 
casus sicut  Latina  proferuntur,  quam  acuere  uel  flectere 
debeant  secundum  rationem  supra  scriptam  apparet,  sed  5 
si  manent  Graeca  et  huic  regulae  in  peregrinis  uocibus 
accedimus , necesse  est  tamen  in  obliquis  casibus  acutos 
sonos  in  mediis  syllabis  seruent,  quoniam  apud  Graecos 

273  quoque  non  alio  accentu  baec  enuntiari  audimus,  acutus 
accentus  notatur  uirgula  a sinistra  parte  in  dexteram  lo 

€3  G ascendente,  grauis  autem  a sinistra  ad  dexteram  descen- 
dens. inflexi  signum  est  sigma  super  ipsas  literas  deue- 
xum.  accentus  partim  fastigia  uocamus  quod  litterarum 
capitibus  apponantur,  partim  cacumina  tonos  uel  sonos, 
Graeci  npociubiac.  sciendum  etiam  uni  uocabulo  accedere  is 
omnes  tres  accentus  posse  ut  est  Argiletum. 

274  Memoratum  arbitror  competenter  quae  sint  et  quem 
ad  modum  uertantur  fastigia  syllabarum,  nunc  earum 
longitudines  intimabo,  una  quaeque  enim  syllaba  aut  bre- 
uis  est  aut  longa  aut  communis,  breuis  est  cum  uocalis  20 
corripitur  ac  nullis  consequentibus  adiuuatur,  aut  cum  cor- 

275  repta  forma  uel  littera  terminatur,  longa  ^autem  duobus 
modis  efflcitur  natura  et  positione  natura:  cum  uocalis 
producitur  aut  cum  syllaba  circumflexum  accentum  tenet 
[uel  acutum  in  paene  ultima],  aut  cum  monosyllaba  [una  25 
quaeque  uocalis  est]  aut  cum  diphthonga  repperitur  uel  cum 
prima  syllaba  sub  alia  forma  cuiuscumque  uerbi  compo- 
sita nec  uocalem  nec  acumen  mutat,  positione,  cum  bre-  ' 
uem  uocalem  aut  duae  consonantes  secuntur  siue  in 
eadem  syllaba  siue  in  sequenti  siue  per  ambas  diuisae  aut  30 

276  in  altera  tria  aut  duplex  una.  duplices  autem  sunt  X et 
Z : aliquando  1 et  C fleri  possunt,  ut  si  1 inter  uocales  sit 


3 manent  ||  4 aiut  ^ ||  6 si  manente  Ii  si  manent  r 
**{fuit  si)  manente.^  ai  si  manent  add.  & ||  9 audiuimus  b 
11  ascendentem  Ii  ||  12  signa  R ||  16  argiloetum  B 
24  sillaba  B |]  25  uel  — ultima  deleui  [|  una  — est  deleiti 
26  dypthonga  B dyptonga  /)  {]  27  compositam  B |]  31  aut 
addidi  || 


Digitiied  by  Googk 


LIBER  III 


69 


ut  aio  Troia,  ilem  C ul  'hoc  erat  alma  parens.’  hae 
autem  consonantium  uel  duplicium  quae  breues  adiu- 
uant  formae  tunc  possunt,  si  in  eodem  sermone  claudan- 
tur. ceterum  proximi  sermonis  consonantes  nihil  adiu- 
5 uant  praecedentem , licet  Vergilius  refragetur  dicens 
'arma  uirumque  cano  Troiae’  et  item  'fontesque)>fluuios-  64  O 
que  uoco.’  diphlbongi  autem  sunt  AE  OE  EV  AVEI.  abs-  277 
que  his  [syllabis]  nulla  dipbthongus  memoratur. 

Communium  autem  syllabarum  modi  sunt  octo,  nam  278 
10  primus  est  cum  correptam  uocalem  sequitur  subiecta  con- 
sonantibus liquida,  est  enim  longa  ut  'uasto  Cyclopis  iri 
antro’  breuis  ut  'uastosque  ab  rupe  Cyclopas’.  secundus 
modus  cum  correpta  uocalis  in  unam  desinit  consonantem 
sequente  H,  est  enim  longa  ut  'terga  fatigamus  hasta’ 

15  breuis  'quisquis  honos  tumuli’,  tertius  cum  correptam 
uocalem  duae  consonantes  secuniur,  quarum  prima  S lit- 
tera sit,  est  enim  longa  ' unde  spissa  coma  ’ breuis  'ponite 
spes  sibi  quisque’,  quartus  modus  cum  breuis  syllaba 
partem  terminat  orationis,  est  enim  longa  in  commate  ut 
20  est  'nam  tibi  Tymbre  caput  Euandrius’  breuis  'hoc  caput 
0 ciues.’  item  alter  locus,  ex  diphtbongo  fit  communis; 
longa  ut  'Musae  Aonides’  breuis  'insulae  Ionio  in 
magno’,  cum  uocalis  enim  sequitur,  potest  diphthon- 
gus  breuis  heri  ut ' sudibusue  praeustis’,  alius  locus,  cum 
25  longam  uocalem  alia  uocalis  sequitur,  est  enim  longa  'o 
ego  infelix  quem  fugis’  breuis  'sub  Ilio  alto’,  alius  locus 
cum  pronomen  C littera  terminatur  uocali  sequente,  est 
enim  longa  'hoc  erat  alma  parens’  breuis  ' solus  hic  in- 


1 Ferg.  j4en,  11  664  |]  4 sernis  ||  5 uirgilius  hD  H 
7 Verg.  Aen.  Xll  181  ||  dypthongae  B dyptonge  R ||  8 syl- 
labis ^leui  []  dypthongus  B dyptongus  R ||  11  ciclopis  R || 
Verg.  Aen.  111  689  et  647  ||  12  ciclopas  R [I  14  Verg.  Aen. 
Vllll  607  et  X 493  ||  15  honos  B onus  R (l  16  sequuntur 
B 11  17  Terent.  M.  1103  |1  Verg.  Aen.  XI  308  H 18  mo- 
dus b locus  BR  11  20  thymbre  B tlmbre  R ||  Aen.  X 394  |1 
Verg.  Aen.  Xll  572  1|  21  dypthonga  B dyptonga  R 1|  22  in- 
sulae] Verg.  Aen.  III  211  H 23  dyptonga  B dypthonga  b dip- 
tonga  R I)  24  Verg.  Aen.  VII  524  H 26  Verg.  Aen.  V 261  H 
28  Verg.  Aen.  II  664  et  IIII  22  [| 


Digitized  by  Googie 


70 


MARTIANI  CAPELLAE 


flexit  sensus  \ alius  locus  cum  correptam  uocalem  sub* 
sequitur  Z,  est  enim  longa  'Mezenti  ducis  exuuias*  bre- 
uis  'nemorosa  Zacynthos’. 

Dicta  natura  in  tribus  generibus  syllabarum,  super* 
est  ut  finales  dicantur,  in  quibus  artis  auctoritas  et  cano*  5 
05  a nica  forma  consistit,  ac  prius  de  nomine  retractandum. 

279  nominatiuus  casus  singularis  A littera  terminatus  breuis 
est  ut  Catilina  Iu  lia.  E littera  finitus  in  Graecis  longus 
est  ut  Euterpe.  i t * I autem  terminatus  longus  est 
ut  frugi.  0 breuis  finitus  est  in  Latinis  ut  Cato.  V ter*  lo 
minatus  breuis  ut  cornu.  AL  finitus  breuis  est  <^ut  tri- 
bunal, EL  breuis  ut  mei,  il  breuis  ut  uigil  excepto 
uno  Etrusco  Tanaquil.  OL  longa  est  ut  sol,  VL  breuis 
ut  consul.  M terminatus  breuis  est  ut  tectum,  licet 
huius  raro  occurrat  exemplum,  quia  inter  uocales  M de*  is 
prehensum  uelutmytacismi  asperitate  subtrahitur,  an  fini- 
tus producitur  ut  Titan,  en  in  neutris  breuis  est  ut 
carmen,  in  aliis  generibus  longus  ut  lien  si  ren.  ON 
terminatus  longus  est  ut  Memnon,  as  terminatus  in 
monosyllabis  tantum  longus  ut  Nar  far.  er  finitus  in  20 
latinis  breuis  est  ut  puer,  excepto  uno  monosyllabo  uer. 
in  Graecis  producitur  ut  aer.  is  terminatus  corripitur 
ut  uir.  OR  terminatus  breuis  est  ut  auctor,  vr  termi- 
natus corripitur  ut  murmur  excepto  uno  monosyllabo 
fur.  AS  finitus  in  Latinis  nominibus  producitur  ut  f a c u 1 - 25 
tas  pauper tas,  in  Graecis^  tunc  tantum  breuis  est  cum 
genitiuus  DOS  fuerit  terminatus  ut  Arcas  Arcados.  es 
terminatus  in  Graecis  nominibus  breuis  est  ut  Anchi- 
ses, in  Latinis,  si  quintae  declinationis  fuerit,  producitur 
66  G ut  dies,  si  tertiae,  tunc  longus  esi,  cum  genitiuus  singu-  ao 


1 sequitnr  /t  U 2 Verg.  Aen.  Xf  7 ||  3 Verg.  Aen.  III 
270  II  zachintus  B zacintus  R zacinctus  r ||  8 catulina  R [| 
9 lacunam  indicauit  Koppius  j|  10  post  'Cato  add.  in  Grae- 
cis longus  est  ut  Dido  p ||  u terminatus  breuis  (est  add. 
RD)  BRD  u terminatus  longus  p sed  talia  retinui  cf.  p.  71,  32 
12  breuis  est  D []  breuis  est  D [j  13  uno  et  etrusco  D 
15  currat  B I|  16  moetacismi  B^J)  ||  18  longus  est  D 
19  mennon  B'D  [|  21  uno  om.  B^D  ||  or  B oa  D ||  22  ut  fur 
B*D  II  28  ancises  R {] 


Digitized  by  Google 


LIBER  III 


71 


laris  non  crescit  syllaba  ut  labes  uel  crescens  E pro- 
ductam ante  ultimam  syllabam  retinet  ut  quies  quie- 
tis. nam  si  eam  in  I mutauerit  ut  miles  militis, 
aut  corripuerit  ut  seges  segetis,  corripitur  exceptis 
5 his  Geres  pes  atque  his  similibus,  is  flnitus  breuis 
est  ut  agilis,  os  terminatus  tunc  est  in  Latinis  bre- 
uis, cum  genitiuus  ante  ultimam  syllabam  non  habet 
naturaliter  longam  ut  os  ossis,  in  Graecis  tunc  corri- 
pitur cum  genitiuus  diphthongo  terminatur  ut  Af]\oc 
10  |toC]  ArjXou.  vs  finitus  breuis  est  ut  doctus  sed  lon- 
gus fit  si  genitiuus  syllaba  creuerit  et  ante  ultimam  1 
aut  V productam  habuerit  ut  uirtus  et  in  uno  infle- 
xibili ut  -pus.  T derminatus  corripitur  ut  caput.  C 
finitus  duo  nomina  tantum  facit  ut  allec  quod  produ- 
15  citur,  et  lac  de  cuius  declinatione  dubitatur,  genitiuus  280 
singularis  tunc  producitur  cum  aut  nominaliuo  similis 
est  ut  senatus  aut  diphthongum  habet  ut  luliae,  aut 
I terminatur  ut  docti,  in  ceteris  corripitur,  datiuus 
singularis  producitur  ut  Pompeio,  in  Graecis  corri- 
20  pitur  sr  I littera  finiatur  ut  Palladi,  accusatiuus  sin- 
gularis in  Graecis  tunc  tantum  corripitur  cum  A uel 
ON  terminatur  ut  Thesea  Delon,  in  Latinis  uero  bre- 
uis est  ut  doctum,  uocatiuus  singularis  A littera  ter- 
minatus in  Latinis  omnibus  uel  in  Graecis  femininis 
25  corripitur  ul  tabula  Musa,  in  masculinis  longus  est 
Aenea.  £ terminatus  in  Latinis  breuis  est  ut  docte, 
in  Graecis  producitur  ut  Tydide,  exceptis  bis  quae  nomi- 
natiuus  Graecus  os  terminat  utPhoebos  Phoebe.  I 
terminatus  in  Latinis  longus  est  ut  Mercuri,  in  Grae- 
30  cis  corripitur  ut  Na  i.  0 terminatus  in  Latinis  breuis 
est  ut  Cato,  licet  Vergilius  contra  sentiat,  in  Graecis  ei  G 
producitur  ut  Dido.  V terminatus  corripitur  ut 
cornu,  in  <^consonantes  uero  desinens  nominatiui  se- 
quitur regulam  exceptis  Graecis  nominibus,  quae  saepe 

1 o ^ est  /t  [|  3 mutet  /f  ||  5 pes  li  spes  ^ ||  8 os 
oris  /f  II  9 dypthongo  Ii  dyptongo  /f  |J  17  dypthongam  B 
dyptongam  /?  f|  26  e om.  Ii  ||  27  tidide  II  ||  28  foebos 
oebe  B pliebos  pbebe  R |]  31  uirgilius  R |j 


Digitized  by  Google 


72 


MARTIANI  CAPELLAE 


mutantur  uarietate  linguarum  ut  Diomedes,  ablati- 
uus  singularis  semper  producitur  absque  cum  E termi- 
natur in  his  duntaxat  nominibus,  quae  tertiae  fuerint 

281  declinationis  ut  a pariete,  nominatiuus  et  uocatiuus 
plurales  in  masculino  et  feminino  genere  producuntur  5 
ut  fluctus  terrae,  in  neutris  breues  sunt  ut  fata,  in 
Graecis  uero  cum  S uel  A terminati  fuerint  ut  rhe- 
tores poemata:  in  aliis  uero  longi  sunt  ut  Musae, 
genitiuus  pluralis  breuis  est  ut  doctorum,  in  Graecis 
longus,  sed  Graeca  declinatione,  ut  OiXaivmv.  datiuusio 
pluralis  et  ablatiuus  si  is  fuerint  terminati  producun- 
tur ut  doctis,  si  BVS  corripiuntur  ut  hominibus,  at 
si  Graeca  sit  declinatio,  in  terminatus  datiuus  corripi- 
tur ut  Ar  c a si  n , alias  longus  est.  accusatiuus  pluralis 
in  omnibus  masculinis  uel  femininis  producitur  ut  is 
doctos  lulias,  in  neutris  corripitur  ut  moenia,  in 
Graecis  uero  si  as  fuerit])  terminatus  et  ueniat  a ge- 
netiuo  os  finito  corripitur  ut  Arcadas,  alias  produ- 
citur ut  Musas. 

282  In  omnibus  pronominibus  singularis  nominatiuus  se 
correptus  inuenitur  exceptis  duobus  monosyllabis  tu  et 
qui.  genetiuus  singularis  I uel  E prolatus  longus  est 
ut  mei  meae,  alias  breuis  ut  illius,  datiuus  singu- 
laris semper  productus  est  ut  nostro  exceptis  mihi 
tibi  sibi  quae  indifferenter  accipiuntur,  accusatiuus  ss 
singularis  corripitur  ut  illum  exceptis  me  et  te.  uo- 

68  G catiuus  singularis  a nominatiuo  suo  non  dissentit,  abla- 
tiuus singularis  longus  est  ut  ab  illo,  nominatiuus 
et  accusatiuus  plurales  tunc  tantum  corripiuntur  cum 
A fuerint  terminati  ut  nostra,  genetiuus  pluralis  num- so 
quam  producitur  ut  illorum,  datiuus  et  ablatiuus  plu- 
rales IS  terminati  producuntur,  bvs  finiti  corripiuntur. 

28,3  In  omnibus  uerbi  modis  temporibus  numeris  per- 


7 rethores  D ||  10  OiXaivujv  Hercherus  philenon  SD  || 
17  genitino  B jj  18  archadas  B {[  20  de  pronomine  ante  in 
omnibns  add.  BR  |}  22  et  30  genitiuns  ^ ||  33  de  uerbo 
ante  in  omnibns  add.  BR  [|  nerbi  scripsi  uerbis  BR  || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  III 


73 


sonis  coniugationibus  haec  uniformis  est  ratio,  quae- 
cumque persona  A fuerit  terminata  producitur  ut  canta. 

E finita  breuis  est  ut  lege,  nisi  a secunda  coniugatione 
ueniat  ut  doce,  tunc  enim  longa  est.  I terminata 
5 persona  semper  producitur  ut  nutri.  0 quae  finitur 
correpta  est  ut  audio,  licet  auctoritas  et  in  his  dis- 
crepet. nam  primae  coniugationis  primam  personam 
Vergilius  longam  facit  ut  ^canto  quae  solitus’  et  * terra 
tibi  mando.’  tamen  monosyllaba  etiam  producenda 
10  sunt  ut  do  sto  flo.  V terminata  persona  producitur. 

AM  quae  finitur  breuis  est  ut  legebam.  OR  finita 
corripitur  ut  legor.  S littera  terminata  uerba  produ- 
cuntur : si  paene  ultima  littera  A uel  E fuerit  ut  amas 
doces  excepto  monosyllabo  es  et  his  quae  ex  eo  fiunt 
15  ut  ades,  si  uero  I ante  S habuerit,  corripitur  ut  le- 
gis legitis  excepta  secunda  persona  indicatiui  modi 
temporis  praesentis  numeri  singularis  a tertia  coniuga- 
Uone  producta  ut  nutris  audis  et  a uerbo  uolo 
uis.  si  uero  V ante  S habnerit,  correpta  erit  ut  nu- 
20  trimus.  T littera  terminata  correpta  sunt  ut  legit. 

C <finita  producuntur  ut  produc,  participia  licet  per 
casus  flectantur,  a nominibus  omni  tamen  ratione  dis- 
sentiunt. 69  O 

Aduerbia  monosyllaba  ut  huc  uel  quae  ex  his  284 
25  fiunt  ut  f illuc,  omnia  producuntur  exceptis  bis  et  ter. 
quae  uero  A finiuntur  longa  sunt  ut  una.  quae  in  E 
desinunt  producuntur  ut  docte  pulchre,  exceptis  quae 
aut  non  comparantur  ut  rite,  aut  in  comparatione  de- 
ficiunt ut  bene  impune,  quae  I finiuntur  longa  sunt 
30 ut  heri  praeter  ibi  et  ubi  et  quae  componuntur  ex 
ipsis  ut  sicubi,  item  quasi,  quae  0 finiuntur  a se 
uenientia  breuia  sunt,  ab  aliis  ducta  producuntur  ut 
falso,  licet  auctoritas  uariet.  quae  V finiuntur  longa 


8 uirgilins  br  1|  Verg.  ecl.  II 23  et  VIII  93  ||  9 mono- 
syllabae  Ii  ||  13  penultima  6 []  24  ante  adnerbia  add.  de  ad* 
nerbio  BR  ||  25  pro  illuc  (cf.  p.  74,  5)  requiritur  adbuc  uel 
simile  aliquid  []  27  producentur  ||  31  post  quasi  add.  cor- 
ripitur p II 


Digiiized  by  Googie 


74 


MARTIANI  CAPELLAE 


sunt  ut  noctu,  quae  L terminantur  corripi  debent 
ut  semel,  quae  M N R finiuntur  breuia  sunt  ut 
cursim  forsan  fortiter,  quae  terminantur  tunc 
tantum  producta  sunt  cum  ante  eam  A habuerint, 
quae  C finiuntur  producta  sunt  ut  illuc.  s 

285  Omnium  participiorum  temporis  futuri  nominati- 
uus  singularis  breuis  est  ut  lecturus,  genitiuus  et 
datiuus  singularis  producitur  ut  lecturi  lecturo 
excepto  praesentis  temporis  participio  quod  genitiuum 
corripit  ut  amantis,  accusatiuum  et  uocatiuum  bre- lo 
ues  esse  constat  ut  lecturum  lecture,  ablatiuus 
singularis  tantum  corripitur  ut  amante  legente, 
nominatiuus  et  accusatiuus  plurales  in  masculini  uel 
feminini  generis  participiis  producuntur  ut  lecturi 

70  6=  lecturos,  in  neutris  corripiuntur  ut  lectura,  gene- 15 
tiuus  pluralis  breuis  est  ut  lectorum,  datiuus  et 
ablatiuus  plurales  l$  terminati  producti  sunt,  BVS  finiti 
breuiantur. 

286  Copulatiuae  et  disiunctiuae  et  expletiuae  coniunctio- 
nes  breues  sunt,  nisi  positio  fecerit  longas,  de  cau-  :^o 
salibus  uero  et  rationalibus  quae  A terminantur  ex- 
ceptis ita  et  quia  productae  sunt  ut  propterea 
interca,  quae  I terminantur  excepta  una  nisi  pro- 
ducuntur ut  si.  quae  in  N desinunt  si  ante  eam  I 
habuerint  producuntur  ut  sin.  alias  breues  sunt,  ce-  25 
teras  uero  omnes  correptas  esse  constat. 

287  Praepositiones  quae  in  A exeunt  solae  productione 
laetantur  ut  contra  et  extra  et  una  monosyllaba  a. 
ablatiuae  praepositiones  omnes  corripiuntur  exceptis 
monosyllabis,  quae  uel  ex  uocalibus  constant  uel  uoca-  so 
libus  terminantur  ut  e et  de.  utriusque  casus  prae- 
positiones correptas  esse  non  dubium  est. 

288  Interiectiones  longae  sunt  si  monosyllabae  fuerint 


6 ante  otnniam  add.  de  participio  /i  K de  participio  B || 
13  plurales  b |l  14  genitiuus  B ||  16  pluralis  R |j  19  de 
coniunctionibus  ante  copulatiuae  add.  Bli  ||  27  de  praepo- 
sitione ante  praepositiones  add.  BR  ||  28  ct  extra  B extra  R 
33  de  interiectione  ante  interlectiones  add.  BR  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  III 


75 


ut  heus,  si  uero  disyllabae  uel  trisyllabae  eruut,  quo- 
niam speciem  retinent  partium  orationis,  exemplo  ea- 
rum quarum  similes  erunt  indicandae  sunt  ut  papae. 

Haec  ita  ut  dixi  per  omnes  partes  orationis  in  ul- 
5 timis  syllabis  <(obseruanda  sunt,  exceptis  positione  lon- 
gis et  dipbthongis. 

Expleta  cursim  syllabarum  pagina  est : ' 239 

iuganda  demum  uerba.  nam  probabilis 
hic  ordo  rebus  quique  disgregabitur 
10  in  bina  demum,  prima  nam  proportio 

dicenda,  Grai  analogiam  quam  uocant. 
ac  mox  repulsa  quae  nouantur  regula 
uulgoque  docti  quae  anomala  nominant, 
bis  quarta  fandi  quis  paratur  portio 
uel  uulneratur  ductus  oris  integer, 
quanlumque  solo  inditum  libellulo^ 
potest  probare  serium  fastidium. 

analogia  est  igitur,  quae  Latine  proportio  dicitur,  290 
obseruatio  similium  inter  se  loquellarum,  nam  primum 
20  omnia  nomina  Latina  duodecim  litteris  terminantur:  uo- 
calibus  quinque  et  semiuocalibus  sex  atque  una  muta  T 
ut  caput.  A igitur  uocalium  prima  terminat  masculina  ut 
Catilina  lugurtha,  feminina  ut  aducna,  femi- 
nina etiam  Graeca  ut  Helena  Andromacha,  pronomina 
25  quoque  ut  altera  sola  illa,  quibus  si  detrahas  A et 
ivs  addas,  genitiuum  singularem  feceris  ut  dicimus  alte- 
rius solius,  si  uero  I,  datiuum  ut  alteri  soli,  illa 
uero  quae  sunt  Graeca  neutra  ut  poema  toreuma  tres 
casus  in  utroque  numero  similes  habent:  in  genitiuo  sin- 
30  gulari  Tis  adsumunt,  in  datiuo  S amittunt,  et  in  E cor- 
reptam ablatiuum  finiunt,  atque  in  plurali  datiuo  et  abla- 
tiuo  genitiui  singularis  formam  seruant,  licet  et  BVS 
possint  assumere.  E correpta  nomina  terminata,  quae  291 


1 dissyllabae  B ([  trisillabae  /?  ||  6 dypthongis  B dyp- 
tongis  D II  19  loquelarum  br  [|  23  lacunam  indicauit  Gratius  |1 
25  detrahis  /{  [j  27  solus  B || 


Digilized  by  Google 


76 


MARTIANI  CAPELLAE 


Latina  sunt,  neutra  sunt  ut  monile  sedile,  haec  prae- 
ter casus,  quos  similes  habent,  datiuum  cum  ablatiuo  con- 
fundunt ut  huic  et  ab  hoc  monili  sedili,  quoniam 
ablatiuus  si  in  C exierit  quattuor  casus  similes  faciet,  quod 
neutrorum  nominum  declinatio  non  admittit,  nam  quae  s 
E producta  in  nominatiuo  finiuntur,  Graeca  sunt  generis 
G feminini  ut  Agaue  Autonoe  Graecorum  more  sunt  de- 
clinanda, ut  nominatiuus  datiuiis  uocatiuus  et  ablatiuus 
pares  sint,  genetiuus  S,  accusatiuus  N finiantur,  quae 
autem  nomina  E in  A conuertunt  ut  Andromache  An  - lo 
dromachasic  declinantur  ut  Latina  in  A exeuntia.  1 lit- 
tera terminata  Latina  nomina  totius  generis  sunt  ac  mono- 
ptota  ut  frugi  nihili,  gummi  autem  et  sinapi  pe- 
regrina sunt  neutri  generis  et  tantum  numeri  singularis 
sed  casus  eodem  modo  decurrunt  excepto  genitiuo , qui  is 
S recipit  ut  sinapis  gummis,  quamuis  recte  dicatur 
haec  gummis.  0 littera  nullum  nomen  in  neutro  finit, 

. nam  aut  masculina  sunt  ut  Cicero  aut  feminina  ut  luno 
hirundo  aut  utrique  generi  communia  ut  homo,  quo- 
rum declinationes  in  duas  <^species  exeunt,  nam  aut  0 Iit-  20 
teram  in  obliquis  casibus  retinent  ut  unio  unionis,  aut 
1 ut  cupido  crepido  cupidinis  crepidinis,  utra- 
que autem  syllaba  crescunt  in  obliquis  casibus  praeter 
uocatiuum  singularem,  caro  autem  praeter  hanc  ana- 
logiam ut  declinetur  consuetudo  optinuit,  item  Anio,  quae  25 
in  sua  declinatione  unica  sunt  et  sine  exemplis  similium 
declinantur,  faciunt  enim  huius  carnis  Anienis, 
duo  et  ambo  cum  sint  semper  pluralia,  non  sunt  adnu- 
meranda  his  quae  supra  dixi,  sua  enim  consuetudine  de- 
clinantur. Graeca  nomina  quae  0 littera  finiuntur,  ea  so 
quae  a prima  positione  in  nostram  formam  transierunt  ut 
leo  draco  sic  declinantur  ut  Cicero  Milo,  ea  uero 
quae  primam  sui  positionem  integram  seruant  ut  1 0 I n 0 
Graeco  more  declinantur,  ut  faciant  in  genitiuo  Ius  Inus 


4 quatnor  BR  []  9 genitiuas  R ||  acunatiaus  B et  accn- 
aatitiQs  R ||  15  per  ante  casns  add.  Vulc.  ||  22  in  i B^D  Q 
crepedinis  D |1  32  milio  BD  Ij 


Digitized  by  Google 


LIBER  III 


77 


accusatiuo  lun  Inun^  et  ceteris  casibus  similiter,  quam- 
quam cosuetudo  hanc  Io  dicat,  turbo  si  nomen  est  pro- 
prium, ut  Cicero  declinatur,  si  autem  uim  uenti  signi- 
fices aut  puerilis  ludi  instrumentum,  ut  cupido  declina- 
5 tur.  V littera  tantum  neutra  finiuntur  ut  cornu  ueru,  293 
quod  in  plurali  facit  uerua.  apud  ueteres  etiam  specua  73  G 
dicebant,  horum  nominum  plurales  declinationes  carent 
dubitatione,  nam  tres  casus  ut  in  omnibus  neutris  similes 
sunt,  item  datiuus  et  ablatiuus  in  bvs  syllabam  exeunt, 

10  datiuus  et  ablatiuus  singularis  in  genitiuo  plurali  VM  syl- 
labam iungit.  quaeritur  autem  de  genitiuo  singulari  quem 
alii  in  vs  alii  in  V litteram  egerunt,  nec  non  datiuo  quem 
alii  in  I agunt  ut  genui  cornui,  quidam  ueteres  secuti 
ablatiuo  similem  faciunt  huic  genu  cornu,  quoniam 
15  pluraliter  genubus  et  cornubus  amissaque  ultima 
syllaba  relinquitur  datiuus  singularis  sicut  fit  in  ciuibus 
et  suauibus,  et  quomodo  genibus  et  cornibus  di- 
cimus, 1 littera  in  locum  V litterae  transit,  et  sic  ut  opti- 
mum et  maximum  item  dicimus  cum  optumus  et 
somaxumus  diceretur,  sunt  aliqui  qui  genitiuo  casu  ge- 
nuis  et  cornuis  dicant,  sed  non  debet  genitiuus  pius 
habere  syllabas  quam  datiuus  et  ablatiuus.  quamuis  ergo 
dissimilia  sint  senatus  et  exercitus,  tamen  sic  genus 
et  cornus  genitiuo  dicendum  est  quem  ad  modum  se- 
85  natus  et  exercitus,  praeterea  quaecumque  nomina 
uel  participia  genitiuo  singulari  in  is  exeunt,  datiuo  plu- 
rali syllaba  crescunt  ut  Catonis  Catonibus,  secundum 
quam  rationem  si  esset  genuis  cornuis,  genuibus 
fecisset,  ut  syllaba  cresceret.  L littera  nomina  finita  du-  294 
30  plicem  formam  habent,  prima  est  in  qua  masculina  sunt 
ut  Annibal  Asdrubal  neque  alia  fere  propria  quam 
Punica  excepto  Solis  nomine,  item  feminina  ut  Tanaquil 
nomen  Etruscum,  et  communia  ut  uigil  pugil,  quae 


4 stramentum  B'R  ||  10  in  genitiuo  plurali  om.  BR 

add.  d II  um  B im  R ||  12  alii  in  i*  litteram  B litteram 
omissis  ceteris  R alii  in  is  syllabam  D ||  13  quidam  b qui 

BR  II  15  genubus  et  cornubus  BR  genibus  et  comibus  br  - 
18  litterae  om.  R ||  transiit  R ||  et  om.  R ||  31  hannibal  R 


Digitized  by  Googie 


78 


MARTIANI  CAPELLAE 


omnia  easdem  declinationes  habent.  Altera  species  neu- 
trorum est  ut  mei  fel,  quae  hoc  differunt  a superiore 
declinatione  quod  monosyllaba  sunt  et  L litteram  per 
obliquos  casus  geminant,  nam  in  nominatiuo  qui  E lit- 
tera finiuntur  ut  proconsule  naturam  propriae  prae-  5 
positionis  intuentur,  <(pro  quippe  ablatiuo  tantum  praefer- 
74  G tur.  nam  respiciunt  cum  proconsul  dicitur  non  dua- 
bus uocibus  sed  composito  nomine  dict  ut  procurator 
propugnator  nec  quicquam  obesse  exemplo  quod  haec 
nomina  possunt  uerba  ex  se  facere  ut  procuro  pro  - lo 
.pugno  [nam  praepositio  perit]  proconsulo  autem 
non  facit  licet  consulo  faciat,  tamen  si  proconsule  di- 
catur in  casu  nominatiuo  monoptolon  erit,  sed  propter 
consuetudinem  proconsul  dicatur,  ut  declinari  possit, 
quem  ad  modum  illa  quae  L littera  terminantur  ut  uigil  i5 
mugil  pugil,  quoniam  in  plurali  genitiuo  mugilum 
dicimus  et  pugilum:  nam  si  mugilis  esset  nominati- 
295  uus  ut  agilis,  mugilium  faceret  ut  agilium.  M lit- 
tera etiam  neutra  finiuntur  ut  telum  scamnum,  sed 
hoc  animaduertamus,  quoniam  quae  in  nominatiuo  I ante  20 
ultimam  syllabam  habent  in  genitiuo  singulari  item  da- 
tiuo  et  ablatiuo  pluralibus  eandem  gemina-]>re  debent  ut 
lilium  folium,  quoniam  genitiuus  aut  pares  syllabas 
nominatiuo  habet  ut  scamnum  scamni  aut  plures  ut 
caput  capitis,  pauciores  numquam.  praeterea  datiuus  25 
0 littera  finitus  in  I eam  coouertit  ut  scamno  scamni, 
sed  consuetudo  et  auctoritas  ueterum  in  geni  [etj  con- 
sili  imperi  per  tres  syllabas  maluit  dicere,  uasum 
an  uas  dici  debeat  quaeritur,  quoniam  quaecumque  neu- 
tra non  M littera  nominatiuo  finiuntur  si  pluralem  reci-  :io 


2 est  om.  ^ II  3 cum  BR  f quod  R”*  ||  4 nam  in  nomi- 
natiuo qui  E littera  finiuntur  ut  proconsule  naturam  propriae 
praepositionis  intuentur  scripsi  nam  de  proconsule  in  nomi- 
natiuo qui  E littera  finiunt  naturam  propriae  praepositionis 
intuentur  BR  (de  punctuatum  in  B)  ]|  7 nam  D non  B [| 

9 nec  5 tvq  BD  |]  \\. 'glossam  deleui  ||  ante  proconsulo  uidetur 
proconsul  et  ante  consulo  addendum  consul  |{  20  quae  in  b 

quae  B qui  Z>  ||  21  in  om.  B |[  27  ingenii  et  (del.p)  con- 
silii imperii  B'R  || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  III 


79 


piant,  (latiuo  et  ablatiuo  in  BVS  cadunt,  itaque  monile 
monilibus  genu  genibus  pecus  pecoribus  no- 
men nominibus  marmor  marmoribus,  secundum 
quae  uas  uasibus  facere  debuit  et  in  genitiuo  horum 
5 uasum,  quoniam  quaecumque  neutra  singularia  ablatiuo 
E littera  finiuntur,  genitiuum  plui'alem  totidem  syllaba- 
rum habent  quot  ablatiuum  singularem  ut  a nemore 
nemorum  capite  capitum,  sed  hoc  nomen  per  ano- 
maliam declinatur  et  erit  singulari  nominatiuo  uas,  geni- 
10  tiuo  uasis  datiuo  uasi  ablatiuo  a uasi,  plurali  autem 
numero  sic  declinabitur  ut  scamna.  Lucretius  tamen 
genitiuo  uasi  ut  ^rarique  facit  lateramina  uasi.’  N littera 
terminantur  masculina  ut  flamen  pecten,  communia 
duobus  generibus  ut  tibicen  fidicen,  quod  frequen- 
15  tissimi  auctores  non  probant,  nam  et  tibicinam  et  fi- 
dicinam dicunt,  item  neutra  ut  nomen  flumen,  quae 
omnia  manifesta  declinatione  uno  modo  declinantur,  altera 
species  est  generis  masculini,  quae  £ litteram  ante  extre- 
mam N seruat  ut  lien  rien,  quae  tamen  ipsa  quoque  in 
20  ceteris  ut  superiora  declinantur,  gluten  quoque  his 
simile  est  licet  Sallustius  glutinum  dixerit,  item  femi- 
nina quasi  similia  uidentur.  iam  ren  singularis  nomina- 
tiuus  nec  ullus  alius  ablatiuo  excepto  in  usu  est.  Graeca, 
quae  N finiuntur,  praecedentes  habent  litteras  A E I 0 ut 
2sAlcmanCephen  delphin  Phaethon,  ex  quibus  quae 
AN  EN  IN  terminantur  exemplo  superiorum  declinantur 
ut  fulmen  numen  fidicen,  quae  uero  ON  finiuntur, 
si  producta  ON  Graece  declinantur  <(ut  X^uiv , eandem  lit- 
teram et  apud  nos  producunt  ut  Cicero  Scipio,  ea 
30  autem , quae  ex  productione  nominatiui  casus  corripiun- 
tur in  reliquis  figurationibus  ut  Amphion  Crlson  Aga- 


12  Luct.  VI 233  II  litteramina  R [J  18  generis  om.  R II 
19  seruant  R |1  21  (salustius  R)  fragm.  hist.  Illi  2 Dietsch  [1 
feminina  R flemina  B al  feminina  b ||  22  iam  scripsi  nam 
. * n a 1 u 

BR  II  reo  T&o  R reoiRn  D xtqr  eo  B (sed  ex  glossa  supra  scripta 
apparet  scholiastam  cod.  B ren  legisse)  ||  25  cefen  delfin  BR  || 
foeton  B feton  R ||  28  Qraece  scripsi  greca  BR  (|  31  anfion 
BD  |j  agamennon  BD  |j 


75  G 
29(5 


Digitizfid  hy  Gtioglc 


80 


MAHTIANI  CAPELLAE 


m e m n 0 n , amittunt  apud  nos  M litteram  in  nominatiuo  et 
comparabuntur  his  Latinis  quae  conuersis  casibus  cor- 
repta efferuntur  ut  uirgo  turbo,  quae  apud  Graecos 
recipiunt  T litteram,  apud  nos  quoque  eandem  habebunt, 
MQl  ut  Phaethon  Phaethontis.  11  littera  praecedente  A s 
terminatorum  ut  Caesar  lar  far  par  impar  una 
Ibrma  est  nisi  quod  neutrum  in  reliquis  casihus  R litteram 
geminat  ut  farfarris.  poetarum  ucro  licentia  haec  no- 
mina pluraliter  dixit,  cum  omnia  nomina  , quae  pondere 
aut  mensura  aestimamus,  pluralem  numerum  non  admit-  lo 
tant  ut  aurum  plumbum  triticum  oleum.  Errant 
ergo  qui  parium  dicunt,  quoniam  haec  in  plurali  tri- 
ptota  sunt  ut  hi  Caesares  hos  Caesares^  o Caesa- 
res,  nec  potest  accusatiuus  1 habere  ante  S si  genitiuus 
76  G ante  V R habet,  uidentur  tamen  qui  parium  dicunt  is 
nominatiuum  pluralem  generLs  neutri  intueri  et  quoniam 
paria  dicuntur  ut  suauia,  facere  parium  ut  suauium. 
298  R littera  praecedente  E terminatorum  species  sunt  sex. 
prima  quae  genitiuo  casu  nullum  incrementum  admittit  et 
in  1 litteram  mutatur  ut  aper  niger  macer:  apri  20 
nigri  macri,  secunda  haec  tener  lacer  puer:  te- 
neri laceri  pueri,  tertia  ut  imber  uter,  quae  a 
superioribus  hoc  differt  quod  haec  in  genitiuo  S litteram 
accipit  et  datiuo  I finitur  et  non  crescit  ut  secunda  species 
et  in  genitiuo  plurali  IVM  litteris  finitur,  quarta  ut  mater  25 
pater  frater,  quae  datiuis  pluralibus  non  ut  prima  spe- 
cies apris  sed  fratribus  facit,  nec  ut  secunda  syllaba 
crescit  et  in  genitiuo  plurali  VM  syllabam  habet,  dicimus 
enim  patrum  fratrum  non  ut  tertia  u trium  imbrium, 
praeterea  tres  casus  similes  habet  hi  patres  hos  pa-so 
tres  o patres,  cum  imber  et  uter  hos  imhris  et 
utris  faciat,  quinta  species  est  ut  passer  anser  later 
mulier,  quae  a secunda  specie  hoc  differunt  quod  illa 
eum  incremento  syllabae  I littera  finiuntur  ut  gener 


4:  t D e B II  5 foeton  foetontis  BD  [|  littera  om.  D 
9 com  D II  18  ut  ^ u Z7  ||  16  habeat  R ||  19  amittit  B^R 
21  haec]  hoc  R ||  22  inber  R ||  27  ut  om.  BR  add.  D ||  29  ut 
utrium  R [|  30  similiter  ||  hii  BR  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  III 


81 


generi,  liaec  in  S exeunt  ut  passer  passeris  et  in 
ceteris  discrepat,  piper  namque  et  cicer  neutra  iu 
quinta  specie  habentur,  nam  ut  passer  ita  declinantur 
in  numero  singulari,  qnem  numquam  egrediuntur,  sexta 
5 species  ut  neuter  uter,  neutrius  enim  et  utrius 
facit  et  declinantur  ut  cetera  pronomina,  quae  in  ivs 
litteras  genitiuos  et  in  I datiuos  agunt,  praeterea  eos  ge- 
nitiuos  et  datiuos  communes  habent  cum  reliquis  generi- 
bus id  est  feminino  neutroque.  R littera  praecedente  \ n G 
10  una  tantum  species  est  u i r.  R littera  praecedente  0 ter- 
minatorum species  sunt  duae,  alia  quae  per  obliquos  casus 
producuntur  ut  sopor  soporis  color  coloris,  alia 
corripiuntur  ut  arborarboris,  sed  uno  modo  declinan- 
tur. Castoris  et  Hectoris  genitiuos  ueteres  produ- 
15  xerunt,  sed  nos  corripimus,  quoniam  Graeci  horum  nomi- 
num genitiuos  corripiunt.  R littera  praecedente  V termi- 
natorum species  sunt  duae;  prima  ut  satur  quae  geni- 
tiuo  1 finitur  ut  s a t u r i , secunda  quorum  genitiuus  in  is  lit- 
teras exit  ut  sulphur  sulphuris  augur  <(auguris. 

20  neutra  autem  quae  vr  litteris  finiuntur  alia  retinent  Vlitte- 
ram  ut  sulphur  sulphuris,  alia  in  0 mutant  ut  ebur 
eboris.  S littera  finitorum  nominum  formae  sunt  octo.  299 
nam  aut  A littera  praeponitur  ut  Maecenas  ciuitas 
aut  E ut  uerres  moles,  aut  I ut  panis,  aut  0 ut 
25  custos  nepos,  alias  V ut  uetus  Ligus,  alias  R ut 
iners,  alias  IN  ut  serpens,  alias  P ut  praeceps.  S 
autem  IRtera  praecedente  A species  sunt  duae,  prima  ut 
Maecenas  Laenas,  secunda  ut  nostras  Priuernas 
quae  a superioribus  hoc  differunt,  quod  communia  sunt 
30  omnibus  generibus  et  assumere  debent  I litteram  in  ge- 
nitiuo  plurali  quae  neutralibus  in  plurali  nominatiuo  ac- 
cusatiiio  uocatiuo  familiaris  est.  igitur  nostratium 
Priuernatium  dicemus,  quia  sunt  haec  nostratia^ 
Priuernatia,  sed  et  praegnatium  et  optimatium 
35  dicimus , quia  accusatiuus  pluralis  1 litteram  habet  ut 

2 et  add.  Vulcanius  |I  6 ius  p us  BR  [J  14  ectoris  R f[ 

19  sulfuris  D ||  21  in  o mutant  D immutant  B ||  22  nomi- 
num formae  sunt  B omnium  sunt  D ||  31  acussatiuo  D |j 

MABTIANUS  CAFGLLA  6 


Digilized  by  Googie 


I 


82  MARTIANI  CAPELLAE  ‘ 

hos  et  has  optimatis  et  has  praegnatis,  quamuis 
ueteres  praegnatum  et  optimatum  dixerunt,  prae- 
gnas autem  feminini  et  neutri  generis  est.  as  et  mas 
cum  sint  monosyllaba,  analogia  non  tenentur  sed  propria 
quadam  declinatione  assis  et  maris  faciunt  et  in  plurali  i 

300  assium  marium,  fas  et  nefas  aptota  sunt.  Graeca 
nomina,  quae  apud  nos  in  as  exeunt,  tres  species  habent, 
prima  est  ut  Olympias  Pythias,  nam  Olympiadis  et 
Pythiadis  facit,  secunda  ut  Pallas  Thoas  Atlas, 
nam  Pallantis  Thoantis  Atlantis  facit,  tertia  utio 
Aeneas  Pythagoras  Lycas,  nam  facit  Aeneae  Py- 
thagorae Lycae,  quando  nostra  ratione  nomina  quae 
genitiuo  in  E exeunt  nominatiuo  A finiuntur  ut  C a t i i i n a e 

^^0  Catilina,  sed  haec  Graeca  sunt:  ideo  in  nominatiuo  S litte- 
ram retinent,  quaedam  tamen  perdunt  S litteram  in  nomi-  is 
natiuo  ut  Nicia  Mela.  Ergo  in  his  nominatiuis  con- 
suetudo seruanda  est.  S littera  praecedente  E termina- 

301  torum  species  sunt  quinque,  prima  quorum  nominatiuus 
et  accusatiuus  et  uocatiuus  plurales  similes  sunt,  genitiuus 
pluralis  in  VM  exit  ut  Hercules  proles,  Herculumso 
prolum.  secunda  species  est,  quae  a superiore  hoc  dif- 
fert quod  genitiuum  pluralem  in  IVM  compellit  accusati- 
uum  in  £S  ut  nubes  rupes  cautes,  in  qua  forma 
masculina  non  habentur,  tertia , quae  etiam  si  aliquam 
inter  se  habent  differentiam  in  declinatione,  tamen  quo-  25 
niam  incremento  syllabarum  pares  sunt  in  obliquis  casi- 
bus, in  unam  speciem  rediguntur  ut  Ceres  bipes 
merces,  masculina  autem  exempla  non  sunt  nisi  Graeca 
ut  ChremtTS  Laches,  quarta  species  hoc  differt  a 
praecedente  quod  per  obliquos  casus  E in  I compellit,  so 
cum  superior  E litteram  seruat : uidelicet  quoniam  in  no- 
minatiuo non  ut  superiora  E producunt  sed  contrahunt 
ut  hospes  antistes  ales  comes,  quinta  species  a 


4 et  ante  analogia  add,  r ||  5 facit  R ||  6 assam  BH 
corr.p  11  11  phytagoras /t  H licas  R/t  H phitagorae  R H 
12  licae  BR  H 13  finiuntur  add.  p H 20  ercules  B |1  24  ha- 
bentur D habent  BR  |1  28  masculini  Rb  |1  exempli  1[ 
30  per  obliquos  S 1| 


Digitized  by  Google 


LIBER  III 


83 


superiore  hoc  differt  quod  genitiuus  auctus  syllaba  1 littera  < 
finitur,  qui  etiam  datiuus  habebitur,  accusatiuo  in  EM 
exit,  ablaliuo  in  E productam,  cui  adiecta  rvm  syllaba 
geniliuum  pluralem  facit,  cuius  numeri  nominaliuum 
5 cum  prima  positione  et  uocatiuo  <^singulari  confundit,  da- 
tiuum  et  ablatiuum  bvs  syllaba  finit  ut  facies  dies 
spes  acies,  sed  consuetudo  rei  et  spei  corripuit,  for- 
tasse quod  monosyllaba  sunt.  S littera  praecurrente  I 302 
terminatorum  alia  crescunt  per  obliquos  casus,  alia  intra 
10  modum  positionis  continentur,  dumtaxat  in  numero  sin- 
gulari. eorum  igitur  qua6  non  crescunt  species  sunt  duae, 
prima  generis  masculini  ut  scrobis  mensis,  licet  Lu- 
. canus  exiguam  scrobem  dixerit,  feminini  et  com- 
munis ut  canis  iuuenis,  quorum  declinatio  liquet. 

15  secunda  species  hoc  a superiore  differt  quod  ablatiuum  79  G 
in  I litteram  finit,  accusatiuum  in  im,  ut  duo  sola  mascii-  ' 
lina  Ligeris  Tiberis,  feminina  clauis  peluis  tur- 
ris sitis  tussis,  hanc  rationem  declinandi  manifestam 
diminutio  facit,  quae  I producta  in  omnibus  istis  pronun- 
20  tiatur.  itaque  quotiens  dubitamus  de  nominum  enuntia- 
tione,)) diminutionem  eius  consulemus,  eorum  quae  syl- 
laba crescunt  species  sunt  duae,  quarum  altera  corripit 
1 litteram,  in  qua  forma  sunt  masculina  sanguis  puluis 
lapis,  feminina  cuspis  cassis,  in  quibus  nihil  interest 
25  quod  alia  in  declinatione  I conseruant  alia  in  E transeunt, 
item  quod  alia  dis  alia  bis  syllaba  in  genitiuo  finiantur, 
altera  species  I litteram  producit  in  nominatiuo  glis 
lis  amnis  quam  et  in  obliquis  similiter  conseruant  et 
in  genitiuo  plurali  I ante  VM  syllabam  dicimus  gli- 
aorium  litium  amnium  non  ut  superiora  lapidum 
cuspidum  cassidum.  S littera  praecedente  0 ter-  303 
minatorum  cum  sit  paruum  discrimen,  una  species  potest 

1 auctus  scripsi  aucta  BR  1|  6 et  om.  /t  [I  9 crescunt 
Vulcanius  crescit  BD  ]|  10  continetur  BD  corr.  Vulc.  |1  dum  - 
tasxat  D ||  11  species  sunt  tres  BD  corr.  marg.  Vulc.  |] 

12  Luc.  VIII  576  II  14  ut  canis  om.  D ||  16  finiunt  D ||  20  quo- 
ciens  D |1  26  ris  syllaba  B trissyllaba  R ||  27  is  litteram  B 
glis  amnis  lis  add.  b gliris  (glis  r)  samnis  R ||  29  glirum  11 
30  Samnium  r || 

G * 


Digilized  by  Google 


84 


MARTIANI  CAPELLAE 


esse,  nam  cum  omnia  in  obliquis  syllaba  crescant,  boc 
differunt  quod  quaedam  in  geniliuo  S litteram  in  T, 
quaedam  in  D,  quaedam  in  K conuertunt  ut  nepos 
nepotis,  custos  custodis,  monosyllaba  masculina 
ut  flos  floris,  ros  roris,  item  neutrum  os  oris,  in  5 
ossibus  autem  nominatiuum  consuetudo  facit  os  con- 
tra rationem  quoniam  in  genitiuo  R non  habet,  sed 
nec  ossum  potest  dici,  quoniam  neutra  quae  nomina- 
tiuo  M terminantur  bvs  syllabam  non  admittunt  nu- 
mero plurali,  ergo  in  monosyllabo  anologia  non  te-  lo 
304  netur.  S littera  praecurrente  V terminatorum  species 
sunt  sex.  in  prima  genitiuus  I simplici,  uocatiuus  £ 
terminantur  ut  Marcus  Sextus,  genitiuus  ut  Marci  . 
Sexti,  uocatiuus  ut  %larce  Sexte,  secunda  species 
a superiore  hoc  distat  quod  genitiuo  I geminat  et  in  i5 
uocatiuo  I terminatur  ut  Antonius  lulius,  huius 
Antonii  Iulii  facit  et  o Antoni  Iuli,  in  ceteris  cum 
80  G superiore  consentiunt,  tertia  species  nominatiuum  cum 
uocatiuo  miscet  et  genitiuo  easdem  litteras  producte 
conseruat,  datiuo  V et  I,  ablatiuo  V,  accusatiuo  v m ter-  20 
minantur  ut  senatus  fluctus  exercitus  quae  plu- 
raliter nominatiuum  cum  accusatiuo  et  uocatiuo  in  vs 
productum  agunt,  genitiuum  in  VM,  datiuum  et  ablati- 
uum  in  BVS  syllabam,  quarta  species  incrementum 
syllabae  per  obliquos  casus  accipit  ita  tamen  ut  ali-  25 
(|uam  uarietatem  inter  se  habeant,  quaedam  enim  V 
litteram  ^retinent  alias  correptam  alias  productam,  ut 
Ligus  Liguris  palus  paludis  uirtus  uirtutis. 
quaedam  eandem  V litteram  in  E mutant  ut  uetus 
ueteris  genus  generis  Venus  Veneris,  quaedam  ao 
in  O ut  nemus  n emoris,  quaedam  tamen  uno  modo 
declinantur,  laus  et  fraus  cum  sint  monosyllaba  et 
duas  uocales  habeant  iunctas  in  eadem  specie  habentur, 
quia  similiter  syllaba  crescunt,  quinta  species  prono- 


8 nec  p nunc  BR  ||  9 amittant  R ||  12  simplici  bR  sim- 
plicem B II  uocatiuo  B^R  ||  24  syllaba  R 1|  30  genus  generis 
' om.  B II  quaedam  in  o ut  nemus  nemoris  om,  D ||  31  quae- 
dam p quae  DB  || 


Digitized  by  Googie 


l.ILiEK  in 


85 


minum  quae  vs  lerminaulur  ut  uiius  solus  totus, 
quae  hoc  modo  declinantur  unus  unius  uni  unum 
une  ab  uno  uni  unorum  unis  unos  uni  ab 
unis,  sexta  in  Evs  ut  biiiuleus  eculeus  a uoca- 
5 liuo  E littera  geminata  efferuntur  ut  e culee  binu- 
lee.  sed  quidam  malunt  in  EV  ut  Tydeu  uocaliuo 
Graece  dicere.  S littera  finita  praecedente  1 neutra  306 
inonoptota  sunt  ut  tressis  sexis.  S littera  praece- 
dente V duae  species  sunt,  prima  quae  in  1 genitiuum 
10  agit  et  pluralem  non  habet  ut  uulgus  pelagus,  ui- 
rus  Lucretius  uiri  dicit, )>  quamquam  rectius  inflexum 
maneat,  in  secunda  specie  sunt  quae  per  obliquos 
casus  crescunt  et  genitiuo  singulari  in  uis  litteras  ex- 
eunt ut  genus  nemus,  ex  quibus  quaedam  V in  E 
16  mutant  ut  olus  oleris  ulcus  ulceris,  quaedam  in 
0 ut  nemus  nemoris  pecus  pecoris,  in  dubita- 
tione ueniunt  fenus  et  stercus,  in  E au  in  0 mu- 
tent, quoniam  quae  NVS  syllaba  finiuntur  V in  Emu- 
tant ut  uulnus  genus  funus  et  funeratus  di-  ^ 
20  cimus,  fenus  enim  exemplo  non  debet  nocere,  cum 
inter  dubia  genera  ponatur,  item  ueteres  ster  cera- 
tos agros  dicebant,  non  stercoratos.  S littera  finita  306 
nomina  praecurrentibus  N uel  R omnia  sunt  unius  ge- 
neris, nisi  quae  ante  S R habent  interdum  D recipiunt 
25  ut  socors  socordis,  interdum  T ut  sollers  in- 
ers. in  plurali  quoque  excepto  genitiuo  et  accusatiuo 
omnibus  casibus  similiter  declinantur,  nam  quaedam 
in  VM  genitiuo,  accusatiuo  in  ES  exeunt  ut  Mars  Aruns, 
quaedam  in  IVM  ut  sapiens  patiens,  et  ob  hoc  ac- 
30  cusatiui  eorum  in  is  exeunt,  pleraque  autem  ex  his 
nomina  tribus  generibus  communia  sunt  et  I litteram, 
quam  habent  neutra  in  nominatiuo  plurali,  dant  etiam 


3 uue  p U11U8  B!)  [J  4 in  om.  B 1|  innletis  BD  || 
6 inulee  BD  I|  8 monoptata  BD  ||  11  Lucr.  II  476  [j  17  fae- 
nus  B foenns  U (fenus  D)  [|  19  funus  ItB  fenus  r foenus  b 
funeratus  B feneratus  Hb  ||  20  fenus  BB  at  fu  add.  b 
21  stercoratus  R |1  22  sterceratns  R H 25  solers  R ||  28  ar- 
runs  B ||  31  et  n litteram  B || 


Digilized  by  Google 


86 


MARTIANI  CAPELLAE 


geniliuis  reliquorum  generum  cum  quibus  communia 

307  sunt.  T littera  neutra  tantum  nomina  quaedam  pauca  • 
finiuntur  ut  git  quod  non  declinatur,  et  caput  sinci- 
put. quidam  cum  lac  dicunt,  adiciunt  T propter  quod 
facit  lactis,  sed  Vergilius  ^lac  mihi  non  aestate  nouum  5 
non  frigore  defit’  quippe  cum  nulla  apud  nos  nomina  in 
duas  mutas  exeant,  et  ideo  ueteres  lacte  in  nominatiuo 

308  dixerunt.  X littera  terminatorum  quaedam  in  genitiuo 
plurali,  in  quibus  omnia  communia,  in  ivm  exeunt,  ob 
hoc  accusatiuo  in  I et  S : plurima  uero  genitiuo  in  V et  lo 
M non  praecurrente  I et  ob  hoc  in  £ et  S accusatiuo  ex- 
eunt. nam  in  reliquis  consentiunt  utpote  cum  singulariter 
omnia  nominatiuo  habeant  X,  genitiuum  in  I et  S agant, 
datiuum  in  I littera,  ablatiuum  E definiant,  adiectaque  M 
accusatiuum  definiant  impleantque,  pluraliter  uero  dati-  is 
uum  et  ablatiuum  BVS  syllaba  finiunt.  <[nam  de  ceteris  de 
(|uibus  dissident  ueteres,  quidam  atrocum  et  ferocum 
qua  ratione  omnium  X littera  finitorum  una  species  uide- 
hitur.  huic  X litterae  omnes  uocales  praeferuntur  ut 
capax  frutex  pernix  atrox  redux,  ex  his  nomini- 20 
bus  quaedam  in  nominatiuo  producuntur,  quaedam  corri- 
piuntur, quaedam  consentiunt  in  nominatiuo,  in  obliquis 

S2G  dissentiunt,  pax  enim  et  rapax  item  rex  et  pumex 
item  nux  et  lux  primam  positionem  uariant.  at  nix  et 
nutrix  item  nox  et  atrox  sic  in  prima  positione  con-  as 
sentiunt  ut  discrepent  per  obliquos,  et  illud  animaduer- 
tendum  est  quaedam  ex  his  X litteram  in  G quaedam  in 
C per  declinationes  compellere.  1 e x enim  legis,  grex 
gregis  facit  et  pix  picis,  nuxjiucis.  nam  in  his,  quae 
non  sunt  monosyllaba , non  numquam  X littera  genetiuo  so 
in  C conuertitur  ut  frutex  fruticis  ferox  ferocis, 
supellex  autem  et  senex  et  nix  priuilegio  quodam  con- 

5 Verg.  Ihic.  II  22  |1  7 in  om.  B [|  12  utpute  R ||  14  lite- 
rain  R j|  in  e difiniant  R ||  15  difiniant  R []  16  et  ablatiuum 
busZ/  ablatiuumquibu.s/t  ||  de  addidi  ||  21  quaedam /t  quae /i 
24  lux  B dux  D ||  26  animaduertendum  — quaedam  om.  D 
27  his  D is  B |1  quaedam  ante  in  g dei.  in  B add.  D ||  28  post  c 
add.  quaedam  in  o Z)  ||  29  quae  B quaedam  Z>  ]]  30  genitiuo 
B II  31  post  ferocis  add.  facit  D ||  32  suppellex  BD  [{ 


Digilized  by  Googie 


UBEK  III 


87 


tra  ralionem  declinantur,  quoniam  supellex  duabus)^ 
syllabis  crescit;  quod  uetat  ratio,  et  senex  ut  ia  nomi- 
natiuo  item  genitiuo  disyllabum  manet,  cum  omnia  X lit- 
tera terminata  crescant,  et  nix  nec  in C conuertitur  ut  pix 
5 nec  in  G ut  r e x sed  in  V cum  consonans  in  uocalem  trans- 
ire non  possit,  in  plurali  autem  genitiuo  ablatiiius  singu- 
laris formas  uertit.  nam  in  A aut  0 terminatus  in  kvm: 
exit,  E correpta  in  VM,  producta  in  RVM,  I terminatus  in 
IVM,  V terminatus  in  VVM.  datiuus  et  ablatiuus  pluralis 
10  item  aut  in  is  exeunt  aut  in  uvs,  quae  praecepta  in  scho- 
lis sunt  tritiora,  sed  quotiens  in  is  exeunt  longa  syllaba 
terminantur,  quotiens  in  bvs  breui. 

Decursis  nominis  regulis  aequum  est  consequentia  309 
dicere  canonesque  uerborum.  genera  uerboruni  sunt 
15  quinque:  actiuum  passiuum  neutrum  commune  deponens, 
actiuum  est  quod  in  0 exit  et  agendi  signiGcationem  ha- 
bet ut  lego  scribo,  passiuum  in  R et  patientis  signifi- 
cationem monstrat  ut  scribor  caedor,  neutrum  in  0 
et  neque  agentis  neque  patientis  plenam  significationem 
80  habet  ut  sudo  dormio:  nescias  enim  agat  quis  an  pa-  S3  G 
tiatur.  commune  et  deponens  in  R exit,  sed  hoc  inter- 
est  quod  in  communi  duo  sunt  significationes  et  agentis  et 
patientis,  cum  dicimus  enim  osculor.nescisutrumoscu- 
ior  te  an  osculor  a te.  in  deponenti  autem  aut  agentis 
85  effectus  eslut  luctor,  aut  patientis  ut  morior,  est  etiam 
inpersonale  ut  sudatur  curritur,  quod  ideo  sic  uocatur 
quod  cum  omnes  personas  contineat  nullum  habet  certam. 

Verborum  autem  modi  sunt  quinque,  sed  alii  sex  alii  310 
septem  alii  octo  alii  nouem  pauci  decem  esse  dixerunt. 

30  qui  uero  quinque  dicunt  hos  aiunt:  indicatiuum  impera- 
tiuum  optatiuum  coniunctiuum  infinitiuum , quem  et  per- 
petuum dicimus,  qui  sex  memorant  addunt  promissiuum ; 
qui  septem , inpersonalem ; qui  octo , pcrcontatiuum ; qui 
nouem,  subiectiuum  et  a coniunctiuo  eum  separant ; qui 


' 1 suppellex  BD  ||  3 dissyllabus  B |j  b cum  a7>(e  consonans 
add.  hr  ||  10  scolis  li  |j  11  eiciunt  BH  exeunt  h ]|  13  nomini- 
bus /f  [)  14  canonasque  B [|  sunt  o;n.  B'H  [|  22  duae  r || 
27  Labcat  R 1[  31  infinitum  B II  33  percunctatiunm  R H 


Digitized  by  Google 


88 


MARTIANI  CAPELLAE 


decem,  etiam  hortatiuum  adscribunt.  sed  hos  superflue 
adiectos  ratio  non  admittit. 

311  Coniugationes  autem,  quas  Graeci  cuZuTiac  appel- 
lant, tres  esse  non  dubium  est,  quae  in  uerbis  actiuis  neu- 
tralibusue  in  secunda  persona  tempore  <(praesenti  mon-  5 
strantur.  nam  quotiens  finalis  syllaba  in  AS  exit,  prima 
est;  in  ES,  secunda;  inis,  tertia:  ut  cantas  uides 
audis  — si  producta  sit  haec  tertia,  nam  si  correpta  sit 
curris,  harum  omnium  coniugationum  uerba  in  prima 
positione  ante  ultimam  litteram  tres  tantum  uocales  reci-  lo 
piunt  E I V ut  sedeo  lanio  irruo,  consonantes  autem 
omnes  exceptis  F K et  Q ut  libo  iiaco  cado  lego 
traho  inpelio  amo  cano  scalpo  curro  lasso 

6r  p eto  nexo,  his  accedunt  I et  V loco  consonantium  po- 
sitae ut  aio  adiuuo.  sed  nec  F excludunt  cum  dicamus  is 
triumfo,  quamquam  a Graecis  ueniat  et  per  P et  H potius 
conscribatur,  praeterea  ab  eo  quod  dicimus  faris  et  fa- 
tur primam  uerbi  personam  uolunt  for.  et  de  Q littera 
dubitatur,  nam  dicimus  eliquo  et  aequo  et  in  huius 
modi  uerbis  V littera  nec  uocalis  locum  ut  est  i nr  11020 
nec  consonantis  ut  est  adiuuo  ualeat  optinere. 

312  Harum  omnium  coniugationum  in  de-^clinando  for- 
mae sunt  triginta  sex  exceptis  defectiuis  et  impersonali- 
bus  et  inchoatiuis.  primae  coniugationis  uerba , quae  uel 

0 littera  nulla  alia  praecedente  uocali  terminantur  uel  2S 
praeeunte  uocali  qualibet,  formas  habent  quattuor,  se- 
cundae coniugationis  uerba  formas  habent  sex.  tertiae 
coniugationis  correptae  uerba  formas  habent  uiginti.  sic 
quaecumque  uerba  indicatiuo  modo  tempore  praesenti 
persona  prima  10  litteris  terminantur  formas  habent  sex,  so 
quae  vo  formas  habent  duas,  quae  nulla  praecedente  uo- 
cali 0 littera  terminantur  formas  habent  duodecim,  ler- 


1 ortatiuum  ^ ||  3 synzygias  B sinzygias  li  U 8 cor- 
recta D II  12  uaco  do  D ||  13  amo  om.  D ||  curo  D ||  14  ac- 
cedunt Koppius  accidunt  B ascendunt  D ||  16  trimfo  B trium- 
pho bD  II  ueniunt  quae  per  D \\  17  conscribuntur  D || 
18  et  om.  D ||  21  obtinere  D ||  26  habet  B^R  ||  secundae 
— sex  om.  B |{ 


Digitized  by  Coogie 


LIIJER  III 


. 89 


tiae  coniugalionis  productae  uerba  quae  indicaliuo  modo 
tempore  praesenti  persona  prima  lo  litteris  terminantur 
formas  habent  quinque,  quaecumque  autem  uerba  cuius- 
cumque coniugalionis  indicatiuo  modo  tempore  praesenti 
5 persona  prima  uei  nulla  praecedente  uocali  uel  qualibet 
alia  praecedente  0 littera  terminantur,  eorum  declinatio 
hoc  numero  formarum  continetur,  de  quibus  singulis 
dicam. 

Primae  coniugalionis  uerba  indicaliuo  modo  tempore  »13 
10  praesenti  persona  prima  aut  0 littera  nulla  alia  praece- 
dente uocali  terminantur  ut  amo  canto,  aut  EO  ut  com- 
meo calceo,  aut  lo  ut  lanio  satio,  autvo  ut  aestuo 
continuo,  primae  coniugalionis  uerba  imperatiuo modo  85  Q 
tempore  praesenti  ad  secundam  personam  A littera  pro- 
15  ducta  terminantur  ut  amo  ama  canto  canta,  inlini- 
tiuo  modo  ad  imperaliuum  ke  syllaba  manente  produ- 
ctione terminantur  ut  ama  amare  cauta  cantare,  item 
prima  coniugalio ; quae  indicatiuo  modo  tempore  praeter- 
ito specie  absoluta  adiecta  ad  imperaliuum  modum  vi 
20  syllaba  manente  productione  terminantur  ut  commeo 
commea  commeaui,  lanio  lania  laniaui,  satio 
satia  satiaui,  eodem  modo  eodem  tempore  specie  in- 
chbatiua  adiecta  ad  imperaliuum  modum  bam  syllaba  ter- 
minatur ut  commea  commeabam, lania  laniabam, 

25  aestua  aestuabam,  prima  coniugatio  C^eodem  modo 
[eodem  tempore]  specie  recordaliua  adiectis  ad  impe- 
ratiuum  modum  veram  syllabis  M terminat  partes,  ut 
commea  corameaueram,  lania  laniaueram,  ae- 
stua aesluaueram.  prima  coniugatione  eodem  modo 
30  tempore  futuro  adiecta  ad  imperatiuum  modum  BO  syl- 
laba terminantur  ut  commea  commeabo,  lania  la- 
niabo, aestua  aestuabo,  quae  uero  indicatiuo  modo  3li 
tempore  praesenti  ad  primam  personam  '0  littera  nulla 
alia  praecedente  uocali  terminantur,  ea  indicaliuo  modo 


23  syllabam  [|  26  eodem  tempore  deleui  ||  27  syl- 
labis m terminat  partes  B syllabam  terminantur  partes  /> 
syllabis  terminant  partes  b ||  29  primae  coniugationis  D |[ 
31  lanio  D |1 


Digitized  by  Googie 


90 


MARTIANI  CAPELLAE 


tcmpure  praeterito  specie  absoluta  et  exacta  quattuor 
modis  proferuntur,  et  est  primus,  qui  similem  regulam 
his  habet,  quae  indicatiuo  modo  tempore  praesenti  prima 
persona  pcnultimam  uocalem  habent  ut  amo  ama 
amaui  amabam  amaueram  amabo  amare,  secun-  s 
dus  est  qui  0 in  I conuertit  et  penultiraam  in  praete- 
rito>  perfecto,  tertiam  ab  ultima  in  plusquamperfecto 
[Vj  producit  utadiuuo  adiuui  adiuueram.  tertius 
qui  similem  quidem  regulam  habet  primi  modi  sed  de- 
tracta A littera  disiungit:  seco  secui  secabam  se-io 
Cacabo  secare,  facit  enim  specie  absoluta  secui  et 
exacta  secueram,  quarta  est  quae  per  geminationem 
syllabae  profertur  ut  sto  sta  steti  steteram  stabo 
stare,  huic  simile  do  da  dedi  dabam  dederam 
dabo  dare  correpta  littera  A contra  regulam  in  eois 
quod  est  dabam  dabo  dare  profertur. 

315  Secundae  coniugationis  uerba  indicatiuo  modo  tem- 
pore praesenti  persona  prima  £0  litteris  terminantur  ut 
uideo  uides,  moneo  mones,  secundae  coniugatio- 
nis uerba  imperatiuo  modo  tempore  praesenti  ad  secun-  20 
dam  personam  E littera  producta  terminantur  ut  uideo 
uide,  moneo  mone,  secundae  coniugationis  uerba  in- 
fmitiuo  modo  adiecta  ad  imperatiuum  modum  RE  syllaba 
manente  productione  terminantur  ut  uide  uidere, 
mone  monere,  secundae  coniugationis  uerba  indicatiuo  25 
modo  tempore  praeterito  specie  absoluta  et  exacta  se- 
ptem modis  declinantur,  et  est  primus  qui  formam  regu- 
lae custodit,  nam  forma  haec  est  cum  secundae  coniu- 
gationis uerbum  indicatiuo  modo  tempore  praeterito  qui- 
dem perfecto  adiecta  ad  imperatiuum  modum  vi  syllaba  w 
manente  productione  terminatur  ut  deleo  deleui, 
plusquamperfecto  autem  adiectis  ad  imperatiuum  nioduin 
VERAM  syllabis  terminantur  ut  dele  dele u eram,  se- 
cundus est  cum  indicatiui  modi  primae  personae  E et  0 
litterae  transeunt  in  I ut  sedeo  sedi  et  in  exacta  se - .15 


4 habet  /)  ||  8 u B e H quod  deleui  ||  19  secundae  — im 
peratiuo  modo  om.  Jl  |j  30  adiecto  Ii  I|  33  dele  om.  B*/i  |j 
35  litteris  B'/i  (j 


Digitized  by  Google 


LIBER  III 


91 


der  a IU.  tertius  est  cum  £ et  0 in  V et  1 mutantur  ut 
'caleo  calui,  moneo  monui,  calueram  monue- 
ram. quarius  est  cum  E et  0 in  I mutant  et  consonan- 
tem quae  praecedit  in  S ut  mulgeo  mulsi  mulse- 
5 ram.  quintus  est  cum  E et  0 in  I mutant,  praecedens 
uero  consonans  in  X mutatur  ut  luceo  et  lugeo  luxi 
luxeram,  sextus  est  qui  per  duplicationem  syllabae  pro- 
fertur ut  spondeo  spopondi  spoponderam,  septi-  87  G 
mus  est  qui  resoluitur  in  formam  passiuorum  ut  audeo 
10  ausus  sum  es  est  ausus  eram  eras  erat,  (^se- 
cundae coniugationis  uerba  indicatiuo  modo  Sj[^cie  in- 
choatiua  adiecta  ad  imperatiuum  bam  syllaba  manente 
productione  terminantur  ut  uide  uidebam,  mone 
monebam,  secundae  coniugationis  uerba  indicatiuo 
15  modo  tempore  futuro  adiecta  ad  imperatiuum  modum  BO 
syllaba  manente  productione  terminantur  ut  uide  ui- 
debo,  mone  monebo. 

Tertiae  coniugationis  correptae  uerba  indicatiuo  modo  316 
tempore  praesenti  persona  prima  aut  0 littera  nulla 
alia  praecedente  uocali  terminantur  ut  lego  legis  peto 
petis;  aut  I,  rapio  rapis  facio  facis;  aut  V ut 
induo  irruo,  tertiae  coniugationis  correptae  uerba, 
quae  indicatiuo  modo  tempore  praesenti  persona  prima 
0 littera  nulla  alia  praecedente  uocali  terminantur,  eadem 
85  imperatiuo  modo  tempore  praesenti  persona  secunda  E 
correpta,  praecedente  consonante)>  primae  positionis  ter- 
minanter  ut  lego  lege,  peto  pete;  quae  V et  0,  ea 
imperatiuo  modo  V et  E retinebunt  ut  induo  indue, 
irruo  irrue,  tertiae  coniugationis  correptae  uerba 
80  inQniti  modi  adiecta  ad  imperatiuum  modum  re  syllaba 
manente  correptione  terminantur  ut  lege  legere,  pete 
petere,  tertiae  coniugationis  uerba,  quae  indicatiuo  modo  317 
tempore  praesenti  persona  prima  lO  litteris  terminantur, 
ea  praeteritum  perfectum  el  plusquamperfectum  sex  mo- 
35  dis  enuntiant,  primus  est  qui  tertiae  coniugationis  pro- 

6 mutant  om.  /?  II  6 luceo  et  om.  Ii  ||  11  incoatiua  B |j 
17  mane  manebo  D (f  19  personae  primae  D II  23  personae 
primae  D H 24  eadem  BD  eodem  tempore  b [| 


Digilized  by  Googie 


92 


MARTIANI  CAPELLAE 


ductae  integram  regulam  sequitur : hic  est  qui  imperatiui 
modi  regulam  in  productionem  uertit  et  in  absoluta 
specie  assumit  vi  syllabam  et  in  exacta  veram  ut  cupio 
cupiui  cupiueram.  baec  eadem  tamen  interdum 
sublata  V*  littera  in  absoluta  specie  et  geminata  1,  in  ex-  5 

88  G acta  uero  correpta  eadem  pronuntiantur  ut  cupii  cu- 
pieram. secundus  modus  est  qui  primae  positionis  uerbo 
0 litteram  deponit  et  praeeuntem  syllabam  seu  mutata 
uocali  seu  perseuerante  producit:  facio  feci,  fugio 
fugi;  in  exacta  uero  specie  I deposita  et,  in  E mutata  lo 
RAM  solabam  assumit  ut  feceram  fugeram,  tertius 
modus  est  cum  I et  0 in  V et  1 conuertunlur  ut  elicio 
elicui  elicueram,  quartus  depositis  i et  o litteris  et 
praeeunte  consonante  per  S geminum  enuntiatur  ut  per- 
cutio percussi  percusseram,  quintus  qui  per  X,  i5 
ut  aspicio  aspexi  aspexeram,  sextus  qui  per  ge- 
minationem syllabae  enuntiatur  ut  pario  peperi  pe- 

318  pereram.  tertiae  coniugationis  correptae  uerba . quae 
indicatiuo  modo  tempore  praesenti  persona  prima  VO  lit- 
teris terminantur,  ea  praeterito  et  absoluto  et  exacto  duo-  2o 
bus  modis  enuntiantur,  et  est  primus  cum  primae  po- 
sitionis uerba  O in  1 commutant  ut  induo  indui  in- 
dueram, secundus  qui  per  X pronuntiatur  ut  instruo 

319  instruxi  instruxeram,  tertiae  correptae  uerba,  quae 
indicatiuo  modo  tempore  praesenti  persona  prima  O Iit-  25 
tera  nulla  alia  uocali  praecedente  terminantur,  ea  in-<(di- 
caiiuo  modo  tempore  praeterito  specie  absoluta  et  exacta 
duodecim  modis  declinantur,  et  est  primus  qui  tertiae 
coniugationis  productae  integram  formam  sequitur,  ut 
supra  ostendimus  in  his  uerbis,  quae  tertiae  coniugationis  30 
correptae  indicatiuo  modo  tempore  praesenti  persona  prim# 
IO  litteris  terminantur,  ut  enim  est  cupio  cupiui 
cupiueram  sic  peto  petiui  petiueram.  baec  quo- 
que V litteram  interdum  subtrahunt  et  I geminant  ut 


9 producitur  bR  1)  13  et  punctuatum  in  B om.  R ||  19  u et  o 
litteris  Grotii  cod.  o littera  BR  uo  littera  b [1  23  quippe  x /t  [| 
24  correpta  R |)  25  litteram  D 1|  27  y>ecie  B persona  pri- 
ma D II  30  coniugationes  correpta  B [[ 


Digilized  by  GoogI 


LIBER  III 


93 


petii  petieram,  secundus  est  cuin  0 in  I conuerlitur. 
qui  primae  positionis  uerbi  0 iiltcram  in  1 commutat  et 
praeeuntem  syllabam  seu  mutata  uocali  seu  perseuerante 
producit,  deposita  etiam  consonante  si  fuerit  media,  in 
5 quam^  prima  uocalis  desinat  ut  ago  egi  egeram,  lego 
legi  legeram;  eorum  autem  quae  in  consonantem  W <7 
desinunt  exempla  sunt  haec  frango  fregi  fregeram, 
fundo  fudi  fuderam,  quartus  est  qui  mediam  conso- 
nantem deponit  et  praeeuntem  uocalem  corripit  ut  findo 
10  fi  di  fiderana,  scindo  scidi  scideram,  quintus  0 
littera  deposita  V et  I assumit,  ut  molo  molui  molue- 
ram, colo  colui  colueram,  sextus,  qui  deposita  0 
S et  I assumit  ut  carpo  carpsi  carpseram,  scribo 
scripsi  scripseram,  septimus  qui  0 deposita  et  prae- 
is eunte  consonante  per  S geminum  pronuntiatur,  ut  melo 
messui  messueram,  octauus  T|ui  simili  correptione 
per  unum  S praeeunte  uocali  producta  declinatur  ut 
trudo  trusi  truseram,  nonus  qui  per  X annuntiatur 
ut  expungo  expunxi  expunxeram,  ungo  unxi 
20  unxeram,  decimus  qui  per  geminationem  primae  sylla- 
bae profertur  ut  pungo  pupugi  pupugeram,  curro 
cucurri  cucurreram.  undecimus  qui  uerborum 
compositorum  ultimam  syllabam  geminat  ut  trado  tra- 
didi tradideram,  reddo  reddidi  reddideram. 

25  duodecimus  qui  in  formam  passiuorum  resoluitur  ut  fido 
fisus  sum  es  est  fisus  eram  eras  erat,  haec  om-  320 
nia  tertiae  coniugationis  correptae  uerba  indicaliuo  modo 
tempore  praeterito  specie  inchoatiua  adiccta  ad  imperati- 
uum  modum  bam  syllaba  praecedente  consonante  primae 
so  positionis  uocali  E adiecta  productione  terminantur  ut 
lege  legebam,  pete  petebam  exceptis  his  quae  I 
ante  0 habuerint  in  prima  positione,  ea  enim  adiecta  I 
littera  ad  imperatiuum  modum  et  adiecta  bam  syllaba 
producta  E terminantur  ilt  rapio  rape  rapiebam. 


19  expugxeram  B |]  28  incoactiaa  |]  30  e add.  p | 
32  in  prima  positione  om.  BD  add.  R”  (1  33  modum  om.  B j 


Digitized  by  Google 


94 


MARTIANI  CAPELLAE 


tertiae  coniugalionis  correptae  uerba  indicatiuo  modo 
tempore  futuro  sublata  E littera  et  adiecta  am  syllaba  ter- 
minantur ut  lege  legam,  pete  petam,  indue  in- 
duam exceptis  bis  quae  I ante  0 habuerint  in  prima  po- 
sitione. ea  enim  E in  I conuertunt  et  assumpta  am  syl-  s 
laba  faciunt  futurum  ut  rapio  rape  rapiam,  facio 

sofffacefaciam. 

321  Tertiae  coniugationis  productae  uerba  indicatiuo 
modo  tempore  praesenti  <prirnae  personae  aut  EO  litteris 
terminantur  ut  adeo  adis,  prodeo  prodis;  aut  lo  xo 
audio  audis,  nutrio  nutris,  tertiae  coniugationis 
productae  uerba  imperatiuo  modo  tempore  praesenti  in 
secunda  persona  1 producta  terminantur,  ut  adeo  adi, 
prodeo  prodi,  audio  audi,  nutrio  nutri,  haec 
inOnitiuo  modo  adiecta  ad  imperatiuum  modum  re  syl-  is 
laba  manente  productione  terminantur  ut  adi  adire, 
prodi  prodire,  tertiae  coniugationis  uerba,  quae  in- 

, dicatiuo  modo  tempore  praesenti  persona  prima  EO 
litteris  terminantur,  ea  modo  indicatiuo  tempore  prae- 
terito specie  absoluta  adiecta  ad  Imperatiuum  modum  vi  20 
syllaba  terminantur  ut  adeo  adiui,  exacta  autem  uerba 
RAM  ut  a diu  eram;  sed  consuetudo  saepe  breuitatem 
appetens  V litteram  subtrahit  et  absoluta  ingeminat  ly 
ut  adii  prodii  adieram  prodieram,  inchoatiua 
quoque  specie  adiecta  ad  imperatiuum  modum  bam  25 

322  syllaba  terminantur  ut  adibam  prodibam,  quae  uero 
indicatiuo  modo  tempore  praesenti  persona  prima  10  lit- 
teris terminantur,  ea  tempore  praeterito  specie  absolutae 
et  exactae  formae  quinque  modis  enuntiantur,  et  est 
primus  modus  similis  superiori  ut  nutrio  nutriui  nu-so 
triueram  nutrii  nutrieram  et  audii  audieram 
ut  apud  Vergilium  'audieras  et  fama  fuit.’  specie  tantum 
inchoatiua  distant,  omnia  enim  tertiae  coniugationis  pro- 


5 assumta  H j|  10  ut  om.  D []  15  in  infinitiuo  h || 
modo  om.  D ||  17  indicatiuo  modo  D ||  21  adiuui  D |[  uerba 
om.  D []  22  ad  ram  add.  al  uerba  D”'  [j  adiuuaram  D 
28  speciei  b |]  29  et  It  aut  B [j  30  modus  om.  B (H?) 

32  uirgilium  B (Ed.  VIIll  11)  H 


Digitized  by  Googie 


LIBER  III 


95 


ductae  uerba,  quae  indicatiuo  modo  tempore  praesenti 
persona  prima  lO  litteris  terminantur,  ea  eodem  modo 
tempore  praeterito  specie  inchoatiua  E producta  manente 
nouissimae  syllabae  adiciunt  bam  ut  audiebam  ueni e- 
5bam  operiebam;  quamquam  haec  ueteres  sine  £ Iit-  9i  G 
tera  pronuntiabant  ut  Vergilius  'nutribat  Tyrrhusque 
pater,  cui  regia  parent  armenta’,  secundus  modus  est 
cum  0 amissa  praecedens  syllaba  producitur  ut  uenio 
ueni  ueneram.  tertius  cum  I et  0 in  V et  I mutant 
10  ut  operio  operui  operueram,  quartus  qui  depo- 
sitis l et  0 praecedentem  consonantem  in  S conuertit  ut 
sarcio  sarsi  sarseram,  quintus  qui  per  X enuntia- 
tur ut  uincio  uinxi  uinxeram.  tertiae  coniugationis  .323 
productae  uerba,  quae  indicatiuo  modo  tempore  praesenti 
15  £0  litteris  terminantur,  ea  tempore  futuro  eodem  modo 
BO  syllaba  adiecta  ad  imperatiuum  modum  terminantur 
ut  adeo  adi  adibo,  prodeo  prodi  prodibo;  quae 
uero  10,  adiecta  ad  imperatiuum  modum  am  syllaba  ter- 
minantur ut  audio  audi  audiam,  nutrio  nutri  nu- 
20  triam,  quamuis Terentius  protulerit  perBO.  inde  apparet 
geminam  esse  pronuntiationem,  dixit  enim  Mam  scibo  ubi  324 
siet’.  indicatiuo  modo  tempore  praesenti  eorum,  quae 
EO  litteris  terminantur,  sunt  uerba  quae  a diuerso  prae- 
senti praeteritum  simile  habent  ut  luceo  et  lugeo:  luxi 
25  enim  facit,  item  <^cernit  et  crescit  creuit  facit, 
sunt  alia  quae  una  uerbi  positione  duas  coniugationes  te- 
neant ut  pando  mando:  faciunt  enim  pandas  et  pan- 
dis, mandas  et  mandis,  uerba  casibus  iunguntur  in- 
terdum singulis  ita:  genitiuo  ut  misereor  tui,  datiuo 
30  ut  suadeo  tibi,  accusatiuo  ut  moneo  te,  ablatiuo  ut 
utor  illo:  interdum  duobus  ut  ablatiuo  et  accusatiuo, 
ut  fungor  hanc  rem  et  illa  re. 

Haec  satis  ad  exempla  analogiae  dixisse  sufficiat. 


6 nirgilius  d (Aen,  VII  485)  ||  tyrrusque  BR  ||  9 mittunt 
.corr.  in  mutant  supra  script.  mittunt  B mittunt  R (f  20  torren- 
tius b (Adelph.  361)  U 23  diuerbo  R |1  24  similem  BR  corr.p  [j 
26  tenet  D [|  31  accusatiuo  et  ablatiuo  D [] 


Digitized  by  Googie 


96 


MARTIANI  CAPELLAE 


quae  enim  his  formis  conspecta  fuerint  non  teneri , pro 
certo  anoniala  indicanda,  quae  strictim  exigueque  me- 
moraho,  ut  contra  rationem  etiam  usum  quendam  usur- 

92  G passe  delegamus  aut  etiam  contra  regulam  defecisse. 

325  Cum  nominatiuo  singulari  reus  et  deirs  similia  sint,  5 ^ 
((uaie  plurali  hi  rei  dicuntur  et  usus  dicit  hi  di  contra 
regulam,  cum  dei  tantum  dici)>  deberet,  praesertim  cum 
geniliuus  nominatiuo  suo  duabus  syllabis  non  debeat  lon- 
gior inueniri,  quod  hic  eueniet  si  dicamus  deorum?  cur 
'1'hoas  et  Aeas  cum  similia  sint  Thoantis  et  Aeantis  lo 
faciant,  Aeneas  non  facit  Aeneantis  sed  xAeneae? 
cur  cum  hic  biceps  et  triceps  dicamus,  genitiuus 
duabus  contra  regulam  syllabis  crescat  et  bicipitis  aut 
tricipitis  dicamus  non  bicipis  aut  tricipis?  unde 
uenit  ut  aliger  frugifer  accipiter  habeant  omnes  i5 
casus,  luppiter  duos  habeat?  cum  sanctus  pius 
bonus  similia  sint,  cur  dicimus  sanctior,  et  pior  non 
dicimus?  deinde  sanctior  sanctissimus:  bonior 
1) Ollissimus  non  dicamus?  cum  dicat  Vergilius  'fandi 
atque  nefandi’  cum  a nefando  dicamus  nefarius,  20 
a fando  farius  non  djeitur?  quare  seiunctus  amissa 
praepositione  dicitur  iu netus,  securus  et  sedulus 
eadem  perdita  non  ualeant  memorari?  cum  dicamus  sin- 
guli uiri,  singulae  mulieres,  singula  scrinia; 
quare  non  dicimus  singulus  uir,  singula  mulier,  25 
singulum  scrinium?  cum  uenor  piscor  aucupor 
similia  sint,  cur  ucnator  et  piscator  dicitur  et  au- 
cupator non  dicitur  sed  auceps?  cur  uolo  non  ba- 
bet  imperatiuum?  cur  fare  primam  uerbi  personam  non 
liabet?  quare  soleo  praeteritum  perfectum  non  habet?  ao 
cum  canta  et  laua  similia  sint,  cur  cantaui  faciat, 
et  lauaui  non  faciat?  item  corusca  et  tona:  co- 
ruscaui  facit,  tenaui  non  facit?  quid  quod  ego  unum 
casum  recipit?  cum  calciatus  armatus  togatus 


2 exiguaque  ^ H 6 hi  dii  BD  ||  7 deberent  BR  corr.  p 
12  cur  cum  B circum  R ||  19  uirgilios  br  (Aen.  I 543) 
33  rego  h ||  34  calceatas  B^  (1 


Digilized  by  Googie 


LIBER  III 


97 


penulatus  paria  uideanlur,  quare  calceo  et  armo 
dicimus,  toga  et  pcnulo  non  admittitur?  nomina- 
liuus  singularis  in  vs  exiens  in  omnibus  positiuis  E pro- 
ductam habet  in  aduerbiis,  ut  doctus  docte,  auarus 
5aiiare,  parcus  parce:  bonus  et  malus  cur  cor- 
ripit in  aduerbio  E bene  et  male?  cum  habilis  ha- 
biliter dicamus,  cur  facilis  faciliter  non  dicimus? 
item  cum  difficulter  dicamus,  cur  faculter  dici  non 
poterit?  cum  audax  audacter  dicatur,  cur  uerax 
loueracter  non  dicimus  sed  uere?  cur  singulatim 
dicimus,  binatim  ternatimque  non  dicimus?  <^et 
alia  huius  modi,  quae  possem  innumera  memorare  ni  ad 
cetera  properarem.’ 

Haec  cum  Grammatice  uelut  serum  exordium  in-  326 
15  stauralura  dixisset,  propter  superi  senatus  louisque  fasti- 
dium Minerua  talibus  interuenit  * ni  fallor  octo  partes  ora- 
tionis uelut  incunabula  repetitura  intimare  disponis  ad- 
iciens  soloecismorum  causas  barbarasque  formas,  tum  alia 
loquendi  uitia,  quae  apud  uates  inclitos  plurimum  cele- 
20  brata,  quae  nunc  tropos  nunc  metaplasmos  nunc  schemata 
[figuras]  ex  eodemque  cuncta  uitia  uelut  decoris  fonte  ma- 
nantia, quae  adtestentur  aut  nescientis  errorem  aut  ad- 
fectatam  doctioribus  uenustatem.  quae  si  ab  scholaribus 
inchoamentis  in  senatum  caelitum  ducis,  decursae  peri- 
25  tiae  gratiam  deflorabis,  nam  si  rhythmicum  quid  metri- 
cumque, sic  ut]>  inter  cirratos  audes,  assumpseris,  profecto 
Musices  impetu,  cuius  praeuertis  officium,  discerperis, 
formam  igitur  praedictae  praeceptionis  absolueris,  si 
praecipuis  memoratis  iam  te  ab  ineboarnentorum  uulga- 
80  rium  uiiitatibus  uindicaris.  his  germanae  uerbis  cum 


1 uidebantnr  B^R  [)  2 admittit  BR  corr.  p [|  5 cur  B 
cum  punctuatum  R ]|  10  uere  BR  ueraciter  r ||  14  serum 
scripsi  rerum  BR  ||  17  adicies  B [|  19  inclytos  b ||  20  sce- 
mata  D ||  figuras  deleui  (figurarum  D)  \ 23  doctoribus  B I 
Bcolaribus  B ||  25  namsyritmicum  B | 26  cyrratos  R [ 

28  praefectae  R [| 

MARTIAND8  CAPELLA  7 


Digilized  by  Google 


98 


MAETIANI  CAPELLAE 


sponso  Delius  annuebant  et  Grammaticen  ad  uirginis 
transire  obsequia  compulerunt,  ac  tunc  aliam  feminarum 
pari  sponsalium  munere  conferendam  Clarius  intromisit. 


94  G LIBER  IIII 


DE  ARTE  DIALECTICA 


327  Haec  quoque  contortis  stringens  elfamina  nodis, 
qua  sine  nil  sequitur  nilque  repugnat  item, 
in  coelum  superum  ueniens  primordia  fandi 
aduehit  et  scholicum  praestruit  axioma 
ambiguis  memorans  uocem  consistere  uerbis  lo 

nil  normale  putans  ni  fuat  adsocium, 
sed  licet  ipse  modos  demum  bis  quinque  profatus 
pallens  afflictim  uerset  Aristoteles, 

Stoica  circumeant  ludantque  sophismata  sensus 

perdita  ne(|ue  umquam  cornua  fronte  ferant,  is 

Chrysippus  cumulet  proprium  et  consummat  aceruum 
Carneadesqiie  parem  uim  gerat  helleboro, 
nullus  apex  tot  prole  uirum  par  accidit  umquam 


1 Rrammaticem  /?  |J  3 subscriptum  MARTIANI  MINNEI 
PELICIS  CAPELLAE  (AFRI  CARTHAGINIENSIS  add.  B) 
DE  ARTE  GRAMMATICA  LIBER  III  (TERTIVS  R)  EX- 
PLICIT  INCIPIT  DE  ARTE  DIALECTICA  LIBER  IIII 
(FELICITER  ndd.  B)  in  BR  ]|  9 aduehit  r aduenit  BR  [| 
eacolicam  {quod  Koppius  quo  in  codice  non  inuenerit  uelim  di- 
xisset) BR  corr.  p (|  axiomas  R/i'  []  10  uerbia  Grotius  ner- 
suB  BR  II  14  sodsmata  BR  |j  16  crysippas  B ||  et  addidi  || 
consumat  R [j  17  elleboro  BR  ||  18  prole  corruptum  tddetur  || 


I 


Digitized  by  Coogle 


LIBER  IIII 


99 


nec  tibi  tam  felix  sortis  honos  cecidit, 
inter  templa  deum  fas  est  Dialectica  fari 
et  loue  conspecto  iure  docentis  agis. 

Quae  igitur  introgressa  et  Delio  conuocante  pallidior  328 
5 paululum  femina  sed  acri  admodum  uisu  et  uibrantibus 
continua  mobili-<(tate  luminibus,  cui  crines  tortuosi  decen- 
tique  inflexione  crispati  et  nexiles  uidebantur,  qui  tamen 
deducti  per  quosdam  consequentes  gradus  ita  formam 
totius  capitis  circulabant  ut  nihil  deesse  cerneres,  nihil 
10  superfluum  detineres,  cui  quidem  pallium  Athenarumque 
uestitus  sed  gestamen  in  manibus  fuerat  inopinum  ac 
prorsus  gymnasiis  omnibus  inexpertum,  in  laeua  quippe 
serpens  gyris  inmanibus  inuolutus,  in  dextra  formulae  95  6 
quaedam  florentibus  discolora  uenustate  ceris  sollerter 
15  effigiatae  latentis  hami  nexu  interius  tenebantur,  sed 
quoniam  eius  laeua  sub  pallio  occulebat  insidias  uiperinas, 
cunctis  dextera  praebebatur,  denique  ex  illis  formulis 
siquis  aliquam  percepisset  mox  adprensus  hamo  ad  laten- 
tis anguis  uirosos  circulos  trahebatur,  qui  tamen  mox 
20  emergens  primo^  spinosorum  dentium  acumine  uenenato 
assiduis  hominem  morsibus  adfligebat,  dehinc  ambitu  mul- 
tiplici circumactum  ad  condiciones  propositas  coartabat, 
si  autem  quamlibet  formulam  nullus  uellet  adsumere, 
quibusdam  obuiis  interrogatiunculis  occupabat  aut  laten- 
25  ter  in  eos  anguem  serpere  stimulabat,  donec  nexilis  com- 
plexio circumuentos  ad  interrogantis  arbitrium  strangu- 
laret. ipsa  autem  femina  contractioris  uidebatur  corporis  329  • 
habitusque  furui,  uerum  dumalibus  hirta  sentis  nescio 
quid  uulgo  inexplanabile  loquebatur,  nam  uniuersalem 
so  dedicaliuam  particulari  abdicatiuae  obliquam  sed  ambas 
posse  uertier  asserebat  uniuocis  aequiuoca  conectendo  ac 
solam  se  discernere  uerum  quid  falsumue  sit  uelut  qua- 
dam diuinantis  fiducia  loquebatur,  haec  se  educatam  330 
dicebat  Aegyptiorum  rupe  atque  in  Parmenidis  exinde 


18  adprehensns  amo  D ||  28  abitusqae  R ||  irta  BR  || 
sentis  Heinnus  in  Ouid.  Bvrtn.  II  p.  964  setis  BR  ||  32  fal- 
somne  BR  corr.  p ||  34  atqui  B J| 

7* 


Digitized  by  Googie 


100 


MARTIANI  CAPELLAE 


gymnasium  atque  Atticam  demeasse  illicque  uersipellis 
studii  calumniante  proposito  etiam  Socratis  sibi  Platonis* 

331  que  amplitudinem  mancipasse,  hanc  igitur  fraudulenta 
semper  argumentatione  uersutam  ac  de  circumuentis  plu- 
ribus gloriantem  cum  Cyllenius  KripuKeiiu  geminus  anguis  5 
assurgens  adlambere  feminam  crebris  linguarum  micati- 
bus  adtemptaret  tuncque  etiam  Tritonida  Gorgo  cogno- 
scentis quodam  gaudio  sibilaret  'nimirum’  inquit  Bro- 
mius qui  facetior  est  deorum  eamque  penitus  nesciebat 
'haec  aut  ex  arenis  Libyae  anhelantis  adducitur,  quod  et  lo 
capillitium  implexum  docet  et  amicitia  uenenorum  aut 
lidendum  pharmacopolam  esse  Marsicae  nationis,  ita 
namque  agnitione  uiperea  et  blanda  anguium  adulatione 

96  G delinitur,  quod  ni  est,  ex  illius  hami  fraude  colligitur 
quod  circulatrix  pellacissima  et  petrarum  Marsicarum  in-  i5 

332  cola  comprobatur.’  quo  dicto  cum  complures  deorum 
quantum  decuerat  arriderent,  Pallas  aliquanto  concussior 
iocum  emergentis  inhibuit  memorans  hanc  admodum  so- 
briam, quod  quibusdam  diuis  penitus  denegatum,  etiam 
inter  germanas  quae  probandae  sunt  acriores , a nullo  ao 
posse,  <^cum  asserta  protulerit,  derideri,  illa  autem,  quae 
in  argumentum  uirosae  assertionis  acrimoniacque  detu- 
lerat, tradere  eam  iubet  ac  se  ad  insinuandae  sollertiae 

333  habitum  comparare,  tunc  lubrici  anguis  circulatos  orbes 
et  hiatus  cum  Grammatice,  quae  insinuatione  peracta  lis 
propter  adstabat,  accipere  formidaret,  ipsi  diuae,  quae 
etiam  Medusaeos  crines  edomuit,  cum  Qguris  illicibus  et 
hamatis  illis  formulis  committuntur,  ita  crinali  decore 
mera  Cecropis  atque  Attica  comprobatur  maxiineque  quod 


2 studi  R II  5 ceryceo  BR  corr.  Heinsius  in  Ouid.  Burm. 
I p.  605  U 7 tritonia  BR  corr.  Koppius  J]  cognoscens  Gra- 
tius I 8 quodam  Heinsius  in  Ouid.  Burm.  I p.  605  quoniam 
BR  I 9 perspiciebat  pro  nesciebat  coni.  Heinsius  l.  l.  1| 
10  tibiae  BR  ||  anelantis  B ||  11  inflexum  Heinsius  l.  l. 
implexum  BR  j|  12  formacopulam  BR  corr.  Salmasius  exercit. 
Plin.  p.  739  aF  (ed.  1689)  ||  14  delinitur  Heinsius  l.  L diligitur 
BR  II  15  petrarum  Heinsius  moetarum  B metarum  R || 
18  irridentis  scripsi  emergentis  BR  ||  amodum  B ||  20  inter 
b ter  BR  |j  acriorem  B acriore  b ||  22  uerosae  Db  || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  IIII 


101 


eam  palliatoruoi  populus  et  Graiae  iuuentutis  electio  se- 
quebatur, prudentiam  feminae  ingeniumque  mirata.  lup- 
piter  autem  iudicandis  implendisque  uirtutibus  posteram 
Romuleis  uirtutibus  Graiam  aestimans  lenitatem  quicquid 
5 nossct  illa  Latiari  promere  praecepit  facultate,  ac  mox  334 
Dialectica  quamquam  parum  digne^  Latine  loqui  posse 
crederetur,  tamen  promptiore  fiducia  restrictisque  qua- 
dam obtutus  uibratione  luminibus  etiam  ante  nerba  for- 
midabilis sic  exorsa 

10  ' Ni  Varronis  mei  inter  Latiares  glorias  celebrati  mihi  335 

eruditio  indiistriaque  suppeteret,  possem  femina  Doricae 
nationis  apud  Romuleae  uocis  examina  aut  admodum  rudis 
aut  satis  barbara  repperiri.  quippe  post  Platonis  aureum 
flumen  atque  Aristotelicam  facultatem  Marci  Terentii 
15  prima  me  in  Latinam  uocem  pellexit  industria  ac  fandi 
possibilitatem  per  scholas  Ausonias  comparauit.  his  igitur  .336 
praeceptis  parere  colluctans  nec  Graia  deseram  ordine 
disserendi  nec  Laurentis  assertionis  effamina  remorabor.  97  Q 
ac  prius  illud  compertum  uolo  mihi  Romanos  togatamque 
20  gentem  uocabulum  nondum  nouare  potuisse  Dialecti- 
cen, sicut  Athenis  sum  solita,  nuncupari  meique  prorsus 
iuris  esse  quicquid  artes  ceterae  prolocuntur.  nam  neque  337 
ipsam  quam  aures  uestrae  probauere  Grammaticam  neque 
alteram  opimi  oris  praecluem  facultate  uel  illam  forma- 
25  rum  diuersa  radio  ac  puluere  liniantem  sine  meis  posse 
rationibus  explicari  quis  dubitet  ? quippe  in  dicione  mea  338 
iureque  consistunt  sex  normae,  quis  constant  ceterae  disci- 
plinae. nam  prima  est  de  loquendo,  secunda  de  elo- 
quendo, tertia  de  proloquendo,  quarta  de  proloquiorum 
30  summa,  quinta  de  indicando  quae  pertinet  ad  indicatio- 
nem poetarum  et  carminum,  sexta  quae  dicenda  rhetori- 
bus commodata  est.  in  prima  autem  parte  quaeritur  quid  339 


10  laciares  R 1|  12  exanima  R ||  amodum  B ||  14  ter- 
renti! R jl  16  scolas  BR  j)  his  » hinc  BR  1|  21  prorsum 
B^R  II  24  opinioris  R opinionis  r ||  iraecluen  B iraeduen  ad- 
dita 8 R corr.  Meursius  ||  illarum  B i illam  b ||  25  liniante  R || 
31  rethoribns  R || 


Digitized  by  Googie 


102 


MARTIANI  CAPELLAE 


sit  genus,  quid  forma,  quid  differentia,  quid  accidens,  quid 
uero  proprium,  quid  definitio,  quid  totum,  quid  pars,  qui  in 
diuidendo  modus,  qui  in  partiendo,  quid  sit  aequiuocum, 
quid  uniuocum,  quid  ut  ita  dicam  pluriuocum.  debetis 
quippe  insolentiam  perferre  sermonis  qui  Graiam  disser-  5 

340  tare  Latialiter  compulistis,  quae  ergo  rebus  uerba  sua 
sint,  quae  aliena  et  quot  modis  aliena  <^sint,  quid  sit  sub- 
stantia, quid  qualitas,  quid  quantitas,  quid  relatiuum,  quid 
loci,  quid  temporis,  quid  situs,  quid  babitus,  quid  facere, 
quid  pati,  quae  sibi  opposita  et  quot  modis  sibi  opponantur,  lo 

341  haec  in  prima  nostri  parte  censentur,  in  secunda  uero, 
quam  de  eloquendo  dixi,  quaeritur  quid  sit  nomen,  quid 
uerbum,  quid  ex  his  iunctum,  quae  ex  bis  subiectiua  pars 
sententiae  sit,  quae  declaratiua,  qui  subiectiuae  modus  sit, 
qui  declaratiuae,  quatenus  nomen  accipiatur,  quatenus  uer- 15 
bum,  quatenus  sit  perfecta  sententia  ut  possit  esse  prolo- 

342  quium.  excipit  hanc  pars  tertia  de  proloquendo,  in  ea 
quaeritur  quantum  ad  propositum  hodiernae  sufficiat  bre- 

98  G uitatis  quae  sint  differentiae  proloquiorum^  in  quantitate, 
quae  in  qualitate,  quid  sit  uniuersale,  quid  particulare,  quid  20 
indefinitum,  quae  sint  aientia  quae  negantia,  quam  uim  ha- 
beant singula  et  quem  ad  modum  inter  se  adfecta  sint. 

343  hinc  progreditur  ad  quartam  partem,  quam  esse  diximus 
de  proloquiorum  summa,  in  ea  quaeritur  quid  sit  sum- 
ptum, quid  illatio,  quid  syllogismus,  quid  symperasma,  quid  25 
sit  praedicatiuus  syllogismus,  quid  condicionalis  et  quid 
intersit,  quot  formae  sint  praedicatiui  generis  et  quae  sint, 
utrum  certum  ordinem  teneant  et  si  tenent  quae  sit  eius- 
dem ordinis  ratio,  quot  modos  habeant  singulae  et  utrum 
hi  modi  certum  ordinem  teneant  et  si  ita  est  quae  sit  eius-  so 
dem  ordinis  ratio,  deinde  condicionalis  syllogismi  quot 
primi  modi  ac  necessarii  sint,  qui  etiam  istorum  ordo  sit, 
quid  inter  se  differant,  haec  sunt  quae  praesenti  arbitror 
cognitioni  asserendisque  sufficere. 

1 deferentia  R ]]  2 qnid  in  diuidendo  R [|  7 quod 
B^R  [I  16  sit  om.  D deletum  tn  B ||  ut  om.  B^D  ||  22  quemamo- 
dum  B \ 2^  de  progreditur  cf,  Priscian.  I 396,  16  Hertz,  l| 

25  sylogismus  ^ ||  31  syllogysmi  B ||  34  cogniscioni  R {[ 


Digitized  by  Googie 


LIBER  mi 


103 


Quid  ergo  genus  sit  exordia  repetens,  quo  uniuersa 
discurram,  primitus  intimabo. 

GENVS  est  multarum  formarum  per  unum  nomen  344 
complexio  ut  animal:  formae  eius  ut  homo  seu  equus 
5 et  celera,  sed  non  numquam  aliquae  formae  ita  generi 
subiciuntur  ut  etiam  ipsae  aliis  sub  se  positis  genus  esse' 
possint,  ut  hominum  genus,  quod  animali  forma  est, 
barbaris  et  Romanis  genus,  usque  eo  genus  esse 
potest,  donec  eius  formas  diuidens  ad  indiuiduum  aliquod 
10  uenias.  ut  si  homines  diuidas  in  masculos  et  fe- 
minas, item  masculos  in  pueros  adolescentes 
et  senes,  item  pueros  in  infantes  et  loquentes, 
item  puerum  si  uelis  diuidere  in  Catamitum  aut 
alium  quempiam  certae  personae  puerum,  non  est  genus, 

15  quod  iain  ad  indiuiduum  peruenit.  uti  autem  eo  ge- 
nere debemus,  quod  est  praesenti  negotio  proximum,  ut 
side  homine  quaeratur,  eius  genus  animal  debemus 
assumere,  quod  ei  proximum  est.  nam  si  substantiam  99  0 
dixerimus,  quantum  ad  rationem  pertinet  uerum  est,  quan- 
20  tum  ad  necessitatem  superfluum. 

EOKMAS  easdem  dicimus,  quas  et  species,  formae  345 
ergo  sunt,  quae  subditae  generi  tenent  deflnilionem  eius 
et  nomen,  ut  homo  equus  leo  C^quoniam  formae  sunt 
animalis,  potest  et  homo  et  equus  et  leo  animal 
25  dici,  quod  nomen  et  corpus  animae  participans,  quae  de- 
flnitio  generis  esse  cognoscitur. 

"DIFFERENTIA  esl  sufQciens  ad  id  quod  susceperis  346 
discretio,  ut  si  quaeratur  quid  inter  hominem  intersit 
et  equum,  sufficit  ut  dicamus  quod  homo  bipes  esl, 

30  equus  quadrupes,  animaduertere  autem  debemus  quod 
quia  multae  sunt  in  rebus  singulis  differentiae,  unam 
quamque  rem  dissimiliter  nos  posse  diuidere,  quotiens  in 
ea  poterimus  alias  atque  alias  differentias  inuenire.  nam 


7 animalis  br  [|  9 aliquid  BR  ||  21  de  formis  anle  for- 
mas add.  B II  25  nomen  pos<  participans  po«t7um  in  quod 
nomen  ante  et  corpus  inseruit  Grotius  ||  animae  Grolius  ani- 
ma  BR  ]}  diffinitio  B deffinitio  b || 


Digitized  by  Google 


104  MARTIANI  CAPELLAE 

si  animal  noluerimus  tliuidere,  possumus  in  sexus  quod 
alia  sunt  masculina  alia  feminina,  possumus  in  aetates 
quod  alia  sunt  ortiua  alia  iuuenilia  alia  senilia , possumus 
in  q antitates  quod  alia  sunt  parua  alia  magna  alia  me- 
dia, possumus  in  uarietates  motus  quod  alia  sunt  5 
gra  ientia  alia  serpentia  alia  natantia  alia  uolantia,  pos- 
sumus in  habitaculorum  diu ersi-)^tates  quod  alia 
sunt  aquatilia  alia  terrena  alia  aeria  alia  ut  non  nulli  di- 
cunt ignea,*  * 1 1 « possumus  in  linguae  sonum  quod 

alia  sunt  loquentia  alia  gementia  alia  latrantia  alia  ululan-  lo 
lia.  sciamus  tamen  et  singulas  perfectas  esse  diuisiones 
et  omnes  in  singulis  inueniri.  nam  masculina  animalia 
possunt  et  ab  ortu  recentia  et  parua  et  gradientia  et  terre- 
100  G stria  et  bipedia  et  loquentia  esse,  ergo  quauis  uti  licet, 
ea  tamen  debes,  quae  est  apta  suscepto  negotio,  nam  si  i5 
tibi  sit  de  hominum  laude  dicendum,  in  rationabilia 
et  stolida  diuidere  oportebit,  ut  eo  facile  possit  intellegi 
inter  omnia  animalia  rerum  natura  quanti  homines  habu- 
erit, quibus  solis  ad  se  cognoscendum  ratiocinari  permisit. 

347  ACCIDENS  est  quod  non  nisi  eidem  formae  sed  non  2« 
semper  euenit,  ut  rhetorica  non  nisi  homini  accidit  sed 
ei  potest  et  non  accidere,  ut  quamuis  sit  aliquis  homo  non 
sit  tamen  orator. 

348  PROPRIVM  est  quod  et  eidem  formae  et  ita  semper 
accidit  ut  unam  quamque  rem  ab  omnium  communione  25 
discriminet  ut  in  homine  risus,  nam  nec  ridere  quis- 
quam nisi  homo  potest,  nec  homo  cum  uoluerit,  quantum 
in  eius  natura  est,  ridere  non  potest,  et  differentia  pro- 
prio eo  distat  quod  differentia  unam  quamque  rem  ab  eo 
tantum  distinguit  unde  quaestio  est,  proprium  nero  ab  so 
omnibus,  nam  cum  hominem  a leone  per  differentiam 


1 nidcre  />  ||  3 et  BD  alia  b ||  iuuenilia  Grotius  iuuen- 
tutis  BD  II  5 uarietatem  ^'  [|  6 alia  uolantia  om,  DB^  || 
9 lacunam  indicauit  Grotius  ||  14  quamuis  R 1|  post  licet 
flf/rf.omnibus  R”'  |1  17  stollida  R Q 19  cognoscendam  B 
20  de  accidenti  ante  accidens  add.  BR  |j  21  rethorica  R 
22  quoduis  B'R  []  24  quid  sit  proprium  ante  proprium  add, 
BR  II  formae  om.  B add.  /t"*  ||  26  nec  om.  R || 


Digilized  by  Googie 


LIBER  IIII 


105 


uolentes  discernere  dixerimus  quod  leo  ferus  est  homo 
autem  mitis,  id  solum  uidemur  discernere  quod  ad  susce- 
ptum negotium  pertinet,  dicendo  enim  Meo  ferus  est  homo 
mitis’  nec  hominem  ab  aliis  mitibus  animalibus  nec  leo- 
5 nem  a ceteris  bestiis  seiunximiis , cum  uero  hominem 
'animal  risibile’  dixerimus,  eo  a ceterorum  animantium 
generalitate  discreuimus. 

DEFINITIO  est  cum  inuoluta  unius  cuiusque  rei  notitia  349 
aperte  ac  breuiter  explicatur,  in  hac  tria  uitanda  sunt: 

10  ne  quid  fal-sum,  ne  quid  plus,  ne  quid  minus  significetur,  loio 
falsum  est  hoc  modo  'horno  est  animal  <^immorlale’.  nul- 
lus enim  homo  immortalis  est  et  ideo  falsum  est.  plus 
enim  dicitur  tali  modo  'homo  est  animal  mortale’,  et 
hoc  enim  quamuis  breuiter  dictum  sit  plus  tamen  est, 

15  quod  ad  omnia  animalia  pertinet,  minus  signifleatur  hoc 
modo  'homo  est  animal  grammaticum’,  quamuis  enim 
non  sit  nisi  homo  animal  grammaticum,  non  tamen  omnis 
. homo  grammaticus,  definitio  plena  est  hoc  modo  'homo 
est  animal  rationale  mortale’,  addendo  enim  mortale 
20  separauimus  a dis,  addendo  rationale  separauimus  a feris. 

TOTVM  est  quod  duabus  pluribusue  in  se  partibus  .350 
positis  non  semper  nomen,  deflnitionem  tamen  numquain 
accommodat,  et  hoc  non  nisi  in  indiuiduis  inucnitur,  ut 
si  hominem  designemus  et  eius  partes  singula  membra 
25  faciamus,  intellegimus  id  ipsum  totum  esse,  quia  certum 
hominem  constituimus  et  definitionem  et  nomen  ipsius 
totius  non  posse  in  partes  cadere,  non  enim  aut  brachium 
solum  aut  caput,  hominem^  dicere  poterimus  aut  ipsius 
definitionem  singula  membra  recipiunt,  sed  animaduer- 
30  tendum  est  quod  aliquando  omne  pro  toto  dicere  pos- 

5 dum  R II  7 discreuerimus  R ||  8 quid  sit  defini- 
tio ante  definitio  rtrfrf. /fR  j|  9 ac  R 1|  11  nullus  enim — 13 
animal  mortale  om.  j|  pro  uerbis  nullus  enim — 13  tali  modo 
haec  leguntur  quamuis  enim  homo  animal  esse  uerum  sit  fal- 
sum tamen  est  inmortalem  (aut  irrationalem  add.  d)  plus 
est  hoc  modo  in  D ||  13  mortale  om.  D []  et  b ex  BD  || 

20  diis  J)b  |j  21  quid  sit  totum  ante  totum  add.  B”*  D ||  22  di- 
finitionem  D ||  24  menbra  D ||  25  intelligimus  D |{  quia  B 
quod  D 11  28  capud  D || 


Digitized  by  Googie 


106 


MARTIANI  CAPELLAE 


sumus  sed  alio  quodam  intellectu,  nam  totvm  etiam 
in  singulis,  OMNE  in  multis  agnoscitur,  nam  cum  dici- 
mus homo  Cicero,  Cicero  quia  unus  est  in  eo  totvs 
intellegitur,  homo  autem  quia  interitus  et  artifex  et  uir 
et  mulier  esse  potest,  melius  omne  accipimus.  5 

351  PARTES  sunt,  quae  in  toto  esse  intelleguntur,  et  ex 
quihus  totum  constat. 

^352  dividere  usque  eo  dehemus  donec  ad  indiuiduum 
ueniatur,  et  hoc  fit  cum  per  differentias  ad  paucitatem 
genera  redigimus  et  eis  ita  formas  subicimus,  ut  et  ipsae  lo 
singulae  aliis  sub  se  positis  etiam  genera  esse  possint, 
ut  animal  .si  breuiter  primo  diuidere  noluerimus,  per 
differentias  possumus,  quod  alia  sunt  gradientia  alia  ser- 
pentia alia  natantia  alia  uolantia.  hinc  item , hoc  est  de 
singulis  formis  possumus  genera  facere  ut  dicamus  ani-  is 
malia  gradientia  genus  esse  et  ei  formas  subiciamus,  quod 
alia  sunt  humana,  alia  ferina,  et  ex  his  possunt  esse  aliae 
formae,  per  quas  si  necesse  fuerit  ad  indiuiduum  poterit 
perueniri.  sed  hoc  non  in  omni  assertione  facere  oportet, 
sed  in  suptili  quadam  disputatione,  tunc  autem  in  ora-  20 
tione  hoc  modo  possumus  diuidere  cum  id  exigit  obscu- 
ritas causae,  quod  si  causa  non  sit  obscura  , diuisionis 
quidem  ratio  inesse  et  tractari  debet  sed  multum  apparere 
non  debet. 

363  PARTIENDI  differentiae  non  frequenter  occurrunt  at-  25 
que  ita  sine  his  inGnita  potest  esse  partitio,  si  usque  ad 
indiuiduum  noluerimus  peruenire.  nam  si  certum  homi- 
nem pro  toto  dicamus  et  eius  partes  breuiter  colligere  no- 
luerimus, differentiae  non  suppetunt. partium,  et  certarum 
partium  nominibus  uti  cogemur,  ut  dicamus  caput  pedes  so 
et  reliqua,  quae  si  conpiecti  breuiter  noluerimus,  quoniam 
differentiae  desunt,  non  possumus  singula  colligere,  quia 
multa  sunt  et  aut  inpossibile  erit  aut  longum. 


3 Cicero  addidi  H 5 omnem  R |j  6 quid  sit  pars  ante  par- 
tes add.  BR  ||  8 qui  in  diuidendo  modus  (modos  R)  ante  di- 
uidere add.  BR  ||  20  subtili  R {]  25  qui  in  partiendo  modus 
ante  partiendi  add.  BR  ||  29  ceterarum  B^R}  [j 


Digilized  by  GoogI 


LIBER  IIII 


107 


Interes  tautem  inter  divisionem  et  partitionem  354 
quod  in  diuisione  per  formas  currimus,  in  partitione  <(per 
partes,  formae  autem  sunt,  quae  generi  suhiciuntur  et 
eius  delinilionem  tenere  possunt  et  nomen,  partes  sunt 
5 quae  in  toto  sunt  et  definitionem  numquam,  nomen  inter- 
dum totius  recipere  possunt,  possumus  tamen  unam 
eandemque  rem  et  pro  genere  et  pro  toto  accipere  sed 
alia  quadam  ui.  ut  est  homo,  quem  si  in  adulescen- 
tem senem  et  puerum  diuidere  uoluerimus,  genus  est 
10  et  formae  eius,  quem  si  in  caput  pedes  et  manus 
partiri  uoluerimus,  totum  est  et  partes  eius,  quia  adule- 
scens senex  et  puer,  quas  formas  esse  diximus,  et  nomen 
hominis  recipiunt  et  definitiooem,  ut  et  senex  dicatur 
homo  animal  rationale  mortale,  et  puer  et 
15  adulescens,  caput  uero  et  pedes,  quas  partes  esse  di- 
ximus, neque  definitionem  hominis  neque  nomen  acci- 
pere possunt,  quia  nec  c a p u t^  potest  dici  homo  animal 
risibile  nec  pedes  nec  manus. 

aeqvivocvm  est  quando  multarum  rerum  unum  366 
20  est  nomen,  sed  non  eadem  definitio  ut  leo.  nam  quan- 
tum ad  numen  pertinet , uerus  et  pictus  et  caelestis  I e o 
dicitur;  quantum  ad  definitionem,  aliter  uerus  definitur 
aliter  pictus  et  aliter  caelestis. 

vnivocvm  est  quando  duarum  aut  plurium  rerum  356 
25  unum  nomen  est  et  definitio  ut  u estis,  nam  et  birrus 
et  tunica  et  nomen  u estis  habent  et  definitionem  possunt 
accipere,  ergo  hoc  uniuocum  in  generis  serie  intellegi- 
tur, quod  et  nomen  et  definitionem  dat  formis  suis. 

PLVRivocvM  est  quando  multis  nominibus  una  res  357 
30  dicitur  ut  gladius,  nam  et  ensis  et  mucro  idem  signi- 
ficant. 


6 totam  II  8 adolescentem  D [|  ei  \b  adolescens 
D II  13  et  ante  senex  om.  D ||  19  quid  sit  aequiuocum  (equi- 
uocam  R)  ante  aequinocum  add.  BR  ||  24  quid  sit  aniuocura 
ante  nniuocam  add.  BR  ||  25  byrrus  BR  ||  27  intelligi- 
tor  R II  28  dant  R ||  29  quid  sit  plariuocum  ante  pluriuo- 
cam  add.  BR  ||  30  significat  B*R}  ,|| 


Digilized  by  Googie 


108 


MARTIAOT  CAPELLAE 


358  Rebus  SVA  sunt  uerba,  quae  naturalia  atque  etiam 
propria  dicimus  ut  lapis  lignum  et  cetera. 

359  ALIENA  sunt  quae  ratione  aliqua  mutuantur  uel 
propter  necessitatem  uel  propter  decorem,  propter  ne- 
cessitatem ut  dicimus  uites  gemmare,  laetas  se- fi 
getes.  hic  enim  quoniam  proprium  deOcit,  alieno  usi 
sumus,  neque  enim  aut  uites  aliud  quam  gemmare 
aut  segetes  aliud  quam  laetas  possumus  dicere,  pro- 
pter decorem  autem  dicimus  fluctuare  segetes,  pos- 
sumus enim  aliud  moueri  dicere,  sed  quoniam  orna- lo 
tum  non  est,  alieno  utimur. 

360  ALIENA  uerba  tribus  modis  fiunt  aut  per  similitudi- 
nem aut  per  contraria  aut  per  differentias,  per  similitu- 
dinem, ut  sunt  quae  in  grammaticae  tropis  numerantur  ut 
hoc  ipsum  quod  dixi  fluctuare  segetes,  ex  hoc  genere  ifi 
sunt  etiam  illa , quae  ex  toto  partem  aut  ex  parte  totum 
significant  in  hunc  modum  ut  decenter  uerborum  habe- 
ant propinquitatem,  haec  enim  similitudinis  genere  pla- 
cuit includi,  per  contrarium  uerba  dicuntur  quando 
contra  quam  dicimus  accipiuntur,  ut  Parcas  dicimus  «o 
Fata  cum  non  parcant,  et  lucum  cum  non  luceat,  hoc 

105  G grammatici  xai'  dvxicppaciv  uocant.  per  differentiam 
aliena  uerba  sunt  cum  sine  ulla  ratione  ex  aliis  assumun- 
tur, ut  si  hominem  <neque  corpore  durum  neque  ingenio 
stolidum  lapidem  dicamus,  sed  his  uti  non  conuenit.  afi 
stultum  est  enim  aut  nihil  significantia  uerba  aut  nimis 
aliena  proferre,  propriis  autem  similibus  et  contrariis 
uti  fas  est. 

361  [Antequam  de  hac  dicam , quaedam  docenda  sunt.] 
omne  quicquid  dicimus  aut  suhiectum  est  aut  de  subiecto  3o 
aut  in  subiecto  est.  svbiectvm  est  prima  substantia, 

1 quae  sunt  uerba  anle  rebus  add.  BR  ||  3 quae  aliena 
ante  aliena  add.  BR  ||  5 cf.  Cic.  Or.  31  ||  11  utitur  B || 

12  quot  modis  aliena  uerba  fiant  (aliena  sint  R)  ante  aliena 
add.  Br  jj  13  aut  differentia  B [|  22  cata  antifrasin  B ca- 
tantifrasin  R ||  differentias  R ||  27  et  similibus  D [] 

29  quid  sit  substantia  ante  antequam  add.  BD  [j  antequam 
— sunt  deleui  1|  31  est  ante  subiectum  om.  I)  [|  aut  de  sub- 
iecto et  in  sirbiecto  ante  subiectum  est  prima  s.  add.  B || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  IIII 


109 


quod  ipsum  nulli  accidit  alii  inseparabiliter,  ei  tamen  alia 
accidunt,  ut  Cicero  est  non  nomen  sed  quod  eo  nomine 
significatur,  de  svbiecto  est  quod  de  ipso  subiecto  di- 
citur et  dat  ei  et  definitionem  suam  et  nomen  ut  homo. 

5 nam  et  homo  Cicero  et  animal  rationale  mortale, 
ita  et  nomen  et  deOnitio,  quae  est  de  suhiecto,  eidem 
subiecto  accessit;  ideoque  hoc,  quod  de  subiecto^  dicitur, 
in  generibus  uel  in  formis  inuenitur.  in  subiecto  est 
quod  neque  nomen  neque  definitionem  dat  subiecto  sed 
10  in  ipso  subiecto  ita  esse  intellegitur  ut  sine  eo  esse  non 
possit  ut  rhetorica,  nam  nec  nomen  eius  potest  sub- 
iectum  recipere  nec  definitionem,  neque  enim  aut  rhe- 
torica Cicero  aut  bene  dicendi  scientia  Cicero: 
in  eo  autem  intellegitur  cum  id  ipse  uocari  non  possit. 

15  aliud  est  de  subiecto  aliud  in  subiecto.  in  subiecto  est  ;562 
disciplina,  nam  eadem  rhetoricae  de  subiecto  est, 
Ciceroni  in  subiecto.  prima  ergo  svbstantia  sub- 
lectum est,  SECVNDA  quae  de  ipsa  prima  dicitur  ut  sii 
Cicero  prima  substantia,  bom  o et  animal  secunda,  iam 
20  in  subiecto  omnes  consequentes  praedicationes  esse  intel- 
leguntur,  itaque  de  singulis  uideamus.  quid  qualitas? 
QVALITAS  est,  secundum  quam  dicimus  quale  est  ut 
candor,  et  ex  hoc  intellegi  licet  et  qualitatem  in  sub- 
iecto esse , cum  candor  necessario  in  aliquo  sit , sine  quo 
26  esse  non  possit:  utique  ipsum  aliquid,  in  quo  est,  sub- 
lectum est.  quid  quantitas?  QVANTITAS  est,  secundum 
quam  dicimus  quantum  est  ut  bipedale,  etiam  ista  in 
subiecto  intellegi  necesse  est.  quid  relatiuum?  relati- 
VVM  est,  quod  ad  aliquid  uocant  ut  pater  frater,  et 


8 quid  sit  subiectum  ante  in  subiecto  add.  BR  [|  10  non 
possit  R non  possit  esse  r |j  11  retborica  BR  | 12  retho- 

rica  B II  14  mire  turbata  haec  inde  a Vulcanio  \ esse  post 
eo  add.  r ||  15  quid  de  (e  R)  subiecto  et  in  subiecto  est  (quod 
add.  B)  ante  aliud  add.  BR  ||  aliud  BR  aliud  est  b aliud  in 
subiecto  est  R aliud  in  subiecto  B ||  16  rhetoricae  R retho- 
ricao  B uterque  deleta  posteriore  e ||  de  subiecto  est  punctuata 
m R II  17  est  Ciceroni  ponendum  esse  in  R j| 

erga  R ||  18  sit  D si  BR  (|  27  etiam  dei.  in  B ista  add.  bR  j{ 
29  ad  otn.  R‘  ||  aliqui  R |] 


Digitized  by  Google 


110 


MARTIANI  CAPELLAE 


haec  utique  in  subiecto  sunt,  nam  necesse  est  ut  haec 
omnia  ad  aliquid  sint  et  si  non  nulla  sunt,  de  quibus  di- 
cantur, illa  quae  dicuntur,  in  anima  uidebuntur.  quid 
LOCI?  id  est  quod  dicimus  Romae:  Roma  substantia  est, 
ipsi  Romae  hoc  accidit,  quid  temporis?  ut  heri  nuper  s 
u e s p e r i.  quorum  motu  tempus  intellegitur  substantiae 
sunt,  ut  sol,  cuius  cursu  tempus  intellegimus,  et  quae 
aliquam  intellegentiam  morae  in  nobis  faciunt,  quid 
SITVS?  utputa  iacet  sedet,  quid  habitvs?  utcal- 
ciatus  armatus:  substantia  est  homo  et  haec  illi  acci-  lo 
dunt.  quid  facere?  ut  secare  urere,  quid  pati? 
ut  secari  uri. 

364  Prima  svbstantia  est  quae  nec  in  subiecto  est  in- 
separabiliter neque  de  ullo  subiecto  praedicatur,  insepa- 

107 G rabiliter  autem  ad  hoc  deQnitioni  adiectum  est,  quod  omnis  is 
prima  substantia  quamuis  in  loco  aliquo  sit  tamen  ab  eo 
separari  et  migrare  potest,  ut  Cicero  ita  in  curia  esse  in- 
tellegitur, ut  inde  possit  aliquo  discedere,  et  pars  primae 
substantiae  <^quamuis  in  toto  sit  non  tamen  inseparabili- 
ter: nam  siue  re  ipsa  siue  cogitatione  separari  a corpore  so 
nostro  brachium  potest,  at  uero  rhetorica  ita  est  in  animo 
Ciceronis  ut  etiam  si  aliquo  casu  esse  destiterit  non  tamen 
intellegatur  migrare,  quoniam  nec  cum  esse  coepit,  intel- 
legitur aduenisse. 

365  secvnda  svbstantia  est  quae  de  prima,  ut  dictum  25 
est,  praedicatur  ut  homo  de  Cicerone  et  animal  de 
homine  et  Cicerone,  et  quicquid  genus  est  primae  sub- 
stantiae, secunda  substantia  esse  intellegitur,  ila  ergo 
substantiis  omnibus  commune  est  non  esse  in  subiecto. 
prima  uero  nec  de  subiecto  est  substantia  nec  intendi  nec  «> 
remitti  potest  id  est  recipere  magis  et  minus,  et  si  qui- 


1 sabiecta  R j|  2 omnia  b nomina  BR  ||  si  om.  B^R  II 
sint  om.  R [|  5 haec  accidant  {corr.  ex  accidit)  R ||  eri  R |( 
9 calceatas  b ||  13  itera  de  substantia  ante  substantia  add. 
BR  II  prima  addidi  ||  15  ad  R ob  R |j  17  intelligatur  R || 
21  ad  D II  rethorica  BD  ||  23  caepit  R ||  25  de  secunda 
substantia  ante  secunda  <idd.  BD  {]  29  cummune  R []  30  pri- 
mo D et  in  edd.  inde  a p ||  31  remiti  R y 


Digitized  by  Coogle 


LIBER  IUI 


111 


dem  nemo  homine  alio  magis  homo  est  et  nec  ipse  unus 
homo  magis  cras  erit  homo  quam  hodie  fuit,  et  in  diuersis 
non  magis  equus  equus  est  quam  homo  homo,  hoc  autem 
obseruandum  est  in  sub-^stantiis,  inter  consortes  suas  id 
5 est  ut  primam  primae  conpares,  secundam  secundae,  nam 
si  secundam  primae  compares,  magis  substantia  est  prima 
quam  secunda,  prima  enim  rem  magis  declarat,  se- 
cunda uero  habet  quandam  communionum  ambiguitatem, 
nam  cum  dico  Cicero,  iam  quiddam  indiuiduum  cer- 
10  tumque  significo:  cum  dico  homo,  quoniam  cuncti  sumus 
huic  appellationi  subditi,  incertum  est  quem  significem, 
ita  ergo  fit  ut  magis  sit  substantia  prima  quam  secunda, 
quia  rem  certius  ostendit,  magis  ergo  et  minus  sub-  366 
stantia  non  recipit  inter  consortes  suas,  item  substantia 
15  contrarium  nihil  habet,  nam  nihil  homini  aut  equo  con- 
trarium. sed  si  quis  dixerit  Clodium  Ciceroni  fuisse  con-  108G 
trarium,  intellegit  non  ipsas  substantias  fuisse  contrarias 
sed  qualitates,  quae  in  ipsis  erant  ut  malitiam  bonitati 
aut  uitium  uirtuti  aut  iniustitiam  iustitiae.  uidetur  autem 
20  substantiae  proprium  quod  una  eademque  ca[)ax  est  con- 
trariorum quadam  sui  permutatione,  ut  lapis  cum  idem 
sit,  potest  nunc  albus  esse  nunc  niger,  idem  tamen  lapis 
esse  non  desinit,  et  Cicero  primo  stultus  postea  sapiens 
idem  tamen  Cicero  esse  non  desinit. 

25  QVALITATEM  esse  diximus,  secundum  quam  dicimur  367 
quales,  qualitatum  forma  una  est,  in  qua  dispositio  quae- 
dam et  habitus  mentis  esse  intellegitur,  ut  in  omnibus 
perceptis  artibus,  sapientia  grammatica  rhetorica  ceteris- 
que  quae  ita  haerent  animo  ut  difficile  amitti  possint,  sed 
30  in  bis  aliqua  perfecta  sunt,  aliqua  inperfecta.  ut  siqui 
grammaticae  arti  operam  dederit  in  plerisque  tamen  fal- 
latur, nondum  potest  dici  habitvs  sed  tantum  dicitur 


3 ecas  eqns  D \\  i obssemandum  Z)  ||  8 commanionem 
ambignitatam  BH  corr.  p [ 17  intellegit  B intellegat  bB 

II  21  supermutatione  B'R  | 25  item  de  qualitate  ante  qna-  , 
litatem  add.  BR  ||  dicimus  quale  est  r ||  27  et  32  abitus  R || 

28  rethorica  B ||  30  si  quis  p ||  32  tantum  b tamen  BR  || 


Digitized  by  Googie 


112 


MARTIANI  CAPELLAE 


DISPOSITIO,  ita  non  omnis  dispositio  habitus,  omnis 
368  autem  habitus  dispositio  esse  intellegitur,  secunda  spe- 
cies est  earum  qualitatum,  quas  recte  passibiles  di.xerimus, 
ut  dulce  atque  amarum  calidum  uel  frigidum, 
non  quod  ex  his  eaedem  substantiae  aliquid  patiantur,  sed  5 
quod  sensus  nostros  aliquid  pati  cogant,  cogit  enim  ali- 
quid pati  et  tangentem  calor  et  dulcedo  gustantem,  item 
quae  nobis  <(ex  aliqua  passione  naturae  inoleuerint,  se- 
cundum quas  pallidus  quisque  uel  ruber  dicitur,  non 
tamen  ita  ut  quis  aliqua  repentina  causa  uel  pallet  uel  u> 
rubet,  nam  ipsae  passiones  rectius,  non  qualitates  appel- 
lantur, si  quidem  secundum  has  non  dicimur  quales,  non 
enim  sequitur  ut  qui  pallet  sit  pallidus,  aut  qui  amat 
ama  tor,  aut  qui  est  ebrius  ebriosus,  illae  igitur  pas- 
309  siones  sunt,  hae  qualitates,  tertia  species  est  earum  quali-  is 
tatuni,  quae  non  ex  eo  quod  iam  quisque  est  sed  ex  eo  quod 
esse  potest  intelleguntur  ut  dicimus  fragile  lignum,  non 
quod  iam  fractum  sil  sed  quod  frangi  possit,  nam  et 
palaestricum  corpus  duobus  modis  dicimus  et  id  quod 
palaestra  conpositum  est,  et  id  quod  natura  ita  formatum  20 
ut  huic  arti  accommodatum  sit,^  quamuis  ea  non  sit  inbu- 
tum.  illud  tamen  a palaestra  recte  dicitur  palaestricum 
quod  ipsius  artis  habet  effectum,  non  autem  inuenilur 
ipsius  qualitatis  nomen  unde  sit  denominatum  et  deriua- 
lum  palaestricum  illud  quod  nondum  est  sed  esse  potest.  25 
quare  cognoscendum  est  dici  quasdam  substantias  ex  qua- 
litatibus, quarum  nomina  non  inueniuntur.  namque  ut 
bonum  dicimus  a bonitate,  non  ita  optimum  ab  optimilate. 
ita  ergo  palaestricum,  quod  intellegimus  ex  eo  quod  per- 
cipere possit  palaestram,  non  habet  certum  qualitatis  no-  30 
men  ex  quo  dictum  uidelur,  constat  tamen  a qualitate  esse 
370  dictum,  quarta  species  est  earum  qualitatum,  secundum 
quas  formas  figurasque  intellegimus,  ut  quadrum  ro- 
tundum pulchrum  deforme  et  similia,  recipit  qua- 
le/ 2 abitus  R [|  5 eadem  R (|  7 pati  ut  R (i)  [|  8 in- 
oluerint  D ||  16  hae  D eae  B et  non  6 H 19  palestrium  D || 

21  acommodatum  B acummodatum  D |f  inbutum  D inbutas 
B imbutus  R ||  24  diriuatnm  R |I  27  nam  R || 


Digitized  by  Googl 


LIBER  Iin 


113 


litas  magis  et  minus,  nec  tamen  omnis,  nihil  enim 
quadrum  magis  altero  quadro  quadrum  est.  magis  autem 
aliquid  candido  candidum  dici  potest,  et  quaestio  est  in 
plerisque  utrum  magis  iustus  alter  altero  dici  possit. 

5 plerisque  autem  subtiliter  uidentur  adtendisse  qui  quali- 
tates ipsas  non  dicunt  recipere  magis  et  minus  sed  ea 
quae  ab  his  denominantur,  ut  iustitia  sit  ipsa  una  quae- 
dam perfecta  notio,  ut  non  dici  possit  'magis  haec  iustitia 
quam  illa  est’  dici  tamen  potest  'magis  hic  iustus  quam 
10  ille  est’  item  dici  non  potest  'magis  haec  sanitas  quam 
illa  est’  dici  tamen  possit  'magis  hic  sanus  quam  ille  est’, 
ex  quo  fit  ut  substantia  non  recipiat  magis  et  minus, 
qualitates  quidem  per  ipsas  substantias  possint  recipere, 
item  contrarium  qualitas  habet  nec  tamen  omnis,  nam  iiOQ 
15  sanitati  cum  sit  inbecillitas  contraria,  nihil  est  quadro  ro- 
tundoue  contrarium,  uidendum  est  autem  quoniam  quic- 
quid  contrarium  qualitati  est  qualitas  sit  necesse  est.  dul- 
cedo autem  qualitas,  qualitas  igitur  amaritudo  et  similia. 

QVANTITAS  bipertita  est,  quod  alia  discreta  est  alia  371 
20  continua,  discreta  ut  numeri  et  orationis,  continva 
ut  Uneae  ac  temporis,  item  alia  quantitatis  diuisio  est 
quod  alia  situm  quendam  partium  habet,  alia  non  habet, 
nam  linea  sitii  quodam  partium  intellegitur,  si  quidem  dici 
potest  quae  pars  eius  quo  loco  sit,  dextramque  ac  sini- 
26  stram  uidetur  habere,  at  uero  numerus  aut  oratio  aut 
tempus  nihil  horum  habent,  quamuis  ordinem  habere 
possint  ut  sit  in  his  aliquid  primum  et  secundum  et  ulti- 
mum et  medium,  nihil  tamen  quod  in  loco  intellegatur, 
quantitas  omnis  caret  contrario,  quid  enim  bipedali  tri-  372 
30  pedaiiue  contrarium?  et  si  quis  dixerit  contraria  esse 
maius  et  minus,  quae  uidentur  esse  uerba  quantitatis, 
sciat  non  esse  definitam  quantitatem,  itaque  siquis  dicat 
aliquid  maius  esse,  uidetur  esse  ei  contrarium  quod  minus 
est.  si  certum  quaesiuero  'quo  maius  est’  ? et  responderit 
quod  tripedali,  apparet  nihil  esse  contrarium,  ipsa  sibi 

4 utrumne  R ||  alter  addidi  quamquam  omitti  'poterat  || 

19  item  de  quantitate  ante  quantitas  add.  BR  ||  31  maius  D 
magis  B |]  .32  quis  om  B'D  [) 

MABTIANCS  CAPELLA  8 , 


Digitized  by  Googie 


114 


MARTIANI  CAPELLAE 


autem  quae  dicuntur  maiora  et  minora,  relatiue  dici  ma- 
nifestum est.  quodlibet  enim  minori  comparatum  maius 
est,  idemque  maiori  comparatum)»  minus  est.  si  igitur 
maius  et  minus  contraria  sunt,  cogimur  confiteri,  quod 
ualde  absurdum  est,  posse  alicui  rei  uno  tempore  simul  eue-  5 
nire  contraria,  rursus  aliud  absurdum  cogimur  intellegere 
unam  eandemqueremsitlimet  esse  contrariam,  si  quidem  res 

1116  quantitatibus  comparata  potest  eodem  tempore 

373  maior  et  minor  esse,  quantitas  non  recipit  maius  et  minus, 
non  enim  quinque  magis  quinque  sunt  quam  duo  duo,autitem  lo 
duo  aliis  duobus  magis  duo  sunt  aut  magis  cras  duo  erunt 
quam  hodie  sunt,  est  autem  proprium  quantitatis  quod  se- 
cundum hanc  dicimus  p a r et  i m p a r,  ut  qualitatis  proprium 
est  quod  secundum  hanc  dicimus  simile  atque  dissimile, 
((uainuis  in  diuersis  rebus  utrumque  liceat  abusiue  usurpari.  i5 

374  RELATIVVM  est,  quod  hoc  ipsum,  quod  dicitur,  ali- 
cuius est  uel  ad  aliquid  quolibet  moJo  referri  potest  ut 
fllius  non  sine  patre  uel  matre  et  seruus  non  sine  domino 

375  potest  intellegi  neque  sine  his  illi  uicissim.  dicuntur  au- 
tem relaliua  tribus  modis:  aut  alicuius  ut  filius,  aut  20 
alicui  ut  uicinus,  aut  ad  aliquid  ut  duplum,  quoniam 
duplum  ad  aliquid  simplum  est.  omnia  relatiua  his,  ad 
quae  l eferuntur,  uice  mutua  respondent,  nam  quem  ad 

. modum  Qlius  patris  filius  est,  sic  pater  filii  alicuius  pater 
est.  et  respondent  ita  ut  aliqua  isdem  casibus  respon-  25 
deant,  aliqua  casus  mutent,  nam  quod  de  filio  dixi,  item 
de  seruo  dicere  possumus,  quoniam  seruus  domini  seruus 
est,  dominus  serui  dominus,  haec  ita  sibi  respondent 
ut  eo.sdem  casus  in  conuersione  custodiant,  ita  quoque 
duplum  ad  aliquod  simplum  est  et  simplum  ad  aliquod  ao 
duplum  est,  ita  maior  minore  aliquo  maior  est  et  minor 
maiore  aliquo  minor  est.  manifestum  est  ergo  ista  casus 
in  conuersione  seruare.  at  uero  scientia  cum  sit  relatiua. 


11  idem  BR  corr.  p ||  dualis  BR  duo  aliis  b ||  16  quid  sit 
relatiuum  ante  relatiuum  add.BR  j]  22  ante  omnia  add.  K || 
25  hisdem  BR  ||  26  quod  om.  B^R  ||  30  ad  aliquod  simplum 
est  et  simplum  ad  aliquod  duplum  est  h ad  simplum  est  item 
BR  11  32  ista  Grotius  ita  BR  || 


Digifized  by  Google 


LIBER  IIII 


115 


alicuius  enim  rei  scibilis  scientia  est,  in  conuersione  id  ad 
quod  refertur  casum  mutat,  nam  quo  modo  dicimus 
'scientia  scibilis  rei  esl^  non  possumus  dicere  'scibilis 
res  scientiae  est’  sed  ' scibilis  res  scientia  scibilis  est’. 

5 item  sensus  rei  alienius  sensibilis  sensus  est,  contra  sen- 
sibilis res  sensu  <(sensibilis  est.  haec  ergo  non  ut  quae 
supra  dicta  sunt  seruatis  eisdem  casibus  sed  mutatis  con-  ^^20 
uertuntur.  quaedam  relatiua  his,  ad  quae  referuntur,  et  376 
in  tempore  concordant  caque  simul  esse  incipiunt  simul 
10  desinunt,  ut  senius  esse  non  potest  nisi  cum  esse  coeperit 
dominus  et  cum  dominus  esse  desierit  seruus  esse  desinit, 
et  item  dominus  cum  seruum  non  habuerit  dominus  dici 
non  potest,  at  uero  noscibilis  res  prior  est  natura  quam 
notio,  nam  si  noscibilia  tollas  notio  non  erit,  at  uero  si 
is  notionem  tollas  potest  aliquid  esse  noscibile , qiiamuis 
desit  ille  qui  nouit.  relatiua  possunt  habere)>  contrarium  377 
sed  non  omnia,  namque  inscientiae  scientia  contraria, 
amicitiae  inimicitia,  at  uero  duplo  nihil  contrarium  neque 
maiori  uel  minori : quae  quisquis  [ista]  contraria  putaue- 
20  rit,  cogitur  confiteri  unam  eandemque  rem  uno  atque  eo- 
dem tempore  posse  sibi  esse  contrariam,  siquidem  maior 
minori  comparatus  maior  est  idemque  maiori  comparatus 
minor  est  uno  atque  eodem  tempore,  quod  contrariis  eue- 
nire  nullo  modo  potest,  nam  quo  tempore  homo  stultus, 

25  non  eodem  tempore  sapiens  esse  potest,  neque  quo  tem- 
pore albus  est,  eodem  tempore  niger  esse  potest:  quod 
quia  euenire  non  posse  in  maiore  et  minore  ostendimus, 
fateamur  necesse  est  maius  et  minus  non  esse  contrarium, 
item  duplum  simplo  non  esse  contrarium,  quoniam  hoc 
30  idem  duplum  potest  esse  ad  aliquid  simplum,  non  igitur 
omnia  relatiua  possunt  habere  contrarium,  item  maius 
et  minus  quaedam  recipiunt,  quaedam  non.  nam  magis 
hic  amicus  illo  est,  hoc  magis  duplum  illo  duplo  esse  non 
potest  propterea,  quia  si  duplum  est,  ita  duplum  est,  ut  plus 

2 quo  modo  br  quod  BR  ||  6 res  om.  B ]|  sensas  BR 
7 hisdem  B ||  10  pro  cum  bis  c6  B ||  15  notiones  D 
19  quis  R II  ista  delevi  |j  21  contrariam  p contraria  BR 
26  posset  B^R  ||  29  item  scripsi  ita  BR  || 

8* 


Digitized  by  Google 


116 


MAETIANI  CAPELLAE 


aliquid  minusue  si  fuerit  non  sit  duplum,  quaeritur  utrum 
378  aliqua  substantia  dici  possit  relatiue.  sed  de  prima  sub- 
stantia dici  non  posserelatiue  nulla  quaestio  est.  non  enim 
Cicero  alicuius  dici  potest  aut  ad  aliquid  referri,  item 
equus : nam  quis  equus  ut  Rhoebus  non  alicuius  est  hoc  s 
ipso  quod  Rhoebus  est  sed  quod  iumentum  est  alicuius 
iumentum  est.  non  ergo  prima  substantia  relatiue  dici 
potest  neque  pars  eius  quaelibet,  quae  sine  dubio  et  ipsa 
prima  substantia  est.  nam  quem  ad  modum  Cicero  prima 
substantia  est,  ita  manus  eius,  manus  uero  non  eius  sed  lo 
specialiter  manus  ita  ut  secunda  substantia  relatiue  dici 
non  potest,  non  enim  sua  conuersione  respondent,  ut  si 
dicamus  'manus  Ciceronis’,  non  Cicero  manu  Cicero  est, 
neque  ipsa  manus  ob  hoc  manus,  quia  Ciceronis  est,  sed 
quia  ita  adfecta  est,  manus  dicitur,  non  quod  alicuius  sit.  i5 
non  ergo  ut  diximus  prima  substantia  neque  partes  eius 
relatiue  dici  possunt,  quaeritur  ergo  de  partibus  secundae 
substantiae,  nam  de  ipsa  substantia  nulla  quaestio  est. 
non  enim  homo  alicuius  homo  sed  manus  specialiter  ali- 
cuius hominis  manus  est,  et  ut  mutua  conuersione  respon-  20 
deat,  alicuius  manuati  manus  est,  ut  possimus  ita  conuer- 
tere,  quia  et  <(manuatum  aliquid  manu  manuatum  est. 
item  ungula  non  primae  substantiae  ungula  sed  alicuius 
ungulati,  quia  et  ungulatum  aliquid  ungula  ungulatum,  ut 
mutuam  possit  habere  conuersionem , quod  relatiuis  esse  25 
diximus  proprium,  si  ergo  maneat  illa  relatiuorum  deO- 
nitio,  ut  relatiuum  sil  quicquid  alicuius  dici  potest,  difficile 
resistimus  dici  partes  secundarum  substantiarum  relatiue. 
si  uero  illa  definitio  mutata  sit,  ut  relatiua  sint  ea,  quae  ad 
aliquid  referuntur  excepto  eo  quod  in  aliquo  sunt,  nulla  so 
incidit  in  hanc  definitionem  substantia,  quem  ad  modum 
seruitus  excepto  eo  quod  in  eodem  seruo  est  id  est  in 
aliquo  homine  refertur  ad  dominum,  at  uero  penna  ita 


5 nam  Monacens.  6 iam  BR  ||  hroebus  E ||  6 rhebas  R [] 
9 est  add.  p ||  13  manu  B manni  R manus  br  [|  16  dici- 
mus B II  parte  B ||  20  est  om.  B ||  24  est  ante  ut  add.  D || 
25  relatiuns  D ||  27  dificile  D ||  29  sit  scripsi  ita  BB  [|  30  ex- 
coepto  B II  32  eo  om.  D ||  33  et  117,  1 pinna  [| 


Digitized  by  Google 


LIBER  mi 


117 


pennati  alicuius  penna  est  ut  ex-^cepto  eo  quod  in  aliquo 
pennato  est  ad  nihil  referri  possit,  sane  admonendi  sumus  379 
ne  nos  pudeat  uerba  noua  facere  pro  necessitate  conuer- 
sionis.  nam  si  mutua  conuersio  non  respondet,  non  rela- 
5 tiue  enuntiamus,  hoc  modo:  cum  dico  pennam  uolens 
eam  ostendere  relatiuam,  non  me  pudeat  pennatum  ali- 
quid propter  conuersionem  dicere,  est  enim  pennatum  114  G 
ita  usitatum  ut  aures  non  offendat,  si  de  pede  agatur, 
non  pudeat  simili  deriuatione  fingere  notum  conuersioni 
10  uerbum.  item  scire  oportet  eum,  qui  relatiuum  aliquid 
ad  quid  referatur  ignorat,  nec  omnino  utrufti  ad  aliquid 
referri  possit  id  quod  dicit  scire  posse,  hoc  modo:  cum 
dicimus  *hoc  duplum  est’  nosti  simplum  eius,  id  est  ad 
quod  duplum  sit,  aut  si  illud  ignoras,  nec  omnino  utrum 
15  duplum  sit  scire  potes. 

FACERE  et  PATI  possunt  habere  contrarium  ut  cale-  380 
facere  refrigerare  et  calefieri  refrigerari,  habent  etiam 
magis  et  minus  ut  magis  et  minus  urere  et  magis  et 
minus  uri. 

20  SiTVS  omnis  denominatiue  dicitur  ut  sedere  ab  ses-  381 
sione,  stare  ab  statione,  et  quamuis  non  numquam  no- 
mina deficiant,  ex  quibus  situs  denominantur  ratio  tamen 
non  deficit. 

De  illis  tribus  quae  restant  supra  dicta  exempla  suf-  382 
25  fidunt.  QVANDO  enim  dicimus  ut  heri  cras,  vbi  ut 
Romae  Athenis,  habitvm  ut  calciatum  armatum, 
quid  horum  recipiat  magis  et  minus  cum  in  sermone  in- 
ciderit facile  apparet. 

Istae  sunt  decem  praedicationes,  ex  quibus  aliquid  383 
30  necessario  singillatim  enuntiamus,  nam  quicquid  omnino 
dixerimus  quod  aliquid  significet,  nondum  tamen  intellegi 
possit  an  uerum  an  falsum  sit,  unum  est  de  his  decem 

1 pinnatL  [j  2 pinnato  B^R  j)  ammonendi  BR  ||  3 noua 
uerba  R [|  pro  b ut  BR  [I  5 nuntiamus  B*R  1]  pinnam  B^R 
6 et  1 pinnatum  B'R  |[  9 diriuatione  B \ 15  potest  R 

16  quid  facere  quid  pati  ante  facere  add.  BR  j]  18  et  D ut 
BR  [1  20  ab  BR  ai»  |1  25  eri  B ||  26  habitum  R [j  calcea- 
tum B^  II  27  sermonem  b || 


Digitized  by  Google 


118 


MARTIANI  CAPELLAE 


exceptis  dumtaxat  iliis  uerborum  quodam  modo  articulis, 
sunt  enim  pleraque  a grammaticis  in  orationis  partibus 
enuntiata,  quae  omnino  per  se  nihil  ualent  aut  aliquid 
significant  plenum,  nisi  cum  fuerint  uerbis  adiuncta  ut 
115  G coniunctiones  praepositiones  et  quicquid  tale  illi  docent.  5 
384  Restat  ut  de  oppositis  dicamus,  sunt  autem  OPPO- 
SITA quae  sibi  ueluti  ex  aduerso  uidentur  obsistere  ut 
CONTRARIA,  nec  tamen  omnia  quae  opponuntur  sibi, 
contraria  <sunt,  sed  omnia  contraria  opposita  sunt,  oppo- 
nuntur autem  sibi  ita  ut  aut  relatiue  opponantur  ut  ma-  lo 
gnum  paruo  et  dimidium  duplo,  aut  ut  contraria  ut  stul- 
titia sapientiae,  aut  habitus  orbationi  ut  cernentia  caeci- 
tati, aut  aientia  negationi  ut  'Cicero  disputat’  'Cicero  non 
disputat’,  haec  autem  inter  se  non  nibil  differunt,  nam 
RELATIWM  RELATIVO  ita  oppoiiUur,  ut  hoc  ipsum  quod  15 
opponitur  eius  sit  cui  opponitur,  aut  ad  id  quocumque  modo 
referatur,  nam  dimidium  opponitur  duplo  et  eiusdem  dupli 
dimidium  est.  ita  ergo  illi  opponitur  ut  eius  sit,  cut  op- 
ponitur. et  paruum  opponitur  magno,  ut  eius  sit  ita,,  ut 
ipsum  paruum  ad  hoc  magnum  cui  opponitur  paruum  sit.  so 
386  CONTRARIA  uero  ita^  sibi  opponuntur  ut  non  eorum  sint 
quibus  opponuntur,  sed  tamen  ad  ea  quocumque  modo 
referantur,  si  quidem  stultitia  sapientiae  ita  contraria  est, 
ut  non  eiusdem  sapientiae  stultitia  sit  sed  ut  ad  illam  sit 
stultitia,  sciendum  tamen  est  quaedam  contraria  medium 
habere , quaedam  non  habere,  namque  sunt  talia,  ut  in 
ea  re  in  qua  esse  possunt,  alterutra  uice  necessario  insint 
et  medio  careant,  ut  sanitas  et  inbeciilitas.  haec  duo  con- 
traria natura  insunt  corporibus  animalium  atque  ita  uice 
alterutra  necessario  insunt  ut  diximus,  ut  in  quo  animalis  so 
corpore  sanitas  non  est,  necessario  inbeciilitas  sit,  et  in 
quo  inbeciilitas  non  est,  necessario  [ut]  sanitas  sit.  at  uero 


10  relatiuo  B relatiiia  bD  |]  oponantur  D [|  11  aut  con- 
trarium B II  13  agentia  BI)  ]|  17  referantur  D ||  18  cui  op- 
ponitur add.  p [I  22  ante  ad  ea  add.  sed  tamen  b aut  R || 
24  sed  ut  p ut  BR  aut  6 []  26  tatia  ut  scripsi  alia  ut  BR  alia 
quae  ita  ut  p ||  27  necessarium  RB^  [|  31  inbeciilitas  est 
B^R  H 32  inbicillitas  R ||  ut  om.  p || 


Digitized  by  Google 


LIBER  nil 


119 


candidum  et  nigrum  cum  sint  contraria  et  naturaliter  in 
corporibus  inueniantur,  propterea  medio  non  carent,  quia 
non  necesse  est  corpus  aliquod  candidum  esse  aut  nigrum, 
potest  enim  ita  deesse  candidum,  ut  non  insit  nigrum  at- 
5 que  hoc  modo  ex  alia  parte,  ergo  color  aliquis  medius 
inueniri  potest  ut  luteus  uel  uiridis.  habitvs  et  orbatio  886 
ita  sibi  opponuntur  ut  in  ea  re,  cui  euenire  possunt,  alte- 
rum eorum  necessario  insit  ex  illo  dumtaxat  tempore, 
quo  ea  natura  esse  permittit,  ut  dentatum  eum  dicimus, 

10  qui  dentes  habet,  edentulum  uero  non  illum  dicimus,  qui 
dentes  non  habet,  sed  cui  natura  inest  ut  habeat  ex  illo 
tempore,  quo  natura  permittit  ut  habeat,  nam  neque  la- 
pidem recte  dicimus  edentulum,  qui  num(|uarn  dentes 
habet,  neque  infantem,  quamuis  enim  aliquando  habere 
15  possit,  nondum  tamen  illo  tempore  ut  habeat  natura  per- 
mittit. hoc  ergo  tertium  genus  oppositorum  differt  a 
primo  relatiuorum  eo,  quod  cernentia  ita  opponitur  caeci- 
tati. ut  eiusdem  caecitatis  non  sit  aut  ad  eam  (|uodam  modo 
referatur,  a secundo  genere,  id  est  contrariorum,  illud  dif- 
so  fert  ab  his  dumtaxat  contrariis  quae  habent  medium,  quod 
cernentia  et  caecitas  intelleguntur  erga  oculos,  ut  alterum 
eorum  necessario  insit,  hoc  ergo  differunt  ab  his  con- 
trariis quae  habent  medium,  quia  illorum  alterum  non 
necessario  inest  substantiae,  horum  autem  [mediumj  ne- 
26  nessario.  ab  his  uero  contrariis,  quae  medio  carent,  haec 
ipsa  opposita  differunt,  quod  illa,  rei  cui  natura  insunt, 
omni  tempore  ^alterutra  uice  accidant  necesse  est,  ut  cor- 
pori animalis  sanitas  et  inbecillitas.  nam  alterum  eorum 
semper  est  in  corpore  animalis,  haec  autem  possunt  ali- 
30  quo  tempore  ei  rei,  cui  natura  inesse  possunt,  utraque 
deesse  aliquando  ut  infans,  dum  nondum  tempus  est,  quo 
dentes  habere  possit,  neque  dentatus  neque  edentulus  di- 
citur, ct  oculi  alicuius  animantis  nondum  adueniente  lem- 

11  et  ante  ex  add.  Grotius  1]  14  enim  om.  []  20  post 
quae  add.  N r ||  22  ergo  om.  R ]|  24  mediam  post  autem  add. 
ft”  om.  BD  deleuit  Koppius  ||  26  ista  B [|  27  accedant  B || 

28  nam  om.  |]  31  dum  nondum  tempus  est  B dum  non  est 
tempus  D || 


Digitized  by  Google 


120 


MARTIANI  CAPELLAE 


pore,  quo  uidere  possint,  neque  caeci  neque  uidentes  di- 
cuntur et  tamen  medium  non  habent,  igitur  contrario- 
rum , quae  medio  carent , duae  species  sunt  id  est  eorum, 
quae  alterutra  uice  accidunt  rei  in  qua  esse  possunt  nullo 
medio  intercedente  ut  sanitas  et  inbecillitas,  et  eorum  quae  s 
117  G simul  deesse  possunt  substantiae,  in  qua  simul  esse  non 
possunt,  et  tamen  cum  simul  desunt  nibil  medium  inter- 
cedit ut  cernentia  et  caecitas  uel  habitus  et  orbitas  den- 
387  tium.  quartum  genus  oppositorum  est)>  aientia  et  ne- 
gantia ut  *Cicero  disputat’  'Cicero  non  disputat’,  haec  lo 
a superioribus  dilTerunt  quod  illa  singillatim  dici  possunt, 
haec  non  nisi  conexe  dicuntur,  a relatiuis  hoc  dilTerunt 
quod  illa  etiam  relatiue  dicuntur,  haec  autem  non  relatiue. 
non  enim  disputans  ad  non  disputantem  refertur, 
a contrariis  hoc  dilTerunt  quod  illa  si  conexe  dicantur  tam  is 
diu  aut  uera  aut  falsa  sunt,  quam  diu  est  illud  in  quo  in- 
esse  possunt,  cum  autem  hoc  esse  destiterit  neque  uera 
neque  falsa  suiit  ut  'aut  stultus  est  ille  aut  sapiens  est’ 
ille  quam  diu  uiuit  horum  alterum  uerum  est,  cum  ipse 
esse  destiterit,  utraque  falsa  sunt,  quia  ille,  qui  non  est,  20 
neque  stultus  neque  sapiens  esse  potest,  at  uero  ' Cicero 
disputat’  et  'Cicero  non  disputat’  ita  sibi  opponuntur 
ut  et  dum  uiuit  Cicero  alterum  eorum  necessario  sit,  et 
ipso  mortuo  falsum  est  quidem  quod  disputat,  uerum 
tamen  est  quod  non  disputat,  hoc  modo  discernuntur 
haec  et  ah  habitu  atque  orbatione,  nam  qui  non  est,  neque 
caecus  est  neque  uidens.  nec  sane  moueare  quod  unie- 
mur iam  de  proloquiis  aliquid  dixisse,  de  quibus  postea 
dicendum  est.  hoc  namque  factum  est  occasione  oppo- 
sitorum. 30 


1 possent  />  II  2 aliquid  post  tamen  add.  ||  7 et  tamen 
— 8 dentium  om.  Ii*  ||  9 contrariorum  B oppositorum  B j| 
4 rei  cui  inesse  /)  j)  6 substantia  D [|  non  simul  esse  B (| 
7 intercidit  6 ||  9 est  oppositorum  B ||  10  Cicero  non  dispu- 
tat om.  B*R  II  12  haec  nixi  conexe  R |j  13  etiam  illa  BR 
corr.  p II  (13  quod  etiam — 14  refertur  om.  B*)  ||  quod  etiam 
illa  duo  a contrariis  hoc  differunt  quod  illa  si  conexe  dican- 
tur R II  17  distiterit  R |j  19  ille  ante  quam  diu  add.  B*R*  || 
20  distiterit  R || 


Digitized  by  Google 


LIBER  im 


121 


Nomen  est  quod  aliquam  rem  significat  et  per  casus  388 
flecti  potest,  uerbum  est  quod  aliquid  significat  et  per  iis  G 
tempora  flecti  potest,  ut  Cicero  nomen,  disputat  uerbum. 
haec  a se  in  uicem  separata  non  nibil  quidem  significare, 

5 uerum  tamen  uel  falsum  dici  non  possunt,  cum  autem 
fuerint  coniuncta,  iam  possunt  et  adfirmari  cl  negari,  ut 
'Cicero  disputat’  iam  dici  potest  'Cicero  non  disputat’. 

[esse  autqin  debet  *****  nominatiuus  casus  nominis  et 
tertia  uerbi  persona.]  prima  persona  significat  aliquid 
10  quod  iam  affirmari  et  negari  possit  et  in  hominem  Jan- 
lum  cadit,  in  ea  autem  intellegitur  nomen  etiam  si 
non  dicatur,  ut  disputo  [totum]  plenum  est,  etiam  si  non 
dicas  ego.  item  secunda  persona  et  ipsa  iam  ueritati 
aut  falsitati  ohnoxia  est  sed  etiam  ipsa  in  hominem  cadit, 

15  et  ei  nec  recte  dicimus  disputas,  qui  nec  audire  nec  in- 
tellegere quod  dicitur  potest,  ergo  et  hoc  cum  dicatur 
sine  nomine,  tamen  ibi  nomen  intellegitur,  aliter  figurate 
utimur  siue  prima  sine  secunda  persona  ut  aut  loquentem 
eum  inducas  qui  loqui  non  potest,  aut  ad  eum  conuerta- 
20  mus  orationem,  qui  neque  audire  neque  intellegere  potest, 
tertia  uero  persona  non  hominis  tantum  est  sed  aliarum  389 
etiam  <^rerum,  et  simul  ac  dicta  fuerit  non  continuo  intel- 
legitur, nisi  forte  de  deo  dicatur  aliquid , quod  de  eo  solo 
potest  intellegi,  ut  cum  dicimus  pluit:  iam  potest  esse 
25  uerum  aut  falsum,  cum  non  addamus  nomen:  notum  est 
enim  qui  pluat,  cum  uero  dicimus  disputat,  cum  aliquid 
iam  significet,  non  tamen  uerum  aut  falsura  dici  potest, 
si  nomen  non  addetur,  et  quamuis  de  homine  hoc  tan- 
tum possit  intellegi,  quia  non  de  uno  dici  potest,  necessa- 
3u  rio  subdendum  est  nomen,  et  resistit  cum  dicimus, 
tertia  uerbi>  persona  est  et  exigit  nomen  non  hominis 


1 de  nomine  quid  sit  ante  nomen  add.  Bll  ||  2 ante  uer- 
bnm  add.  k quid  uerbum  B quid  uerbum  R ]]  4 a se  scripsi  ab 
Blt  II  6 fuerit  R ||  8 excidisse  uidetur  proloquium;  sed  totam 
sententiam  ex  p.  122,  6 perperam  repetitam  deleui  j|  9 prima 
persona  om.  R'R‘  ||  10  affirmari  et  onu  B'R  ||  possit  6 non 
sit  RR  non  possit  r [|  11  autem  om.  R ||  12  totum  ante  plenum 
add.  Ii  om.  B ||  22  simul  ut  h ||  23  deo  Leidenses  Oudendorpii  (ad 
Apul.  metam,  p.  311)  eo  BD  []  26  enim  om.  B^D  ||  31  et  addidi  || 


Digitized  by  Google 


122 


MAKTIANI  CAPELLAE 


lantum  sed  cuiuslibet,  quod  resistere  potest,  prima  igitur 
et  secunda  persona  et  de  homine  tantum  possunt  intellegi 
119  G ct  solae  dictae  possunt  aut  uerae  aut  falsae  dici,  quia  cum 
his  etiam  nomina  intelleguntur,  tertia  uero  et  non  omnis 
sola  dici  potest  et  non  de  solo  homine  intellegitur,  quod  5 
ergo  fuerit  ex  nominatiuo  casu  nominis  et  tertia  uerbi 

390  persona  coniunctum,  pkoloqvivm  dicitur,  ita  ut  iam  ne- 
cessario aut  uerum  sit  aut  falsum  aut  dubium,  namque 
'homo  animal  est’  omnes  indicamus  uerum  esse  et  'omne  ani- 
mal homo  est’  omnes  indicamus  falsum,  dubium  est  'ille  lo 
disputat’  quamuis  necessario  aut  disputet  aut  non  disputet, 
nobis  tamen  dubium  est.  alterum  [nihil]  horum  neces- 
sarium esse  intellegimus,  sed  quid  uerum  sit  nescimus, 
uhi  uero  illa  uerba  sunt,  quae  inpersonalia  dicuntur,  non 
ex  nominatiuo  casu  impletur  sententia  sed  alios  casus  re-  is 
cipit  ut  disputatur  cum  dicitur,  plena  .sententia  est  si 
ablatiuum  adiungas  hoc  est  a Cicerone,  et  pa  e nitet 
cum  dicitur,  plena  sententia  est,  si  accusatiuum  adiungas 

391  id  est  Ciceronem,  [et  multa  sunt  alia.|  illud  tamen 
constat  personalia  uerba  non  implere  sententiam  nisi  cum  20 
nominatiuo  casu  et  tertia  uerbi  persona,  sunt  etiam  sen- 
tentiae quae  quamuis  constent  ex  nomine  et  uerbo  adfir- 
tnari  tamen  aut  negari  non  possunt,  quae  non  PROLO- 
QVIA  sed  ELOQVIA  dici  non  nullis  placuit,  ut  est  modus 
imperatiuus.  cum  dicimus  curre,  iam  plena  sententia  25 
est.  nam  nec  solum  intellegi  sed  etiam  fieri  potest  quod 
dicis,  negari  tamen  non  potest,  non  enim  hoc  negat  qui 
dixerit  noli  currere,  hoc  enim  non  est  aduersurn  ei 
quod  dictum  est  curre,  ut  hoc  sit  uerum  illud  falsum, 
[ut  possit  nasci  quaestio.]  nam  de  aientia  et  negatione  30 
quaestio  sine  dubio  nascitur  ut  ille  currit  et  ille  non 
currit;  quaestio  est  utrum  currat,  curre  autem  et 


2 possunt  b potestyy/t  ||  4 etsi  non  omnis  h ||  10  post  falsum 
add.  esse  r []  dubium  est  om.  R ||  12  nihil  deleui;  eadem  de  causa 
ante  nihil  add.  non  A []  13  uerum  scripsi  horum  £R  |]  17  pcnitet 
BR  II  18  et  — alia  deleui  ||  20  cum  add.  p ||  25  discimus  R || 
29  ad  curre  add.  aiax  R”'  ||  currere  R ||  30  ut  — quaestio 
deleui  ||  34  et  om.  R ||  32  post  currat  add.  an  non  /t"*  [| 


Digitized  by  Googie 


LIBER  IIII 


123 


noli  currere  non  facit  quaestionem  utrum  currat, 
nulla  quidem  quaestio  hic  potest  intellegi  utrum  currere 
debeat,  hoc  enim  ex  aientia  et  negatione  natum  est  ut 
currere  debet  et  currere  non  debet,  hoc  facit 
5 e/ optatiuus  modus,  cum  enim  plena  sit  sententia  cum 
dicamus  utinam  scribam,  utinam  non  scribam, 
non  potest  hinc  nasci  quaestio  utrum  scribat,  sed  plera-  392 
que  talia  sunt:  haec  ad  exemplum  sufdciant.  quod  ergo 
fuerit  iunctum  ex  nomine  et  uerbo,  si  plenum  nomen  et 
10  plenum  <uerbum  sit,  necessario  facit  sententiam  sed  non 
necessario  facit  proloquium,  si  enim  est  [quod  iam  est], 
adQrmari  et  negari  potest,  et  supra  diximus,  multa  dici 
plena  sententia,  quae  tamen  adfirmari  et  negari  non  pos- 
sunt. plenum  igitur  proloquium  est ' omnis  homo  animal 
15  est’  et  quamuis  natura  illud  exigat  ut  primo  nomen  et 
postea  uerbum  dicatur,  ut  dictum  est,  non  desinit  uerum 
esse  proloquium  etiam  si  dicas  'est  animal  omnis  homo’. 

Quicquid  accesserit  huic  sententiae  cui  parti  accedat 
diligenter  uidendum  est.  iiam  sunt  proloquii  partes  duae.  393 
80  quae  in  nomine  una ; svbiectiva  dicitur,])  quae  in  uerbo 
DECLARATIVA,  subicitur  enim  quid  sit  et  declaratur  quid  de 
illo  possit  intellegi,  cum  ergo  dicimusCi  cero  disputat,  si 
accedat  huic  sententiae  in  Tusculano,  declaratiue  acces- 
sit, si  accedat  Romanus,  subiectiue.  item  si  accedat  p r u - 
asdenter  et  copiose,  declaratiue.  item  si  dicitur  cum 
Catone,  declaratiue  accessit,  quicquid  igitur  nomina- 
tiuo  casui  accedit,  subiectiue  accedit,  quicquid  declaratiue 
accedit,  uariis  casibus  et  modis  accedit,  nam  subiectiue 
non  possunt  alii  casus  accedere , declaratiue  non  nisi  alii 
30  excepto  nominatiuo.  illud  tamen  sciendum  posse  fieri  ut  394 
uerbum  sit  in  subiectiua,  nomen  in  declaratiua,  sed  ita 

2 curre  It  [[  3 utrum  currere  debeat  r |1  5 et  add,  Vulc.  [[ 

6 utinam  scribam  om.  B'IV  j]  11  quod  iam  est  ah  interpolatore 
additum  est,  qui  non  intellegebat  ad  si  enim  est  audiendum  esse 
proloquium  [J  13  adfirmari  et  negari  non  possunt  b affirmari 
non  possunt  et  negari  non  possunt  I)  adfirmari  possit  et  negari 
possit  B II  21  declinatiua  It  ||  25  item  si  dicitur  — deciara- 
tiue  om.  It  H 26  accessit  B cessit  R []  29  alii  scripsi  uarii 
BR  [I  30  est  ante  posse  add.  R U 31  declinatiua  R || 


Digitized  by  Google 


124 


MARTIANI  CAPELLAE 


121 G 


395 


396 


122  G 
397 


uerbum  in  subiectiua  ut  aliquod  proDotnen  secum  uice 
nominis  teUeat.  ita  etiam  nomen  est  in  declaratiua  ut 
teneat  secum  aliquod  uerbum,  ex.  quo  eius  uicem  impleat, 
uelul  si  dicamus  ’qui  disputat  Cicero  est’ qui  disputat 
subiectiua  est,  Cicero  est  declaratiua,  sed  illam  subie-  6 
ctiuam  pronomen  facit,  hanc  declaratiuam  uerbum.  in 
hac  igitur  parte  illud  dicimus  quem  ad  modum  iuncta 
sunt  nec  tamen  possunt  plenam  facere  sententiam,  et  si 
faciunt,  quem  ad  modum  falsitati  et  ueritati  non  sint  ob- 
noxiae sententiae,  quamuis  sint  plenae,  et  quem  ad  modum  lo 
ad  id  perueniatur  ut  iam  non  solum  plena  sententia  sit 
sed  etiam  necessario  uera  aut  falsa. 

Tertia  pars  sequitur,  in  qua  dicendum  iam  est  de  ipsis 
proloquiis,  ad  quorum  intellectum  in  superiori  parte  per- 
uenimus.  proloqvia  igitur  differentias  habent  binas,  i5 
in  quantitate  et  qualitate,  qvantitatis  differentia  est 
quod  alia  sunt  uniuersalia  alia  particularia  alia  indeOnita. 
vxiVERSALE  est  ut  'omiiis  homo  animal  est’,  parti- 
OVLARE  ut  'quidam  homo  ambulat’,  indefinitvm 
ut  'homo  ambulat’,  quod  igitur  indefinite  dicimus,  ne- ao 
cessario  particulariter  accipimus,  non  necessario  uniuer- 
saliter.  et  quoniam  id  potissimum  enumerandum  quod 
securum  habet  intellectum,  indefinitum  pro  particulari 
accipitur,  erunt  ergo  duae  differentiae  in  quantitate, 
quod  aliud  est  uniuersale  proloquium , aliud  particulare. 
iu  qualitate  item  duae,  quarum  dedicativa  altera,  altera 
ABDICATIVA,  dedicatiuum  est  'omnis  <(uoluptas  bonum’, 
abdicatiuum  ut  'omnis  uoluptas  non  bonum’. 

Vniuersale  igitur  dedicatiuum  non  necessario  sequi- 
tur conuersio.  non  enim  ' si  omnis  homo  animal  est,  so 
omne  animal  homo  est’,  uniuersale  autem  abdicatiuum 

^ 

5 cicero  est  b cicero  BR  ||  7 discimus  5 JJ  1 et  % et  10 
quemammodum  .R  ||  8 possint  B ||  13  ante  tertia  add.  quod  est 
proloquium  BR  |J  19  ambulat  b animal  est  BR  []  22  quae 
quoniam  B quae  quoniam  R et  quoniam  b ||  26  qualia  B 
quia  b quarum  alia  R ||  altera  abdicatlua  BR  alia  abdica- 
tiua  r II  29  quemad  (a  B)  modum  conuertantur  ante  uniuersale 
add.  BD  U 


Digilized  by  Google 


LIBER  IIII 


125 


necessario  sequitur  conuersio.  'si  enim  omnis  uoluptas 
bonum  non  est,  omne  bonum  non  est  uoluptas’  et  'si 
omnis  homo  non  est  animal  mutum,  omne  animal  mutum 
non  est  homo’,  particulare^  autem  dedicatiuum  habet 
5 necessario  conuersionem.  nam  'si  quidam  homo  animal 
est,  quoddam  animal  homo  est’,  particulare  uero  abdi- 
catiuum  non  habet  necessariam  conuersionem.  'non’ 
enim  ' si  quoddam  animal  non  est  rationale , quoddam  ra- 
tionale non  est  animal’,  uniuersalis  ergo  dedicatiua  et 
10  particularis  abdicatiua  non  necessario  recurrunt,  uniuer- 
salis autem  abdicatiua  et  particularis  dedicatiua  necessario 
conuertuntur,  ita  tamen  ut  facta  conuersione  in  declara- 
tiua  particula  negatio  maneat,  nam  utique  conuersio  ita 
fit  ut  quae  particula  fuit  declaratiua,  eadem  suhiectiua  sit. 

15  ergo  cum  dico  'omnis  uoluptas  bonum  non  est’  omnis 
uoluptas  subiectiua,  non  est  bonum  declaratiua.  si 
conuertam  'omne  bonum  uoluptas  non  est’  facta  est  qui- 
dem subiectiua  quae  fuit  declaratiua , negatio  tamen  hanc 
particulam  tenet,  quae  facta  est  declaratiua.  et  si  uelini 
20  sic  dicere  'nulla  noluptas  bonum  est’  conuertendum  est 
sic  'nullum  bonum  uoluptas  est’,  sed  propter  duo  pro-  398 
loquia,  quae  diximus  non  necessario  conuerti,  debemus 
intendere  omnia  quae  proloquiis  attribuuntur,  per  quae 
recte  aut  non  recte  proponi  possunt,  ut  uerum  aut  falsum 
25  possint  ostendere,  haec  autem  quinque  sunt  iam  supe- 
rius demonstrata : genus  species  differentia  accidens  et 
proprium,  ex  bis  duo  faciunt  illa  proloquia  recurrere, 
alia  tria  nullo  modo,  namque  'ut  omnis  homo  animal  est  123  6 
rationale  mortale,  ita  omne  animal  rationale  mortale  homo 
30  est’  et  'quem  ad  modum  omnis  homo  risibilis  est,  ita  omne 
risibile  homo  est’,  rursum  in  particulari  abdicatiua  ui- 
dendum  est  quid  sit  proprium  non  esse.  'Ut  enim  pro- 
prium est  hominis  esse  risibile,  ita  proprium  est  risi- 
bile non  esse  praeter  hominem,  ergo  si  particulare 


4 deindicatiuum  ^ ||  6 homo  animal  /t  ||  8 rationalem 
R II  9 et  om.  B ||  23  attribuntur  B^R  |[  27  ex  hiis  duo  add.  h 
ex  his  duo  sunt  quae  add.  RV*  []  decurrere  ^ ||  30  quemam- 
modum  BR  ||  risibile  B'R  ||  33  homines  B^R  |{ 


Digitized  by  Google 


126 


MARTIANI  CAPELLAE 


abdicaliuum  proponamus  sic  'quiddam  risibile  non  est 
praeter  bominem ^ recurrit  sine  dubio  'quiddam  praeter 
hominem  non  esse  risibile’,  item  'quiddam  inanimum 
inrationale  inmortale  non  est  bomo,  quidam  homo  non  est 

399  inanimum  irrationale  inmortale’.  item  sunt  aliae  con-  5 
uersiones,  quae  faciunt  easdem  proloquiorum  particulas 
indefinitas  etiam  negatione  scilicet  de  loco  migrante,  nam 
particulae  indefinitae  fiunt  hoc  modo  homo,  non  homo; 
animal,  non  animal;  et  ideo  indefinitum  est,  quia  ne- 
gas tantum  hoc  esse,  non  diris  quid  sit.  cum  ergo  dico  lo 
'omnis  homo  animal  est’  si  uelim  recte  conuertere,  <^ad- 
liibeo  negationes,  ut  fiant  particulae  indefinitae,  si  enim 
uerum  'omnis  homo  animal  est’  et  uerum  est  'omne  non 
animal  non  homo’,  hac  conuersione  usus  est  in  rhetori- 
cis Cicero  ' deinde  si  constitutio  et  ipsa  et  pars  constitu-  is 
tionis  eius  quaelibet  intentionis  depulsio  est,  quae  inten- 
tionis depulsio  non  est,  ea  nec  constitutio  est  nec  pars 

400  constitutionis’-  item  particularis  abdicatiua  potest  hoc 
modo  conuerti  'si  enim  quoddam  animal  homo  non  est, 
quoddam  non  homo  animal  est’^  et  in  hac  conuersione  »o 
obseruandum  est,  quod  ubi  non  est  negatio  cum  directo 
proponimus,  ibi  fit  dum  conuertimus.  hanc  uicissim  con- 
uersionem  recipiunt  duo  proloquia,  quae  illam  primani 
non  necessario  recipiebant,  solum  uniuersale  abdicatiuum 
non  illam  aliam  recipit,  uocetur  ergo  docendi  causa  illa  25 
prima  conuersio,  haec  secunda,  haec  autem  proloquia 
quem  ad  modum  inter  se  adfecta  sint  hoc  modo  manife- 

4Q1  stius  apparebit,  quattuor  lineis  quadrata  formula  expri- 
matur. inprimo  angulo  superioris  lineae  scribatur  uni- 
u er  salis  dedicatiua  et  in  alio  eiusdem  angulo  uni-so 
uersalis  abdicatiua,  item  infra  ad  primum  angulum 
inferioris  lineae  particularis  dedicatiua,  ad  angu- 


4 quiddam  & {]  13  ante  uerum  b post  uerum  D add.  est  [] 
14  rethoricis  D (de  inu.  1,  10)  ||  16  constitutionis  ex  Cice- 
rone add.  Koppius  ||  17  ea  — est  om.  Z)  [)  21  quod  om.  B^R  || 
derecte  /t  []  22  si  dum  BR  ibi  sit  dum  b ibi  fit  si  dum  r || 
24  necessario  om.  B'R  ||  25  aliam  om.  B ||  docendi  Vulc.  di- 
cendi BR  II  30  uniuersalis  om.  BR^  U 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  IIII 


127 


Ium  relujuuin  particularis  abdicatiua,  deinde  du- 
cantur angulares  lineae  ab  uniuersali  dedicatiua  ad  parti- 
cularem abdicatiuam  et  ab  uniuersali  abdicatiua  ad  par- 
ticularem dedicatiuam.  duae  igitur  superiores  simul  con- 
5 firmari  non  possunt,  simul  negari  possunt,  nam  non  po- 
test simul  uerum  esse  'omnis  uoluptas  bonum  est’  et  402 
'omnis  uoluptas  non  est  bonum’,  possunt  autem  simul  i25G 
esse  'non  omnis  uoluptas  bonum  est’  'non  omnis  uolu- 
ptas non  est  bonum’,  duae  uero  inferiores  iiicissim  .simul 
10  negari  non  possunt,  simul  confirmari  possunt,  nam  uti- 
que non  potest  simul  negari  'quaedam  uoluptas  bonum’  et 
'non  quaedam  uoluptas  non  bonum’  esse,  at  uero  potest 
et  'quaedam  uoluptas  bonum’  esse  et  'quaedem  uoluptas 
bonum  non’  esse,  angulares  autem  neque  simul  adfirmari 
15  neque  simul  negari  possunt,  nam  si  uerum  est  'omnis 
uoluptas  bonum  est’  fal.sum  est  'quaedam  uoluptas 
non  est  bonum’,  item  si  falsum  est  'omnis  uoluptas 
non  est  bonum’  uerum  est  'quaedam  uoluptas  est  bonum’, 
hoc  item  contingit,  si  prius  particularem  uicissim  nomines. 

20  nam  si  uerum  est  .'  quaedam  uoluptas  non  est  bonum  ’ 
falsum  est  ' omnis  uoluptas  bonum  est’,  item  si  uerum 
est  'quaedam  uoluptas  bonum  est’  falsum  est  'omnis  uo- 
luptas non  est  bonum’,  item  uniuer.salis  dedicatiua  con-  403 
firmata  particularem  suam  neces.sario  confirmat,  negata 
25  non  necessario  eam  negat,  nam  si  uerum  est  'omnis  uo- 
luptas bonum  est’  necessario  uerum  est  'quaedam  uolu- 


4 Koppitts  formulam  ex  p repetiit:  nihil  tale  in  BR  inuenitur  : 
in  D formula  est  sed  simplicior  quam  Koppii  []  6 ct  om.  BR}  || 
10  ante  utique  perperam  non  toleranit  Koppius.  quod  eodd.  non 
agnoscunt  ||  11  ante  quaedam  add.  simul  non  BR  simul  negari 
non  b (negari  etiam  add.  RP' ) ||  post  bonum  add.  est  b ||  post 
et  om.  non  B'R  ||  12  post  uoluptas  om.  non  B*R^  1|  esse  BR 
est  Ar  |j  post  potest  arfrf.  simul  affirmari  A/t™  ||  17  falsum  .R 
uerum  A [|  18  uerum  B falsum  A [|  bonum  est  b non  est  bo- 
num B II  20  nam  A item  BR  ||  20 — 23  omnis  uoluptas  non  est 
bonum,  uerum  est,  falsum  est  quaedam  uoluptas  bonum  est. 
et  si  falsum  est  omnis  uoluptas  non  est' bonum,  uerum  est 
quaedam  uoluptas  bonum  est  RB,  quod  in  textu  exhibui  prae- 
bent bD  II 


Digitized  by  Googie 


128 


MARTIANI  CAPELLAE 


ptas  bonum  est’,  al  uero  si  superiorem  negemus  hoc 
modo  'non  omnis  uoluptas  bonum  est’  potest  fleri  ut 
'quaedam  uoluptas  bonum’  sit.  particularis  item  dedica- 
tiua  confirmata  non  necessario  uniuersalem  suam  conflr- 
mat,  negata  ^necessario  illam  negat,  nam  si  uenim  est  5 
'quaedam  uoluptas  bonum  est’  non  sequitur  ut  'omnis 
etiam  uoluptas  bonum’  sit.  si  ucro  'quaedam  uoluptas 
bonum  non  est’,  falsum  est  'omnis  uoluptas  bonum  est’, 
in  duabus  reliquis  hoc  obseruabis 

404  Plenam  sententiam  cum  proposuerimus  aliquid  ex  i« 
126  G ea  uolentes  efficere,  cum  concessa  fuerit  sv.mptvm  dicitur. 

huic  etiam  uni  sententiae  alia  certa  ratione  debet  innecti 
et  utique  propter  id , quod  inferre  uolumus , concedenda^ 

405  et  haec  cum  concessa  fuerit,  SVMPTVM  dicitur,  ex  duobus 
sumptis  ratione  sibimet  nexis  conficitur  tlla Tio.  quae  i5 
illatio  sumptum  propterea  dici  non  potest,  quia  non  ex- 
pectas  ut  hoc  etiam  tibi  aduersarius  concedat  sed  eo  in- 
nito  sequitur,  si  modo  ratione  seruata  fuerit  illatum,  et 
ut  hoc  planum  fiat  exemplo,  pulemu.s  quaestionem  esse 
utrum  uolujilas  utilis  sit.  si  nroponanius  ita  ' omnis  no-  20 
luptas  bonum  est’  plena  Quidem  sententia  est:  sumptum 
efficitur,-  si  hoc  aduersarius  concedat.  <|uo  concesso  ad- 
iungenda  est  alia  sententia  '(.orne  autem  bonum  utile  est’. 

si  hoc  etiam  concesserit,  eilicitur  sumptum,  ex  quibus 
duobus  sumptis  etiam  iiniitn  eo  sequitur  'onniis  igitur  uo-  25 
luptas  utilis  est’. 

406  lloc  totum,  quod  constat  ex  duobus  sumptis  et  illa- 
tione, RATIOCINATIO  a nobis,  a Graecis  cuWoTiciiioc 
appellatur,  est  ergo  ratiocinatio  ex  duobus  pluribusue 
concessis  ad  id  quod  non  conceditur  necessaria  peruentio.  3o 
possunt  ergo  plura  esse  sumpta  sed  minus  [a]  duobus  esse 
non  possunt,  et  enim  est  integra  ratiocinatio,  si  ad  illud 
quod  uolumus  ostendere,  utilem  esse  uoluptatem,  tribus 
etiam  sumptis  peruenire  uelimus  ut  'omnis  uoluptas  se- 


9 excidisse  non  nulla  perspexit  Koppius  [[  10  quid  sum- 
ptam et  quid  illatio  BD  add.  ante  plenam  ||  12  rationatione  Z)  || 
14  post  duobus  add.  igitur  b |J  15  pallatio  quod  R ||  18  si 
moderatione  R ||  28  syllogismus  RB  |{  31  a dei.  Grotius  [] 


Digitized  by  GoogI( 


LIBER  Ilir 


129 


eundum  naturam  est,  omne  quod  secundum  naturam  est 
bonum  est,  omne  bonum  utile  est,  omnis  igitur  uoluptas 
utilis  est’,  ex  hoc  apparet  plura  etiam  licere  addere  si 
oportuerit,  non  numquam  etiam  concludimus  inferentes  407 
6 non  quidem  id  quod  conficitur,  sed  quod  ex  eo  ipso, 
quod  inferre  debemus,  necessario  conficitur  hoc  modo 
'omnis  uirtus  bonum  est,  omne  bonum  utile  est,  omnis 
igitur  uirtus  non  nocet’,  inferendum  erat  'omnis  igitur 
uirtus  utilis’:  exeo  necessario  sequitur  non  nocere,  727ff 
10  quod  enim  utile  est  numquam  nocet,  hoc  a Graecis 
cu|U7T€pac)ia  dicitur,  a nobis  dici  potest  CONFINIS  CON- 
CLVSIO. 

Ratiocinatio  igitur  siue  propriam  et  suam  siue  con- 
finem habens  conclusionem  diuiditur  in  duo  genera:  prae- 
is dicatiuum  et  condicionalem  syllogistmim. 

PUAEDiCATivvs  est  in  quo  sumpta  ita  sibi  innexa  408 
sunt,  ut  aliquo  extrinsecus  addito  suppleantur,  ut  hoc  quod 
supra  dictum  est  'omnis  uoluptas  bonum  est,  omne  bonum 
utile  est’,  uidemus  itaque  non  totum  quod  supra  positum 
20  est  dictum,  sed  unam  inde  partem  sumptam  declaratiuam, 
quae  secundo  proloquio' facta  est  ^ubiectiua.  quod  pro- 
loquium secundum  ut  impleret  sententiam,  aliquid  petiuit 
extrinsecus  <^id  est  utile  est.  huius  illatio  conficitur  ex 
eo,  quod  accessit  et  ex  eo,  quod  non  est  repetitum  id  est 
25  'omnis  igitur  uoluptas  utilis  est’,  huius  generis  tres  for- 
mae sunt,  prima  est  in  qua  declaratiua  particula  supe- 
rioris sumpti  sequentis  efficitur  subiectiua,  aut  subiectiua 
superioris  declaratiua  sequentis,  declaratiua  superioris 
fit  subiectiua  sequentis  ut  in  superiori  proposito  exemplo. 

30  subiectiua  superioris  fit  declaratiua  sequenti^  si. hoc  modo 
uelis  conuertere  'omne  bonum  utile  est,  omnis  uoluptas 
bonum  est,  omnis  igitur  uoluptas  utilis  est’.^  secunda 
forma  est,  in  qua  declaratiua  superioris  sumpti  eadem  est 


9 est  post  utilis  add.  r H 11  symplerosma  H 15  con- 
ditionalem  R [J  syllogismum  add.  Monae.  3 et  6 1|  16  quid 
sit  praedicatiuus  syllogismus  (silogismus  B)  ante  praodica- 
tiuus  add.  BR  ||  nexa /t  ||  19  itaque  non  p utique  nec  BR  [] 
21  in  post  quae  add.  b |J  25  utile  B'R  1|  32  utile  B'D  [1 

MAETIANUS  CAPELLA  9 


Digitized  by  Googie 


130 


MARTIANI  CAPELLAE 


128  G 
40» 


410 


411 


etiam  declaraliua  sequentis  ut  'omnis  uirtus  bonum  est 
et  omnis  uoluptas  non  est  bonum , omnis  igitur  uoluptas 
non  est  uirtus’.  tertia  forma  est  in  qua  subiectiua  supe- 
rioris sumpti  eadem  est  etiam  subiectiua  sequentis  ut 
'quoddam  bonum  uoluptas  est,  omne  bonum  utile  est,  5 
quoddam  igitur  utile  est  uoluptas’.  in  prima  forma  et 
uniuersaliter  et  particulariter  et  dedicatiue  et  abdicatiue 
concludi  potest , in  secunda  forma  uniuersaliter  nisi  per 
contrarium  concludi  non  potest,  in  tertia  forma  particula- 
riter tantum  concluditur,  quapropter  noii  frustra  hic  est  lo 
ordo  seruatus.  nam  merito  prima  dicitur  in  qua  omni 
modo  concludi  potest,  secunda  item  recte  in  qua  potest 
concludi  uniuersaliter,  quamuis  per  contrarium,  tertia 
item  recte  quia  in  quantitate  minor  est,  in  qua  nisi  parti- 
culariter concludi  non  potest.  15 

Nunc  dicendum  est  singulae  formae  quot  modos  re- 
cipiant. nam  recipiunt  intra  se  certum  numerum,  extra 
quos  modos  quicquid  conclusum  fuerit,  non  est  temere 
concedendum,  recipit  autem  prima  nouem  modos,  se- 
cunda quattuor,  tertia  sex.  20 

PRIMAE  FORMAE  PRIMVS  MODVS  est  in  quo  confi- 
citur  ex  duobus  uniuersalibus  dedicatiuis  uniuersale  dedi- 
catiuum  directum  ut  est  'omne  iustum  honestum,  omne 
honestum  bonum,  omne  igitur  iustum  bonum’,  si  refle- 
xim  inferas  'omne  igitur  bonum  iustum’  non  sequitur  25 
sed  particulariter  potest  inferri  'quoddam  igitur  bonum 
iustum’  et  efflcitur  quintus  modus,  secvndvs  modus 
est  in  quo  conficitur  ex  uniuersali  dedicatiuo  et  uniuer- 
sali  abdicatiuo  uniuersale  abdicatiuum  directum  ut  est 
'omne  iustum  honestum,  nullum  honestum  turpe,  nullum  so 
igitur  iustum  turpe’,  si  reflectas  'nullum  igitur  turpe 
iustum’  efficitur  sextus  modus,  diximus  enim  supra  uni- 


8 in  secunda  — 9 non  potest  om.  R []  ante  nisi  add,  nni- 
uersaliter  et  particulariter  6 |1  9 post  tertia  add,  uero  deleto 
forma  R,  forma  in  ros.  in  B ||  10  ordo  est  Vi  1|  13  post  uni- 
uersaliter add.  et  particulariter  bR”*  U 18  conclusum  R 
19  autem  om.  R |f  23  Koppms  directim  legendum  putat 
29  directim  B || 


Digitized  by  Googl 


LIBER  IIII 


131 


uersale  abdicatiuum  posse  conuerti.  tertivs  modus  est 
in  quo  conficitur  ex  particulari  dedicatiuo  et  uniuersali 
dedicatiuo  particulare  dedicatiuum  directum  ut  est ' quod- 
dam iustum  honestum,  omne  honestum  utile,  quoddam 
5 igitur  iustum  utile’,  at  si  reflectas  efficitur  septimus  mo-  uu  G 
dus  'quoddam  igitur  utile  iustum’  quoniam  supra  dictum 
est  ^particulare  dedicatiuum  posse  conuerti.  qvartvs 
modus  est  in  quo  conficitur  ex  particulari  dedicatiuo  et 
uniuersali  abdicatiuo  particulare  abdicatiuum  directum  ut 
10  est  'quoddam  iustum  honestum,  nullum  honestum  turpe, 
quoddam  igitur  iustum  non  est  torpe*  reflecti  non  potest, 
diximus  enim  supra  particulare  abdicatiuum  non  posse 
conuerti.  OCTAVVS  modus  est  in  quo  conficitur  ex  uni- 
uersali al)dicatiuo  et  uniuersali  dedicatiuo  particulare  ah- 
io dicatiuum  reflexim  ut  est  'nullum  turpe  honestum,  omne 
honestum  iustum,  quoddam  igitur  iustum  non  est  turpe’. > 
NONVS  modus  est  in  quo  conficitur  ex  uniuersali  abdica- 
tiuo et  particulari  dedicatiuo  particulare  abdicatiuum  re- 
flexim ut  est ' nullum  turpe  honestum,  quoddam  honestum 
20  iustum,  quoddam  igitur  iustum  non  est  turpe’. 

SECVNDAE  FORMAE  PRIMVS  modus  est  in  quo  con-  .11-2 
ficitur  ex  uniuersali  dedicatiuo  et  uniuersali  abdicatiuo 
uniuersale  abdicatiuum  directum  ut  est ' omne  iustum  ho- 
nestum, nullum  turpe  honestum,  nullum  igitur  iustum 
25  turpe’,  hic  reflexione  si  utaris,  alius  modus  non  efficitur, 
quoniam  de  utrigque  subiectiuis  fit  illatio,  secvndvs 
modus  est  in  quo  conficitur  ex  uniuersali  abdicatiuo  et 
uniuersali  dedicatiuo  uniuersale  abdicatiuum  directum 
ut  est  'nullum  turpe  honestum,  omne  iustum  hone- 
■ 30  stum , nullum  igitur  turpe  iustum  ’.  tertivs  modus 
est  in  quo  conficitur  ex  particulari  dedicatiuo  et  uniuer- 
sali abdicatiuo  particulare  abdicatiuum  directum  ut  est 
'quoddam  iustum  honestum , nullum  turpe  honestum,  130  q 
quoddam  igitur  iustum  non  est  turpe’,  qvartvs  modus 
35  est  in  quo  conficitur  ex  particulari  abdicatiuo  et  uniuer- 
sali dedicatiuo  particulare  abdicatiuum  directum  ut  est 

3 directim  ||  9 directim  6 1]  23  directim  ||  28  di- 
rectim  B ||  32  directim  B J)  36  directim  B || 

9* 


Digitized  by  Congie 


132 


MARTIANI  CAPELLAE 


'quoddam  iustum  non  est  turpe,  omne  malum  turpe,  quod- 
dam igitur  iustum  non  est  malum’. 

413  TERTIAE  FORMAE  PRIMVS  modus  est  in  quo  con- 
ficitur ex  duobus  uniuersalibus  dedicatiuis  particulare  de- 
dicatiuum  directum  ut  est  ‘omne  iustum  honestum,  omne  s 
iustum  bonum,  quoddam  igitur  honestum  bonum’.  SE- 
CVNDVS  modus  est  in  quo  conQcitur  ex  particulari  dedi- 

• catiuo  et  uniuersali  dedicatiuo  particulare  dedicatiuum  di- 
rectum ut  est  ‘quoddam  iustum  honestum,  omne  iustum 
bonum,  quoddam  igitu^  honestum  bonum’,  tertivs  io 
modus  est  in  quo  conficitur  ex  uniuersali  dedicatiuo  et 
particulari  dedicatiuo  particulare  dedicatiuum  item  di- 
rectum ut  est  ‘omne  honestum  iustum,  quoddam  honestum 
bonum,  quoddam  igitur  iustum  bonum’,  qvartvs  modus 
est  in  quo  conficitur  ex  uniuersali  dedicatiuo  et  uniuer-  is 
sali  abdicatiuo  particulare  abdicatiuum  directum  ut  est 
‘omne  iustum  honestum,  nullum  iustum  malum,  quod- 
dam igitur  honestum  non  est  malum’,  qvintvs  modus 
est  in  quo  conficitur  ex  particulari  dedicatiuo  et  uniuer- 
sali abdicatiuo  particulare  abdicatiuum  directum  ‘quod-  20 
dam  iustum  honestum,  nullum  iustum  malum,  quoddam 
igitur  honestum  non  est  malum’.  <(sextvs  modus  est  in 
quo  conficitur  ex  uniuersali  dedicatiuo  et  particulari  ab- 
dicatiuo particulare  abdicatiuum  directum  ut  est  ‘omne 
iustum  honestum,  quoddam  iustum  non  est  malum,  quod-  25 
dam  igitur  honestum  non  est  malum’. '%mnes  igitur  modi 
131 0 certum  ordinem  tenent  eiusdemque  ordinis  ratio  est,  quae 
in  ipsis  formis]>  demonstrata  est. 

414  CONDICIONALIS  syllogismus  est  cuius  propositio  et 
plenum  argumentum  et  plenum  id  de  quo  quaestio  est  so 
continet,  ita  ut  assumpto  argumento  iam  certum  inferri 
possit  de  quo  quaestio  erat  ad  hunc  modum,  ponamus 
quaestionem  esse  utrum  sit  utilis  rhetorica , et  uolentes 
utilem  probare,  argumentum  ab  huius  definitione  capia- 

5 directim  5 |1  8 directim  BR^  H 11  in  quo  conficitur 
om.  B I 12  item  It  ut  est  B [)  directim  BR^  ||  13  nt  est 
om.  B I 20  directim  BR}  [I  29  de  condicionali  syllogismo 
ante  condicionalis  add.  BR  (j  34  huius  Br  hus  R |1 


Digitized  by  Google 


LIBER  mi 


y 

133 

mus,  quod  est  bene  dicendi  scientia,  ex  huius  argumento 
et  illa  quaestione  condicionalis  syllogismus  ponitur  sic  *si 
rhetorica  est  bene  dicendi  scientia,  utilis  est’,  assumimus 
argumentum  ita  ' est  autem  rhetorica  bene  dicendi  scien- 
5 tia’.  haec  duo  qui  concesserit,  etiam  inuitus  concedat 
necesse  est  utilem  esse  rhetoricam,  quod  erat  dubium 
ante  quam  propositio  et  assumptio  concederetur,  nihil 
tamen  in  assumptione  accessit  extrinsecus,  quod  est 
proprium  praedicatiui  syllogismi,  hic  frimvs  modus 
10  a dialecticis  appellatur,  qui  est  ab  antecedentibvs 
propterea  quoniam  argumentum  quem  ad  modum  po- 
positum  est,  ita  et  assumptum,  hoc  tantum  modo  differens 
quod  cum  condicione  positum  est  et  sine  condicione  as- 
sumptum. SECVNDVS  modus  est  qui  appellatur  a con-  415 
15  SEQVENTIBVS,  in  quo  ipsum  argumentum  quaestionem 
sequitur,  non  quaestio  argumentum  hoc  modo  'si  est  rhe- 
torica utilis,  est  bene  dicendi  scientia’,  assumitur  argu- 
mentum a contrario  id  est  per  negationem  sic  'non  est 
autem  bene  dicendi  scientia,  non  utilis  est  igitur’,  ter-  416 
20  Tivs  modus  est,  qui  appellatur  a repvgnantibvs , in 
quo  demonstratur  non  posse  simul  hoc  esse  et  illud  non 
esse,  in  quo  cum  fuerit  adsumptum  unum,  aliud  necessa- 
rio tolletur,  ut  cum  fuerit  adsumptum  esse,  non  esse 
tollatur  hoc  modo  'non  est  bene  dicendi  scientia  rhetorica  132  G 
25  et  non  est  utilis,  est  autem  bene  dicendi  scientia,  utilis  est 
igitur’:  confectum  est  'utilem  esse’  sublato  eo  quod 'non 
esse  utilem’  propositum  erat,  hi  tres  modi  ex  uno  argu- 
mento possunt  conGci  et  unam  rem  omnes  probare  pos- 
sunt. nec  interest  in  propositione  quam  partem  [in] 

30  primo  ponas  utrum  argumenti  utrum  quaestionis,  dum 
modo  condicionis  ratio  conseruetur.  cum  dixeris  'si  rhe- 
torica est  bene  dicendi  scientia,  utilis  est’  potes  et  sic 
proponere  ' utilis  est  rhetorica , si  bene  dicendi  scientia 


3 rethorica  R quod  notare  desinam  {]  11  quemammodum 
BR  II  13  conditione  bis  R | 14  apellatur  B (|  23  id  est 
ante  nt  add.  B deletum  in  R | 24  a post  scientia  add.  R j| 
26  utile  Br  utilis  R ||  27  positam  R ||  hii  R ||  29  in  delenit 
Vulc.  II  32  potes  scripsi  potest  BR  || 


Digitized  by  Googlc 


134 


MAETIANI  CAPELLAE 


417  est.  hoc  etiam  in  duobus  aliis  experiri  licet,  qvartvs 
modus  dictus  est,  qui  per  disivnctionem  efficitur,  ita 
ut  uno  assumpto  aliud  necessario  negatum  sit  hoc  modo 
' aut  sanus  est  aut  inbecillis,  sanus  est  autem,  non  est  igi- 

418  tur  inbecillis’.  qvintvs  modus  est,  qui  etiam  per  dis-  5 
IVNCTIONEM  efficitur,  ita  ut  uno  negato  aliud  necessario 
sit  hoc  modo  ^aut  sanus  est  aut  inbecillis,  non  est  autem 

419  sanus,  est  igitur  inbecillis’.  additi  sunt  alii  duo  modi, 
qui  per  <^argumentum  istorum  duorum  fieri  possunt,  non 
tamen  per  disiunctionen  sed  per  negationem,  est  ergo  lo 
SEXTVS  modus  in  quo  demonstratur  non  posse  simul  et 
hoc  esse  et  illud,  assumitur  per  unius  confirmationem, 
concluditur  per  alterius  infirmationem  hoc  modo  'non  est 
sanus  et  inbecillis,  sanus  est  autem,  non  igitur  inbecillis’. 
SEPTIMVS  modus  proponitur  sic  et  in  eo  assumitur  ut  in  is 

420  quinto  atque  ita  concluditur,  ad  rem  facilius  intellegen- 
dam bis  quaedam  formae  iunguntur  ita  ut  rebus>  ipsis, 
non  dictis  ratiocinandi  uis  intellegatur,  est  primi  modi 
forma  haec  'si  primum,  secundum:  primum  autem,  secun- 
dum igitur’.  SECVNDI  haec  'si  non  primum,  nec  secun-  20 

i55ffdum:  secundum  autem,  et  primum  igitur’,  tertii  haec 
'non  et  primum  et  non  secundum:  primum  autem,  igitur 
et  secundum’,  qvarti  haec  'aut  primum  aut  secundum: 
primum  autem,  non  igitur  secundum,  qvinti  haec  'aut 
primum  aut  secundum:  hon  autem  primum,  igitur  secun-  25 
dum’.  SE.KTi  haec  'non  et  primum  et  secundum : pri- 
mum autem,  non  igitur  secundum’,  septimi  haec  ' non 
et  primum  et  secundum:  non  primum  autem,  igitur  se- 

421  eundum’,  sciendum  tamen  est  ex  uno  argumento  posse 
fieri  tres  superiores  modos  et  ex  uno  argumento  alios  so 
quattuor,  huius  autem  ordinis  ratio  est  ut  primus  modus 


2 dictus  om.  R H 3 absumpto  E H 4 inbicillis  /i  H 5 quin- 
tus — 8 inbecillis  on.BR  1|  7 autem  om.  J?  [[  8 est  oin.  R [] 
19  haec  om.  R []  primum — igitur  om.BR  add.^R^  1|  20  si  non 
primum  non  secundum  non  secundum  autem  non  primum 
igitur  i?/l  deletis  prima  non  inR,  prima  et  secunda  in  B ; tertia 
et  quarta  additis  a sec.  manu  in  B,  omissis  in  R jj  21  tertia  B H 
27  haec  otn.  R ||  28  autem  om.  B 1| 


Digitized  by  Googie 


LIBER  IIII 


135 


sil  qui  appellatur  ab  antecedentibus,  quia  utique  quod 
antecedit  prius  est,  secundus  a consequentibus  eadem  ra- 
tione ut  ipso  nomine  suo  primum  se  debere  sequi  etiam 
in  ordine  uideatur  ostendere,  restat  qui  sit  tertius  in  eo- 
5 dem  argumento  a repugnantibus,  non  enim  potest  ad 
disiunctionem  transilire,  quae  iam  non  potest  ex  eodem 
argumento  fieri,  erit  ergo  quartus  modus  quasi  ad  aliud 
argumentum  primus,  et  ibi  utique  antecedere  debet,  in 
quo  per  confirmationem  assumitur,  prior  est  enim  con- 
io firmatio  negatione,  quintus  debet  esse  idem  sed  per  dis- 
iunctionem, sed  post  eum  propterea,  quia  in  eo  per  con- 
firmationem assumitur,  in  hoc  autem  per  negationem,  hoc 
in  duobus  reliquis  licet  intellegi. 

Miscentur  autem  sibi  multis  modis  syllogismi  ut  in  422 
15  una  ratiocinatione  et  praedicatiui  generis  et  condicionalis 
formas  agnoscas  hoc  modo,  si  quaestio  sit  utrum  utilis  sit 
ipsa  dialectica,  proponendum  est  'si  bene  disputare  utile 
est,  utilis  est  bene  disputandi  scientia : at  bene  disputare 
ulile  est,  utilis  est  igitur  dialectica’,  sane  uidendum  est  in 
iio  praedicatiuo  syllogismo  quod  de  propositione  sibi  assum- 
ptionem uindicet.  nam  extrinsecus  aliquid  eam  accipere 
manifestum  est.  in  eo  autem  quod  sibi,  ut  diximus,  Aq134G 
propositione  uindicat  adtendendum  est  utrum  recte  uin- 
dicet propter  seruatas  memoratasque  formas,  efficitur 
25  enim  ut  quod  in  propositione  ad  declaraliuam  partem  per- 
tinere uidebatur,  in  assumptione  ostendatur  ad  subiecti- 
uam  pertinere,  et  item  si  aliter  assumas,  hoc  ipsum 
pertinebit  ad  declaratiuam  hoc  modo,  notum  est  in  prima 
forma  ita  assumi  ut  aut  declaratiua  propositionis  subiectiua 
30  sit  assumptionis,  aut  subiectiua  propositionis  eadem  et  de- 
claratiua sit  assumptionis,  ut  si  proposueris  sic  'omnis  ars 
frequenti  exercitatione  meditanda  est,  dictio  autem  exer- 
citatio est  rhetoricae,  <rhetorica  igitur  frequenti  dictione 

3 ipse  BR  ]]  6 potest  hr  possemus  BR  [)  12  in  — nega- 
tionem om.  B'R^  II  17  est  R esse  B I|  18  aut  R ||  29  ita 
assumi  {deinde  deleta  ut  aut)  subiectiua  assumptionis  si  pro- 
posueris sic  B omissis  ceteris  ||  post  ut  aut  add.  aut,  deinde  de- 
letum subiectiua  in  R ||  declaratiua — declaratiua  sit  om.  1[ 


Digitized  by  Googie 


136 


MARTIANI  CAPELLAE 


meditanda  est’  in  propositione  exercitatio  ad  declaratiuam 
partem  pertinere  uidebalur,  in  assumptione  ipsa  exerci- 
tatio ita  ad  declaratiuam  pertinet,  quo  modo  ergo  forma 
seruata  est?  scilicet  quia  relictum  est  aliquid  in  declara- 
tiua  propositionis  quod  nou  uenerit  in  declaratiuam  as-  5 
sumptionis  unde  possit  fieri  conclusio  hoc  est  medi- 
tanda est.  nam  si  uellem  sic  assumere  'rhetorica  au- 
tem ars  est’  totum  seruaretur  ad  conclusionem  'rhetorica 
igitur  frequenti  exercitatione  meditanda  est’,  ex  hoc 
apparet  multa  esse  communia  quae  possent  uel  suhiectiue  10 
uel  declaratiue  adiungi  pro^  ut  se  hahuerit  assumptio.’ 

423  Talihus  insistente  Dialectica  et  ad  quaedam  non 
minus  inextricabilia  quam  caliginosa  properante  Pallas 
nutu  Maiugenae  festinantis  interuenit 

'perita  fandi  iam  progressum  comprime,  15 

ne  implexa  tortos  stringat  intimatio 
et  multinodos  perpeti  anfractus  diu 
Hymen  recuset,  editum  est  compendio 
quicquid  decenter  docta  disputatio 
multo  astruendum  contulit  uolumine,  20 

sat  est  profundae  fons  decens  scientiae, 
quae  abstrusa  promit  nil  morosum  disserens 
praeteruolando  nilque  ignotum  deserens, 

135  G nam  quae  supersunt  fraude  multa  consita, 

quis  falsa  captos  Circuit  deceptio,  25 

dum  amhage  ficta  praestruis  sophismata 
captentulisue  ludis  illigantibus 
pellax  soritas  cumque  sensim  congeris 
formasue,  mendas  comprobat  quas  ueritas, 
nefas  Tonantis  garriat  sub  auribus  30 

facinusque  dirum,  quippe  summi  caelites 
odere  turpis  omne  falsum  feminae. 


5 declaratiua  ||  8 SQTa&h&iviT  BD  corr.Mon.3  ||  9 fre- 
quentiae D om.  J?  (1  11  se  />  si  BR  ]]  12  insistentibus  B | 
et  om.  B II*  13  caligosa  B ||  14  nutum  BR  ||  16  inflexa  BR  \ 
tortos  B tortus  bR  []  18  ymen  BR  ||  21  frons  R ||  25  qiiae 
R'  II  26  sofismata  BR  (]  32  turpis  B'R^  || 


Digilized  by  Google 


LIBER  im 


137 


nam  si  reuoluas,  quid  cauilla  saeuius? 
dudum  locuta  circulatrix  indecens 
fies  profecto  decipula,  si  astruxeris, 
facessat  ergo  uersilis  profunditas 
s relicumque  tempus  liqueris  sororibus.’ 

his  auditis  Dialectica  cunctabunda  paululum , tamen  diuae  424 
praeceptis  paritura  respondit 

'uenerandos  mihi  fatus  reuerendosque  secuta 
referam  iussa  pedem  atque  ilicet  exorsa  silebunt. 

10  licet  unam  decuit  iussae  permittere  culpam, 
ut  honoris  pretio  cederet  inferre  relatus, 

^populum  Cecropidarum  bene  quo  palliatarum 
Bromius  conciperet  contumias  nosse  dolere, 
mage  quam  crediderat  uipeream  noscere  posset 
15  et  iners  Marsica  dudum  fieret  praestigiatrix 

neque  me  conspiceret  somnificam  uel  temulentam 
ioca  passim  blaterantem  louialibus  sub  orsis, 
tamen  uni  famulandum^  est  tibi  uirgo:  reticemus.’ 

20  haec  dicens  uelut  repressa  conticuit  compluresque  eam 
diuorum,  qui  inter  initia  deriserant,  horruerunt. 


1 uoluas  II  2 locutus  ||  5 reliqumque  b reli- 

quumque /1  11  8 uenerandus  BR  corr,  p [|  reuerendusque  br  |1 
9 illic  et  B ||  10  decuit  iussae  b decuisse  BR  |}  11  ut  p et 
BR  II  cederet  BR  cederem  h ||  12  cicropidarum  quo  bene  D || 


13  contumelias  D ||  15 
loca  BD  II  21  ntia  R 


fleret  BR  fieret  b 
orruerunt  B^K^ 


ARTE  DIALECTICA  EXPLICIT  LIBER  IIII  m BR 


17  ioca  Grotivx 
subscriptum  DK 


Digitized  by  Googie 


138 


MARTIANI  CAPELLAE 


lUG 

425 


426 


LIBER  V 

DE  RHETORICA 


Interea  sonuere  tubae  raucusque  per  aethram 
cantus,  et  ignoto  caelum  clangore  remugit: 
turbati  expauere  dei  uulgusque  minorum  5 

caelicolum  trepidat  causarum  et  nescia  corda 
horrent  ne  ueteris  renouentur  crimina  Phlegrae, 
tunc  Amnes  Faunique  Pales  Ephialta  Napeae 
respectant  proceres  nulloque  assurgere  motu 
cernunt  attoniti  uicibusque  alterna  profantes  lo 

mirantur  placidam  per  pectora  sacra  quietem, 
tum  primum  posita  Siluanus  forte  cupresso 
percitus  ac  trepidans  dextram  tendebat  inermem 
Deliacos  poscens  arcus  atque  Herculis  arma, 

Portuni  trifidam  suspirans  flagitat  hastam,  15 

Gradiui  frameam  non  ausus  poscere,  falcem 
Saturni  bello  suetus  disquirit  agresti, 
diffidensque  sui  respectat  tela  Tonantis. 

Sed  dum  talibus  perturbatur  multa  terrestrium  plebs 
deorum , ecce  quaedam  .sublimissimi  corporis  ac  fiduciae  20 
grandioris,  uultus  etiam  decore  luculenta  femina  insignis 
ingreditur,  cui  galeatus  uertex  ac  regali  caput  maiestate 
sertatum,  arma  in  manibus  quibus  se  uel  communire  so- 
lita uel  aduersarios  uulnerare  fulminea  quadam  corusca- 


inscriylum  INCIPIT  DE  RETHORICA  LIBER  V in  BIt  1| 
7 horrent  ne  Susius  haerent  et  BR  ||  phlaegrae  BR  jj 
12  tunc  6 []  13  inermen  R [|  14  deliacos  poscens  B^  Delia 
composcens  BR  Dellaque  composcens  rb  [|  20  sublimissimi 
BR”'  (limis  in  ros,,  in  qua  prima  littera  t fuerat)  subtilismi  R |1 
23  sertatum  arma  in  manibus  B in  ras.  || 


Digilized  by  Google 


LIBER  V 


139 


tione  renidebant,  subarmalis  autem  uestis  illi  peplo  quo- 
dam circa  umeros  inuoluto  Latiariter  tegebatur,  quod  om-  137G 
nium  figurarum  lumine  uariatum  cunctorum  schemata 
praeferebat,  pectus  autem  exquisitissimis  gemmarum  co- 
6 loribus  balteatum.  baec  cum  in  progressu  arma  concus-  427 
serat,  uelut  fulgoreae  nubis  fragore  colliso  bombis  dissul- 
tantibus fracta  diceres  crepitare  tonitrua ; denique  credi- 
tum quod  instar  louis  eadem  posset  etiam  fulmina  iaculari. 
nam  ueluti  potens  rerum  <(omnium  regina  et  impellere 
10  quo  uellet  et  unde  uellet  deducere  et  in  lacrimas  flectere  \\  » ' ’ 

et  in  rabiem  concitare  et  in  alios  etiam  uultus  sensusque 
conuertere  tam  urbes  quam  exercitus  proeliantes , quae- 
cumque poterat  agmina  populorum,  haec  etiam  senatum 
rostra  iudicia  domuisse  in  gente  Romulea , Athenis  ucro 
15  curiam  gymnasia  theatraque  pro  arbitrio  reflexisse  ac 
totam  funditus  Graeciam  miscuisse  ferebatur,  hac  uero  428 
loquente  qui  uultus  uocisue  sonus  quantaque  excellentia 
celsitudoque  sermonis!)  audire  operae  pretium  etiam  su- 
peris fuit  tantae  inuentionis  ingenium,  tam  fecundae  uber- 
20  tatis  eloquium,  tam  capacis  memoriae  recordationisque 
thesaurum,  qualis  disponendi  ordo,  quam  pronuntiandi 
congruens  modulatio,  qui  gestus.in  motu,  quae  profunditas 
iii  conceptu!  denique  exilis  in  modicis,  in  mediocribus 
facilis,  in  elatione  flammatrix.  reddebatque  cunctos  in  am- 
25  biguis  dociles,  in  persuasione  cedentes,  in  conlisione  dis- 
cordes, in  laudibus  arrogantes,  at  uero  cum  quid  commo- 
tum publici  nominis  attestatione  clamauerat,  fluctuare  per- 
misceri ardere  omnia  uidebantur.  hanc  igitur  feminam  429 
auratae  uocis  et  quasdam  diadematum  gemmas  regnorum- 
30  que  fundentem  ingens  inlustrium.  uirorum  sequebatur 
agmen,  inter  quos  proximi  eidem  duo  diuerso  habitu 
nationeque  praenitentes,  quorum  unus  erat  pallio  circum- 
actus alterque  trabeatus,  diuersus  utrique  oris  sonus, 
licet  alius  etiam  Athenis  se  diceret  Graia  'didicisse  ac 


6 fulgnreae  & II  9 neluti  npotens  R iielut  impotens  B || 
10  quo  b quod  BB  15  gimnasia  D ||  19  fecundae  Rb  facun- 
dae B II  27  permiscere  B'R^  |1  31  proxime  R H 


Digilized  by  Cooglc 


140 


MAETIANI  CAPELLAE 


promptus  gymnasiorum  studiis  et  reluctantibus  semper 
Academiae  altercationibus  haberetur,  ambo  tamen  noui 
profectique  paupertatis  sinu,  et  cum  alterum  Quirinalis 
eques,  alium  fabrilis  procrearet  industria,  ita  praecines 
linguae  excellentia  floruerunt,  ut  post  curiarum  fata  im-  5 
meritasque  mortes  uirtute  astra  conscenderent,  immor- 

430  talilate  gloriae  saecula  superarent,  de  uno  tamen,  quem 
Athenarum  populus  ac  palliata  agmina  sequebantur,  haec 
fama  conuenerat , quod  acerrimus  idem  et  procellis  in- 
dignantis oceani  fremituque  uiolentior.  denique  de  illo  lo 
uersus  huius  modi  ferebatur 

beivoc  dvqp'  Tdxct  Kev  Kai  dvamov  aitioiuTO. 

431  alter  uero,  quem  consularis  purpura  et  coiiiurationis  ex- 
tinctae  laurea  redimibat,  mox  ut  ingressus  curiam  supe- 
rum et  in  louis  gratulatus  est  se  uenisse  conspectum,  cla-  is 
mare  laetior  coepit  ' o nos  beatos  o tem  publicam  fortu- 

432  natam  o praeclaram  laudem  consulatus  mei’,  post  hos 
tamen  in  diuersis  agminibus  oratores  emeriti  ac  prae  se 
ferentes  insignium  culmen  meritaque  linguarum  Aeschinem 
Isocratem  Lysiamque  conspiceres,  tum  in  togatis  agmini-  20 
bus  j-  Sosantios  Gracchos  f Regulum  Plinium  Fronto- 

433  nemque.  uerum  ante  cunctos  atque  ipsam  ducem  omnium 
feminam  senex  quidam  signum  [ac]  praeuiam  uirgam 
gestans  lictoris  Romulei  praecedebat  usu  atque  in  eiusdem 
uirgae  culmine  <^corax  oris  aurati  uenientis  feminae  au-  25 

434  spicio  praeuolabat.  ille  autem,  qui  gestabat  uirgulam, 
Tisias  dictus  cunctisque  uetustior  atque  elatior  uidebatur. 
nam  et  suos  minores  ceteros,  ipsam  illam  ducem  respe- 
ctans superpositum  coruum  commune  pignus  filiamque 

435  memorabat,  quo  argumento  commoti  quam  plures  deorum  so 

12  Hom.  II.  XI  654  16  Cic.  in  Cat.  II  § 10 


3 profectique  Susius  protectiqne  BR  ||  6 curarum  B^R 
(duriora  fata  Vonckius)  I|  facta  r |1  6 conscenderant  i?‘  H 7 de 


uno  B denno  R 


9 item  E'  11  12  AINOCaNHP.TaKaKGN- 


KaiaNaiTI«N.HT*OITO(HTIOITI  R)BR  U 13  alterum  B [] 
14  redimebat  R ||  ut  ingressus  est  b ingressus  BR  ||  19  esci- 
nem  BR  ||  21  sosantios  BR  Crassos  Antonios  Koppius  Cato- 
nes  Balmius  I|  graeos  R ||  23  ac  deleui  Q 27  dictus  est  b || 


LIBER  V 


141 


> eam  quidem  nobilissimam  feminam  sed  aut  Apollinis  co- 
gnatam credidere  si  Graia  est,  aut  si  Romulea  de  gente  » 
Coruini.  cui  aenigmati  illud  adiectum,)>  quod  intrepida 
et  fiduciae  promptioris  tam  Palladis  quam  ipsius  Cyllenii 
5 deosculata  pectus  cuiusdam  propinquae  familiaritatis  indi- 
cia patefecit,  denique  non  nulli  superum  cum  inter  tre- 139  a 
pidationem  bucinae  praecinentis  et  admirationem  amici- 
tiae superorum  incerti  diutius  diuinatorem  Phoebum  cu- 
perent  sciscitari  nondum  loue  maximo  disquirente,  tu- 
10  multuarie  quae  esset  inquirunt,  ac  tunc  illa  respectans  43G 
superos  uniuersos  aliquanto  commotiorque  sic  coepit 
'patrem  maximum  louem  ceterosque  caelites,  quos  in 
causis  pluribus  saepe  sum  deprecata  atque  ipsum  conuen- 
tum  superae  consessionis  attestor  nihil  mihi  magis  incon- 
15  sentaneum  atque  indecens  aestimari,  quam  ut  quae  semper 
in  foro  iudiciisque  quam  pluribus  accusauerim  multos  ali- 
osque  defenderim  et  uiribus  gloriam  deluctationis  annixa 
mihi  de  discriminum  fatis  promeriti  euentus  praeconia 
compararim,  nunc  apud  uos  superi,  quis  placere  inmor- 
so  talitatis  instar  [ac  pretium]  uidebatur,  inuita  compellor 
scholarium  iuuenilium  monitus  et  exilia  decantatae  artis 
praecepta  memorare,  neque  enim  hoc  nobis  adscribit 
inopia,  cum  redundantes  turmae  suppetant  consequentum, 
cum  absque  bis,  qui  perturbantes  pectora  sensusque  cun-  > 

25  ctorum  cognoscentum  quoque  perfregere  subsellia , etiam 
alios  habeam  qui  minutias  praeceptorum  et  artis  intimae 
commenta  perscripserint,  inter  utrumque  uero  columen 
sectatorum  praeniteat  T^ullius  meus,  qui  non  solum  in 
foro  senatu  rostrisque  grandiloquae  facultatis  maiestate 
30  tonuerit,  uerum  etiam  ipsius  artis  praecepta  commentus 
libros  quam  plures  saeculorum  usibus  consecrant,  quod  437 


2 esset  Halmius  ||  3 adiectum  est  Dh  ||  4 promptionis 
tam  Pallidis  qaa  R ||  cillenii  h cilleni  BR  []  6 inter  Halmius  in 
BR  II  trepidationem  BR  trepidatione  br  ||  7 am mirationem  i?/! 
ammiratione  & |1  8 phebum/t  ||  11  aliquando  Halmius  ||  14  con- 
cessionis B^  II  20  ac  pretium  deleui  ||  compellar  b ||  21  scho- 
larum b II  23  suppetunt  b ||  consequentium  b ||  24  cum  scripsi 
nam  BR  ||  25  cognoscentium  b ||  28  non  forum  in  solo  B^  || 


Du 


142 


. MARTIANI  CAPELLAE 


cum  ita  sit,  emeritae  granditatis  pudor  et  celebrati  quan- 
tum pote  nominis  gloria  haec  inchoamentorum  primordia 
detrectaret  excurrere,  ni  et  hoc  ad  immortalitatis  prae- 
roiuiii  proficeret  quod  iubetis,  ac  fiducia  me  perennitatis 
accendat  exequi  uel  primordia  tamen  loue  cum  superis  5 
imperante,  accingar  igitur  haec  aridiora  percurrere 
minus  quidem  quam  publicitus  soleo  placitura,  quamquam 

' si  Pallados  aures  atque  Arcadicam  rationem  beniuolae 
maiestatis  participaret  assensio,  ne  nunc  quidem  apud  uos 
140  G caelites  displicebo,  quippe  sum  ipsa  Rhetorica,  lo 

438  quam  alii  artem,  uirtutem  alii  dixere,  alii  disciplinam,  ar- 
tem uero  idcirco  quia  doceor,  licet  Plato  huicuocabulo  re- 
fragetur.  uirtutem  autem  <^dicunt,  qui  mihi  bene  dicendi 
inesse  scientiam  compererunt.  qui  edisci  uero  dicendi 
intimam  rationem  et  percipi  posse  non  nesciunt,  fidenter  is 
me  asserunt  disciplinam. 

439  OFFiciVM  uero  meum  est  dicere  apposite  ad  persua- 
dendum, FINIS  persuadere  id  quod  est  propositum  dictione, 
quae  quidem  uerba  mei  Ciceronis  attestor,  cuius  etiam 
exemplis  me  per  omnes  insinuo  praeceptionis  ductus  con-  20 

440  sequenter  usuram,  materies  autem  duplex  est,  ubi  et 
unde  fiat  oratio:  VBi,  [ut]  cum  ipsius  membra  adgredior 
quaestionis : VNDE,  cum  res  inuentae  uerbaque  sociantur. 

441  QVAESTio  ipsa  aut  FINITA  est  aut  INFINITA,  finita 
est,  cum  nascitur  de  certo  facto  demonstratque^  personam,  25 
ut  in  Rosciana  quaeritur  Ciceronis  utrum  interfecerit 
patrem  Roscius,  infinita  illa  est,  quae  generaliter  quaerit 
utrum  sit  aliquid  appetendum , ut  an  philosophandum  sit 
in  Hortensio  disputatur,  in  superiore  autem  crebro  assi- 
dueque conluctor  atque  eam  Graecis  placuit  uiroGeciv  no-  30 


2 pote  scripsi  puto  BR  ||  4 fidacia  me  Halmius  fidnciam 
BR  fidacia  br  [|  6 accendat  Rb  accedat  B l|  primordia  br 
primora  BR  |]  7 quam  pollicitas  & ||  8 archadicam  D archa- 
diam  BR  []  9 assensio,  ne  nunc  Grotius  assensione,  nunc  b 
assensionem  nane  R ascensionem,  nunc  B ||  11  alii  disci- 
plinam r alteri  disc.  BR  ||  17  apposite  p apropositae  B pro- 
posite Db  [1  18  in  dictione  b ||  20  insinuatio  D |[  22  ut  dei. 
Koppius  II  24  quaestio  autem  ipsa  Db  []  26  ut  om.  B'R'  |1 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  V 


143 


minari,  in  infinita  nero  uniuersitatis  astruendae  sibi  fidu- 
'Ciam  uindicante  tunc  potius  uersor,  cum  otium  ac  dispu- 
tationes adgredior,  licet  plerumque  etiam  pars  ipsa,  quae 
thesis  dicitur,  in  causis  mihi  elatius  anhelanti  amentatas 
a hastas  crebro  et  pila  plurimum  ualentia  ministrarit.  an 
aliud  in  Scauriana  succurrit,  cum  interposita  disputatione 
tractatur  'ex  quibus  causis  mors  obueniat  repentina’  ac  141G 
pro  Milone  similiter  'an  mundus  prudentia  gubernetur’, 
denique  e meis  sectatoribus  quidam  acri  admodum  ac 
10  subtilissima  ratione  commoti  nullam  esse  attestantur  hy- 
pothesin  [quaestionem] , nam  cuncta  quae  in  defensione 
pro  reis  contraque  eos  in  accusationibus  retractantur,  ad 
generales  quaestiones  poterunt  applicari. 

lam  uero  partes  officii  mei  quinque  esse  non  dubium.  442 
15  nam  est  inuentio  dispositio  elocutio  memoria  pronuntiatio, 
indicatio  enim,  quae  a non  nullis  dicitur,  partibus  cunctis 
adscribitur  idcircoque  ipsa  pars  non  poterit  rite  censeri, 
licet  dicendum  quid  silendumue  sit  dispensatio  indicatio- 
nis examinet,  inventio  est  quaestionum  argumento- 
so rumque  sagax  inuestigatrixque  comprehensio,  disposi- 
tio est  quae  ordinem  rebus  attribuit,  elocvtio  quae 
arripit  uerba  uel  propria  uel  translata,  quaeque  noua  facit 
ueteraque  componit,  memoria  firma  rerum  uerboruin- 
que  custodia  est.  pronvntiatio  uocis  motus  gestusque 
25  pro  rerum  et  uerborum  dignitate  moderati»,  sed  ex  his 
inuentionem  certum  est  esse  potissimam , cuius  opus  est 
causae  quaestiones  excutere  et  argumenta  probatu  ido- 
nea repperire. 

Quaestionum  uero  duplex  species,  aliae  sunt  enim  443 
80  principales,  aliae  incidentes,  principales  sunt  status 
ex  quibus  nascitur  causa , quas  Tullius  constitutiones  ap- 

30  Cic.  de  Inv.  I § 10  et  saepias 

1 in  infinita  Rb  infinita  BD  H 4 ammentatas  BR  []  9 e 
om.  B^R^  (]  ammodum  []  11  quaestio  BR  quaestionem  o:  dei. 
Halmitis  |[  nam  add.  Htdmius  [[  14  dubium  est  b j]  15  et  21 
eloqutio  B eloquutio  R []  18  dicendum  quid  silendumue  BR 
(silendum  R)  quid  dicendum  quid  silendam  r ||  24  questus- 
que 5*  II  25  dignitatem  R [| 


Digitized  by  Googie 


144 


MAKTIANI  CAPELLAE 


pellat.  INCIDENTES  uero,  quae  dum  tractatur  causa 
nascuntur,  dum  argumenta  uel  scripta  refutando  in  plures 
142  0 causa  diducitur  quaestiones,  ut  sit  principalis  'utrum  Clo- 
dium iure  occiderit  Milo’  incidens  <'uter  utri  insidias 
cqmpararit’.  5 

444  Principales  igitur  status  sunt^numero  tres,  an  sit,  quid 
sit,  quale  sit.  AN  siT  coniectura"  est  ut  ' an  patrem  occi- 
derit Roscius’  QVID  SIT  finis  ut  'an  minuerit  Cornelius 
maiestatem’  qvale  sit  qualitas  ut  'an  Saturninus  iure 
necatus  sit’,  sed  ne  forsan  moueat,  quod  praetereo  quar-  lo 
tum  statum,  quem  Hermagoras  inuenil,  subtilior  ratio  est 
eum  non  statum  sed  partem  dicere  qualitatis,  quod  in  eius 
expositione  monstrabo. 

445  Nunc  dicendum  est  quo  modo  status  inueniantur  in 
causa,  inueniuntur  igitur  per  intentionem)>  et  depulsio- 15 
nem.  intentio  est  obiectio  eius  facti  quod  in  iudicium 
uenit.  DEPVLSIO  quaedam  resistens  intentioni  ut  si  di- 
catur 'occidisti  patrem:  non  occidi’,  'ex  his  duabus  inter 
se  concurrentibus  uocibus  nascitur  quaestio , quae  dicitur 
STATVS , quod  ibi  quasi  ad  pugnandum  actionum  acies  20 
ordinata  consistat,  sed  facile  est  uidere  quid  obiecto  cri- 
mini respondeatur,  illud  facile  non  est  quid  debeat  in- 
tendi, utrum  factum  ut  'hominem  occidisti’  an  nomen 
facti  ut  'homicidium  fecisti’,  et  licet  uideatur  idem  esse, 
tamen  in  superiore  obiectione  si  negabitur,  coniectura  ss 
erit,  cum  dixerit  'non  occidi’:  in  hoc  ubi  nomen  rei  in- 
tenditur, potest  et  finis  uideri,  ut  si  dicat  'non  feci  homi- 
cidium’, -f  quicumque  homo  an  cum  innocens  occiditur, 
quod  si  non  factum  obicias  sed  criminis  nomen,  negatione 
diuersae  partis  non  erit  manifestum  qui  status  existat.  so 
nescias  enim  quid  neget  qui  ita  negat  'non  feci  homici- 


3 dedacitur  A 1|  4 incedens  r incidentes  /2  ]|  9 magesta- 
tem  D II  14  nunci  ||  inueniatur  inuenitur  D inuenian- 
tiir  d II  17  resistens  intentioni  negatio  b 0 obietto  R || 
26  rei  nomen  ^ (?)  []  28  quicumque  BR  an  quicumque  br.  tale 
aliquid  latere  putem  homicidium  est  enim  non  cum  quicumque 
homo  sed  cum  innocens  occiditur  ||  nocens  b ||  31  negat  qui 
ita  negat  Rb  negat  qui  ita  neget  B corr.  l/almius  || 


Digilized  by  Googie 


LIBER  V U5 

dium%  utrum  quia  nullum  hominem  iugularit  an  quia 
tyranni  interfectio  homicidium  non  uocetur.  est  igitur <7 
intendendum  ipsum  illud  quod  factum  est,  ut  si  id  nega- 
uerit  aduersarius  habeas  coniecturam , si  eo  concesso  no- 
6 men  criminis  excluserit  intendas  hnem.  quod  si  concesso  446 
facto  factique  uocabulo  licuisse  sibi  uel  oportuisse  facere 
dixerit,  qualitas  in  causa  uersatur,  quae  aut  de  re  aut 
de  actione  congreditur : de  re  ut  ^Milonira^  facere  licuisset’ 
de  actione  *an  seruo  uel  addicto  tribunos  liceat  appellare : 

10  an  habere  ignominioso  liceat  contionem’  quae  species 
qualitatis  translatio  nominatur,  item  cauere  debemus 
ne  intendamus  auditoris  oflicium  et  sola  status  qualitas 
tiat.  nam  qui  causam  cognoscit,  propositum  habet  efR- 
cere  aliquid,  id  est  aut  damnare  aliquem  aut  absoluere. 

15  Auditoris  autem  sunt  genera  tria,  unum  eius,  qui  447 
secundum  aequitatem  aliquid  statuit  et  is  est  perpense 
IVDEX.  aliud  eius,  qui  honestate  uel  utilitate  incerta  du- 
bius alienae  sententiae  persuasionem  inexplicabilis  deli- 
berator exspectat,  tertium  genus  eius  est,  qui  faci  i 
so  honestatem  uel  turpitudinem  libera  aestimatione  perpendit, 
hunc  AESTIMATOREM  conuenit  nominari,  haec  igitur 
sunt  tria  causarum  genera,  quae  hypoihesi  continentur,  id 
est  iudicialis  deliberatiua  et  demonstratiua. 

Sed  cum  omnes  praedictarum  rerum  auditores  <^du-  448 
85  hitatio  sui  deducat  officii,  quaerendum  discrimen  est  et 
proprietas  singulorum,  nam  et  iudex , cuius  officium  est 
damnare  reum  uel  absoluere,  possessionem  dare  uel  au- 
ferre, priusquam  cognouerit  causam , dubitat  quo  modo 
utatur  officio,  et  qui  deliberat  ambigua  mentis  opinione 
30  differtur,  et  laudationis  arbiter  an  rite  quis  laudetur  aesti- 
manti contemplatione  dispensat,  sed  cum  in  diuersum 
haec  distrahantur  officia , tum  illud  maxime  discrimen  ad- 
tendimus,  quem  ad  modum^  temporibus  uarientur.  nam 
deliberatio  futuri  tantum  temporis  continet  quaestionem, 

4 concessa  ||  5 intendas  scripsi  intellegas  SR  ||  7 ad 
de  re  1]  8 Milonine  scripsi  miloni  BR  ||  16  auditores  R || 

16  alius  B*  II  22  continetur  B ||  25  officio  D ||  30  aesti- 
mati 6 II  33  uariantur  b U 

MABTIANUS  CAPKC.LA  10 


Digitized  by  Google 


146 


MARTIANI  CAPELLAE 


144  GVkl  si  deliberet  Cato  an  se  debeat  ne  uictorem  aspiciat 
Caesarem  trucidare,  at  uero  iudiciale  genus  tam  prae- 
teriti quam  futuri  non  numquam  temporis  inuenitur.  sed 
in  praeterito  tantum  de  facto  coniectura.  ex  futuro  qua- 
litas frequenter  innascitur,  ut  suo  loco  promptius  assere-  5 
tur.  laudatiuum  etiam  genus  in  praeteritis  factis  omne 
consistit  sed  a iudiciali  genere  fine  discernitur,  nam  aliud 
est  absoluere  innocentem  aequitatis  imperio,  aliud  laudi- 
bus prosequi  gloriosum  insignium  contemplatione  merito- 
rum. accedit  quod  in  iudiciali  genere  ambigit  cognitor  lo 
in  rebus  alienis  [quisque  tam  de  suis  quam  etiam  de  rebus 
externis],  in  laudatiuc  aestimator  auscultat  an  uera  con- 
gruaque  memorentur,  licet  nouella  etiam  id  contulerint 
blandimenta  ut  suae  praedicationis  fiat  arbiter  qui  laudatur. 

449  ergo  oportet  attentius  intueri,  ne  ea,  quae  auditoris  ofbcium  is 
habuerit,  intendamus,  ut  si  Verri,  quod  damnandus  sit, 
edicatur,  ille  quippe  se  damnandum  non  esse  respondet 
et  utrum  damnandus  sit  sola  qualitas  apparebit,  igitur 
a facti  obiectione  nascitur  intentio,  ut  si  eidem  dicas  ^Sici- 
liam spoliasti’  responsuro  'non  feci’  coniectura  componi-  20 
tur.  stultum  quippe  est  id,  quod  in  arbitrio  manet  iudi- 
cis,  aut  certum  facti  nomen,  non  ipsum  crimen  intendere, 
canendum  aeque  ne,  cum  lex  ulla  uel  scriptura  in  causa 
tractatur,  intentio  sumatur  ex  lege,  ut  si  dicas  'lex  te 
murum  uetabat  ascendere  peregrinum  ’ sed  illud  potius  25 
dicendum  'murum  ascendisti’  ut  sinegauerit,  non  sit  pu- 
gna de  lege,  sed  de  facto,  cui  accedit  lex ; si  confessus  erit 
factum,  tunc  contra  legem  fecisse  uideatur.  ceterum  si 
negato  facto  fuerit  lex  uel  quaeuis  scriptura  recitata,  su- 


4 facto  SR  de  facto  b alia  corr.  in  B ex  facto : in  praet. 
facto  tantum  coniectura  ff almius  ||  5 asserentur  BR  corr.  p j) 
10  cognitur  R |[  11  alienis  quisque  BR  alienis  in  deliberatiuo 
uero  quisque  b m.  multo  recentiore;  in  deliberatino  add.  R”* 
'est  inepia  interpolatio*  Hatmius  ||  tam  om.  B^R^  |J  12  an  add. 
Halmius  ||  16  habuerint  br  ||  17  damandnm  R ||  respondit  BR^ 
(respondebit  Halmius)  [|  18  qualitate  Halmius  ||  19  affecti 

obiectione  R ||  22  certum  scripsi  certe  BR  ||  23  scripturae 
B'R  H 27  confessus  erit  factum  scripsi  confessus  ex  facto .RR  || 
29  negatio  R*  ||  uel  om.  R*  ||  superflua  p superfluo  BR  || 


Digilized  by  GoogI 


LIBER  V 


147 


' perflua  uidebitur  contentio,  quando  non  iuris  sed  ueritatis 
altercatio  contineat  quaestionem,  hoc  uitio  plerique 
falsi  sunt. 

Sed  et  praeter  illos  tres,  quos  status  asserui,  alios  460 
5 quattuor  uel  quinque  de  scripti  qualitate  manantes  esse 
dixerunt,  qui  licet  suas  in  diuisione  causae  partes  obti- 145  G 
neant,  tamen  numquam  principali  loco  nascuntur,  quia  nisi 
fuerit  quod  probetur , nemo  ad  probandum  recitat  legem 
uel  aliquam  scripti  formam,  id  autem  quod  probatur  sta- 
10  tus  est,  qui  ex  primo  conflictu  semper  existit.  ceterae 
quaestio-<^nes  controuersiae  uel  incidentes  sunt  perhi- 
bendae. 

Sic  igitur  inueniendi  status  facilis  erit  ratio,  cum  ne-  451 
que  nomen  admissi  neque  auditoris  officium  neque  legem 
15  aut  scriptum  aliquod  intentionis  loco  [quae  obici 

poterit],  itaque  talis  intentio  ^ hominem  occidisti  ’ depul- 
sio 'non  occidi’:  quaestio  ex  his  oritur  'an  occiderit’ 
in  quo  statu  erit  coniectvra.  sed  cum  intentioni  ius 
facti  opposuerit  reus,  fit  qvalitas,  ut  a Milone  non  factum 
20  negatur  sed  de  facti  iure  contentio  est.  occidisse  enim  se 
fatebatur  Clodium^  sed  id  iure  fecisse,  huic  depulsioni 
subicitur  ratio,  quae  non  una  simplexue  est.  nam  potest 
unum  atque  idem  factum  propter  uarias  causas  uideri 
probabile,  ut  hoc  idem  quod  insidiatorem  occiderat  Milo 
25  una  ratio  fuit,  alia  quod  hostem  rei  publicae  et  tyrannidis 
allectatione  suspectum  se  interemisse  memorabat,  in  qui- 
bus assertis  fit  quidem  qualitas  sed  diuersae  species  eius 
erumpunt,  nam  prima  relatiua,  altera  comparatiua  qua- 
litas fulget,  quod  si  intentioni  non  ius  facti  sed  negatio 
so  nominis  opponatur,  quamuis  negatio  depulsionis  uice  di- 


3 sunt  om  ||  4 sed  praeter  R ||  16  ingerimus  add. 

Halm.  II  quae  Halmitts  qui  B,  om.  Rb  (|  quae — poterit  deleui 
16  intentio  est  b ||  17  is  D ||  21  fatebatur  Db  fatebitur  B 
22  est  ff almius  sit  BR  ||  potest  B post  R [j  26  et  dei.  Christius 
26  affectatione  Grotius  affectione  BR  H suspectum  scripsi 
{Veli.  2,  ^5,  succensum  BR  []  27  assertis  fit  assertisunt 
BR  assertis  est  b ||  30  apponatur  BR  corr.  p ||  depulsionis 
uice  (ue  R')  dicatur  Rb  depulsioni  subdicatur  B || 

10« 


Digitized  by  Googie 


148 


MARTIANI  CAPELLAE 


catur,  tamen  non  faciet  coniecturam,  quia  non  factum  sed 
nomen  facti  destruitur  ut  in  hoc  'adulterii  actio  sit.  cum 
repudiata  uxore  stupratorem  qui  repudiauerat  maritus  in- 
uenit,  accusat  adulterii,  reus  contra  dicit  nec  factum  negat 
sed  adulterii  nomen  excludit  et  quaerit  quid  sit  adulte-  5 
► rium’  quod  est  definitivae  controversiae,  igitur  con- 

462  iectura  ipsius  facti  negatio  est,  finis  non  admissi  sed  nomi- 
i46Gn\9,  idcircoque  etiam  depulsio  ingesti  criminis,  quia  cum 
facto  aliud  nomen  imponitur,  imminens  obiecto  crimini  pe- 
riculum denegatur  ut  in  hoc  obiectu 'pocula  templi  e sacer-  lo 
dotis  domo  furatus  es:  sacrilegium  fecisti’,  repellit 'pocula 
quidem  abstuli  sed  quia  de  domo  non  templo,  furtum  non 
sacrilegium  nuncupandum’,  in  quo  etiam  facti  alia  quae- 
dam uidetur  esse  negatio,  non  enim  hoc  ad  deorum  iniu- 
riam  spectat  admissum  sed  ad  dispendium  sacerdotis,  cum  i5 
dedomo  pocula  subtrahantur,  hicutraque  factum  definitione 
tractandum,  id  est  et  quid  sit  sacrilegium  et  quid  furtum. 

453  Nunc  de  qualitate  dicendum , cuius  multiplex  natura 
diuisionem  partium  primo  desiderat,  ut  ea  decursa  singu- 
larum proprietas  explicetur,  qualitas  igitur  aut  de  re  aut  2o 
de  actione  est.  de  re  cum  eius  facti  quod  in  iudicium 
uenit  ratio  causaue  tractatur,  uel  cum  quid  fieri  oporteat 
disceptatur  ut  'an  iure  Clodium  Milo  iugularit’  uel  'an 
domus  Tullio  restituenda  fuerit’,  de  actione  autem  cum 
quaeritur  an  admittenda  sit  actio  et  iudicium  faciendum. 
quae  pars  quoniam  iuris  aequitate  perpenditur  recte  eam 
in  species  qualitatis  subtilius  adgregamus,  aliter  autem 
Hermagoras,  qui  quasi  constitutionem  nouam  a qualitate 
distinguere  et  translationem  uel  praescriptionem  uocare 

454  maluerat,  sed  haec  po-<^sterius.  qualitas  aut  futuri  tem-  so 
poris  aestimata  aut  praeteriti,  et  praeteriti  ivridicialis. 


13  alia  Grotius  alta  BR  ||  14  uidentar  B | 16  cubtrahun- 
tvLT Halmius  ||  18  dicendum  est  b ||  19  prima/?  | 23  iugularit  .0r 
iugularet  R ||  27  aliter  autem  Hermogenes,  qui  quasi  Halmius 
aliam  autem  Hermagoras  quasi  BR  ]|  28  a qualitate  E aut 
qualitatem  BR  ||  29  praescriptionem  I)  perscriptionem  BR  || 
30  aut  futuri  t.  aestimata  aut  praeteriti,  et  praeteriti  b ut 
fut.  t.  aestimata  et  praeteriti  BD  || 


Digitized  by  Goo^l 


LIBER  V 


149 


futuri  NEGOTIALIS  QVALITAS.  in  utraque  iuris  assertio 
est.  in  iuridiciali  naturae,  in  negotiali  legis  aut  consue- 
tudinis asserta  uersantur.  iuridicialis  autem  diuiditur  in 
absolutam  et  assumptiuam.  absolvta  est  quae  factum 
5 ipsum  sui  natura  et  iure  defendit,  assvmptiva  quae 
cum  in  facto  ipso  nihil  probabile  repperiat , confugit  ad 
ipsam  causam  eamque  iustam  [ut  facere  deberet]  allegat, 
ut  cum  Milo  non  potest  dicere  hominem  licuisse  iugulare,  O 
causam  occidendi  astruxit  insidias)>  Clndianas.  illinc  as- 
io sumptiuae  nomen  accepit,  quia  cum  absolute  factum  tueri 
non  possit,  confugit  ad  causas. 

Haec  igitur  assumptiua  partes  habet  quattuor : rela- 
tionem remotionem  comparationem  concessionem.  RE-  455 
LATIO  est  cum  de  facto  confessus  culpam  in  eum,  quem 
15  perculit,  refert  ut  in  Clodium  Milo,  Orestes  in  matrem, 
Horatius  in  sororem,  qui  idcirco  a se  perhibuit  iugulatam, 
quia  eius  prouocatus  iniuria  in  facinus  sit  coactus.  RE-  456 
MOTIO  est  cum  obiectum  crimen  in  alterum  uel  in  aliud 
ab  eo,  qui  percellitur,  remouetur.  in  alium  ut  Tiberius 
20  Gracchus  in  Mancinum,  qui  auctor  faciendi  foederis  fuit, 
quod  tam  senatus  quam  populus  inprobarat.  item  in  tali 
causa  Megatus  nisi  intra  triginta  dies  profectus  erit,  capite 
puniatur,  quaestor  sumptum  legato  non  dedit,  tempus 
emensum  est.  accusatus  contra  dicit  et  crimen  obiectum 
25  remouet  in  quaestorem’,  in  aliud  autem  remouet,  si 
morbo  tardatus  in  infortunium  suum  causam  remoueat 
tarditatis,  remouetur  uero  aut  ipsum  factum  si  ad  alterius 
attinuisse  dicitur  potestatem , aut  causa  cum  alterius  uitio 
quid  accidisse  dicatur.  COMPARATIO  est,  quam  COM-  457 

1 futuri  uero  b ||  in  utroque  b ||  asertio  |j  3 in  iuri- 
dicialis [1  6 recipiat  /)  []  7 iuste  iniustara  D |)  ut  — 
deberet  deleui  ||  8 posset  halmius  ||  9 illic  ||  i4  con- 

fessus culpam  in  eum  quem  perculit  scripsi  confes.so  (con- 
fessio B)  culpam  in  eum  qui  pertulit  (pertulerit  B^)  BR  ‘ 

15  oratius  R ||  18  alium  Halmius  ||  aliud  habes  qui  R || 

22  profecturus  /f'  \\  26  tardatus  B tardus  R j]  28  causa  cum 
alterius  uitio  quid  accid.  Halm.  causam  alterius  nitio  (ui- 
tioq;  B)  qui  accidisse  BR  causa  alterius  uitii  q accidisse  b || 

29  compensionem  R || 


Digitized  by  Google 


150 


MARTIANI  CAPELLAE 


PENSATIONEM  noui  a posterioribus  perhiberi,  non  cum 
crimini  beneficium  alterius  temporis  subrogatur  sed  cum 
factum  iure  defenditur , ut  ex  eo  aliquid  commodi  seque- 
retur. nam  si  meritum  alterius  temporis  uelut  in  com- 
pensationis gratiam  memoratur,  ad  deprecatiuam  potius  5 
admouendum  est  qualitatem,  quae  ueniali  specie  contine- 
tur: haec  uero  rite  se  fecisse  contendit  ut  Verris  illa  re- 
sponsio 'magno’  inquit  'decumas  uendidi’  quod  factum 
compensat  utilitate  beneficii,  in  hac  quippe  parte  facti 
confessio  est  sed  immanitatem  obiectionis  excludit  allegatio  lo 
promerendi,  at  in  ilia  criminis  factique  una  confessio 
i48G^&i  sed  aut  ab  animo  se  purgat  aut  purgatione  cessante 

458  ad  humanitatis  miseranda  respirat,  uerum  haec  qualitas 

uenialis  in  bina  asserta  discernitur:  purgationem  et  depre- 
cationem. nam  pvrgatio  est,  cum  confesso  facinore  i6 
animum  uoluntatemque  purgamus:  cuius  modos  tres  esse 
non  dubium  id  est  inprudentiam  casum  necessitatem,  in- 
prudentia  est  cum  a uolo  scientiaque  nostra  aliqqid  di- 
mouemus  ut ' quidam  in  uenando  iaculum  intorsit  <(in  be- 
luam et  hominem  delitisceutem  retibus  interemit’:  quae  20 
pars  error  dicitur  atque  ei  subduntur  ignoratio  uinulentia 
obliuio  fatuitas  dementia  ceteraque  quae  errorem  admit- 
tentis excusant,  casus  uero  culpam  euentus  exonerat, 
ut  qui  cum  uictimis  ad  diem  sacrum  non  uenit  cum  occur- 
rerit fluminis  incrementis,  scelus  autem  necessitate  com-  25 
misit  qui  praecepto  ducis  insontem  hominem  iugulauit. 
inter  quos  modos  hoc  interest,  quod  inprudentia  fallit,  casus 
prohibet,  necessitas  cogit,  deprecatio  autem  nihil  cau- 
sationis associat  sed  in)>  exorandi  humilitatem  precesque 
suspirat.  30 

459  Ceteras  quaestiones,  quas  status  dicunt  incidentes, 
aduertant  qui  f talium  didicerunt,  sic  ut  interius  demon - 

^ 7 Cic.  Verr.  III  § 40 

4 compensationib;  B'  []  8 decomas  B |J  12  se  purgat 
Christius  separatur  BR  [[  13  inhumanitatis  B'R  ||  18  demo- 
uemus  /t'  j|  20  delitescentem  bD  ||  21  dicitur  p edicitur  BD  || 
ignorantia  b ||  uinolcntia  b ||  24  uenit  cum  addidi  ||  32  prae- 
cepta uel  rationem  talium  Halmius  [| 


Digitized  by  Googli 


LIBER  V 


151 


strationem  formet  primae  uocis  ingestio,  plerumque  enim 
secunda  uim  intentionis  incutiet,  ut  in  hoc  *uiro  forti  prae- 
mium quod  uolet  : qui  fortiter  fecit  petit  praemium  nuptias 
uxoris  alienae’,  in  quo  qui  petit  praemium,  quia  nullum 
Sputat  e diuerso,  nihil  intendit  sed  maritus  contradictor 
intendit , licet  secundo  loco  uideatur  assurgere,  cui  per 
depulsionem  uir  fortis  obstabit  tamquam  petitionem  prae- 
mii quod  poposcerat  accusanti,  praemium  iustum  esse 
contendens,  tamquam  si  factum  aliquod  iure  tueretur. 

10  item  quaestiones  legales,  quas  tamquam  status  causis  inci-  460 
dere  memorani,  non  eadem  regula  percensentur  quippe 
quae  in  secunda  conflictatione  prorumpunt,  nam  prima 
qualitati  tribuitur,  igitur  illa  intentionis  ac  depulsionis  149  G 
regula  in  qualitatis  praedicta  parte  turbatur. 

15  Nunc  t6  Kpivopevov  quod  Graeci  dicunt  consequen-  461 
ter  assumam,  nam  cum  intentio  et  depulsio  statum  con- 
stitutionemque signaret,  si  coniectura  fuerit,  indicationi 
praebebit  pariter  rationem,  neque  enim  est  quod  possit 
ponderari  iudicio  nisi  ipsa  negatio,  in  qualitate  uero  uel 
20  fine  alio  loco,  quam  status  apparet,  necesse  est  [confessa] 
depulsio  facti  habeat  rationem,  quam  item  accusator  infir- 
met, et  uelut  secundaria  quaestio  procreatur  per  rationem 
inpugnationemque  rationis,  hic  illud  indicabile  potest 
uersari  idque  est  quod  aestimator  iusti  ratione  perpendat, 

25  posse  in  quauis  causa  et  omnis  status  existere.  et  multae 
rationes  infirmationesque  numerosae  perindeque  iudica- 
tionum  semina  copiosa,  cum  unum  uidelicet  factum  mul- 
tiplici ratione  defenditur  ut  Tullius  pro  Milone  quod  insi- 
diatorem et  quod  hostem  publicae  quietis  occiderit,  in  his 
30  igitur  ille  status  potius  apparebit,  quem  orator  pro  utilitate 
defensionis  sumpserit,  illa  etiam  ratio  ex  oratoris  ple- 
rumque adstructione  colligitur  tuneque  uelut  rationales  alii 
status  emergent  ac  sic  ad  probationes  scriptura  profertur. 


1 informet  6 [|  5 e om.  II  |]  12  conflictatione  li  [|  18  pa- 
riter iterationem  B^IV  ||  19  ponderare  |]  20  est  ut  con- 
fessa b (confessa  deleui)  [j  23  posse  uersari  idque  esse  BR 
quod  correxi  ]|  24  idque  necesse  est  esse  b ||  31  illa  enim  b || 
.33  hac  R ([  si  B*R  |1  probationis  B (] 


Digitized  by  Googie 


152 


MARTIANI  CAPEH.AE 


462  Hinc  iVDiCATio  LEGALIS  orietur,  cuius  sunt  species 
quinque,  una  est,  cum  scripto  aliquid  pluraue  ambigua 
continentur,  quae  a Graecis  dpq>ipoXia  memoratur,  ut  ex 
<^communione  nominis  res  plerumque  confunditur  ut  est 
illud  'quidam  TAVRVM  legauit,  quo  nomine  seruum  ba-  & 
buerat  admodum  pretiosum,  uerum  ille  heres  taurum 
hoc  est  bouem  dedit,  quia  fecit  nomen  arophibolum  quae- 
stionem’. item  ex  nominum  distinctione  per  syllabam  ut 
'({uidam  habuit  propinquos  duos  unum  Lesium  nomine 
aliumque  Milesium,  heredemque  constituens  sic  locutus  lo 
est  HERES  ESTO  MILESI,  qua  distinctionis  ambage  cer- 

/50  6?  tamen  exortum  dum  heres  'esto  mi’  distinguit, > qui  Le- 
sius  dicebatur:  alius  uero  continua  nominis  iugitate  'Mile- 

463  sium’  dicit  heredem,  sunt  item  modi,  quos  dialectica 
conprehendit  astructio.  item  species  scriptionalis  est 
quaestionis,  quae  exGerbis  et  sententia  scriptionis  emer- 
git, ut  in  hoc  'peregrinus  murum  ne  ascendat,  quidam 
obsessa  ciuitate  conscendit  hostemque  deiecit.  arguitur.’ 
hic  reus  legis  sententia,  uerbis  nititur  accusator. 

464  Tertium  quaestionis  est  genus  cum  contrariae  leges  20 
utrimque  sccum  colliduntur,  ut  in  illo  'mas  templum  Ce- 
reris ne  ingrediatur’,  item  'qui  parentibus  opem  non  tu- 
lerit puniatur,  in  templo  Cereris  uapulanti  matri  ingres- 
sus opem  filius  tulit,  accusatur.’  facit  hic  conflictum  di- 
uersitas  legum,  quarum  interpretatio  colliditur,  ut  cui  po-  25 
tius  auscultandum  sit  appareat. 

465  Quarta  de  scripto  quaestio  est,  quae  dicitur  syllogi- 
smus, cum  ex  eo  quod  scriptum  est,  id  quod  non  est  scri- 
ptum argumentatione  colligimus,  ut  in  hoc  'exulem  intra 
fines  deprehensum  liceat  occidere,  quidam  inuentum  exu-  so 
leni  uerberauit.  accusatur,  a defensore  colligitur,  quod 
minus  permisso  sit,  fieri  licuisse’,  huic  insunt  modi  quat- 
tuor: a simili,  a consequenti,  a maiore  ad  minus,  a contra- 


3 et  6 II  7 amphibolam  ^ corr.  ex  amphibolum  |1  9 qui- 
dam Z>  qui  B II  16  sententiis  b ||  27  descriptio  B sed  poste- 
rior i expuncta  discripto  R descriptionalis  rb  ||  28  id  quod 
non  est  scriptum  om.  B'R  ||  32  licuisse  Grotius  debuisse 

BR  II 


Digitized  by  Googl( 


LIBER  V 


153 


rio.  a simili  ita  ut  ^|uia  patris  interfector  culleo  insuitur, 
haec  poena  manere  debeat  matricidam*,  a consequenti  sic 
* tyrannicidae  praemium,  qui  suasit  tyranno  deponere 
dominatum  praemium  petit,  colligit  par  esse  meritum, 

5 quia  reddidit  libertatem*,  a maiore  ad  minus  [supra  dixi 
enim]  'exulem  permittitur  iugulare,  licet  etiam  uerberare*, 
a contrario  'si  uir  fortis  meretur  praemium,  desertor  di- 
gnus est  poena*. 

Finitiua  superest  quaestio  de  scripti  ambiguitate  de-  466 
10  manans,  cum  aliquod  uerbum  in  lege  uel  testamento  du- 
bium est  et  definitione  clarescit  ut  'nocte  cum  telo  depre- 
hensum liceat  occidere,  quendarn  cum  fuste  nocte  depre-  isiG 
hensum  magistratus  occidit,  reus  est  caedis,  lege  se 
quidem  tuetur  sed  telum  quid  sit  inquirit*,  quod  quae- 
15  stionis  genus  hoc  a principalibus  statibus  differt,  quia  non 
de  facto  unde  orta  causatio  est,  sed  de  scripti  tantum  de- 
finitione disquiritur,  discutitur  igitur  ab  his  legalibus 
status  principales  esse  discretos  et  hos  incidentes  dici,  illos 
autem,  a quibus  causa  nascitur,  uel  constitutiones  uel  sta- 
20  tus  rectius  appellari. 

lam  nunc  decursis  constitutionibus  controuersias  467 
DELIBERATIVI  ac  DEMONTRATivi  geiieris  uideamus. 
nam  et  causarum  <|tria  genera  esse  dubium  non  est  et  in 
omni  causa  statum  debere  uersari,  licet  in  deliberatiuo 
25  quidam  qualitatem  negotialem  consistere,  quod  de  futuro 
deliberat,  existimarint.  tamen  ita  qualitas  plerumque 
censenda  est  ut  alii  quoque  status  huic  generi  posse  acci- 
dere non  negentur,  nunc  status  in  talibus  ita  reperiri 
posse  firmamus , ut  non  ex  intentionis  depulsione , quem 
30  ad  modum  in  conflictibus  monstratum  est,  regulam  tenea- 
mus. quid  enim  aut  quis  intendet,  uel  ordine  solito  per- 

1 insinuitur  ||  5 supra  dixi  enim  deleui  ||  6 licet 

eum  b II  13  legem  R ||  16  horta  R ||  20  rectius  Halmius  cer- 
tus B certius  R ||  21  controuersis  iff'  ||  26  liberat  B'  ||  ae- 
stimarint.  B ||  ita  hD  id  B ||  27  Accidere  BD  accedere  Hal- 
mim  11  28  repperiri  D ||  30  regulam  teneamus,  quid  enim 
Rb  regulatim:  Qui  enim.ff:  ^nidetur  tolus  locus  graui  uitio  la- 
borare quod  tollere  nescimus’  Halmius  1| 


Digitized  by  Googie 


154 


MAETIANI  CAPELLAE 


suasor  dissuasoruc  confligunt,  cum  alterum^  deligere  in 
astructionibus  non  uetemur  ? sed  tamen  accusatoris  partes 
dissuasor  uidetur  arripere,  qui  enim  inhonestum  uel  in- 
utile illud  quod  dissuadet  ostendit,  pro  certo  ipsum  uide- 
tur accusare  negotium,  persuasor  uero  partes  arripit  5 
defensoris  et  negotii  tractatum  qualibet  obiectione  contra- 
rietatis  absoluit.  ex  quo  et  persuasor  depellere  et  dissua- 
sor intendere  memorandi,  ac  sic  conflictione  partium 
facta  status  poterit  apparere,  ut  in  tali  causa  'crebro 
ad  muros  exercitu  fugiente  deliberat  imperator  utrum  lo 
diruaP.  muros  excindi  cum  dicit,  nonne  uidetur  si  fe- 
cerit accusari , deinde  grauiter  et  seditiose  id  exercitum 
perpessurum?  in  quo  coniectura  flet  de  commotionis 
euentu.  ac  mox  si  dicat  'uictoriam  non  uocandam  si 
praesidium  ciuitatis  excinditur’  fluis  accessit,  definiendum  i5 
152  G quippe  qualis  status  moenium  uictoriam  faciat  celebrari, 
tunc  si  dissuasor  addat  'sine  consilio  senatus  id  fleri  non 
debere’  praescriptio  etiam  uidetur  accedere,  certum  est 
igitur  et  intentionem  dissuasori  iure  assignari  et  delibera- 
tiui  cunctos  status  promptius  apparere,  sciendum  tamen  20 
ne  dissuasor  uelut  sententiam  dicens  prohibeat  tamquam 
iudex , cum  eius  officium  hoc  sit  ne  faciat  persuadere  in- 
honestae rei  uel  inutilis  ratione  monstrata. 

468  lam  nunc  in  demonstrativo  quem  ad  modum  status 
emergat  non  est  facile  memoratu  idcirco,  quia  non  statim  25 
laudem  uituperatio  consectatur,  ut  quisquis  laudabilis  non 
est  uituperabilis  habeatur,  uel  contra  qui  uituperatione  ca- 
ruerit  laudibus  fastigetur,  utsi  laudandus  ex  eo  quis  dicatur 
quia  homicidium  non  commisit,  est  ergo  medium  [nomen], 
quod  priuationem  placuit  memorari,  propterea  quia  qui  ao 
laude  priuatur  non  confestim  uituperationi  permittitur  uel 


1 diligere  B^D  J]  7 dissuasor  intendere  et  persuasor  de- 
pellere Db  persuasor  intendere  et  dissuasor  depellere  B per- 
suasor depellere  et  dissuasor  depellere  R corr.  Halmius  || 
10  post  diruat  add.  muros  6*  j|  12  accusare  B^R^  []  19  iuris  E* 
inri  R t iure  /t™  ||  assignari  Halmiits  signari  BR  [|  delibe- 
ratiuis  B^R  [|  23  uel  codex  Grotii  uelut  BR  |1  29  nomen  de- 
leni j|  31  uituperatione  R |[ 


I 


Digitized  by  Guogle 


LIBER  V 


155 


conlra.  sic  tamen  status  demonstratiui  generis  apparet, 
cum  laudatorem  uituperatoremque  constitues,  et  uitupe- 
ratori  accusatoris  intentionem,  laudatori  defensoris  partes 
adiunxeris.  aut  illud  subtilius  conformatur,  ut  auditor 
5 inter  laudem  uituperationemque  libratus  uelut  aduersantis 
loco  ponatur,  non  enim,  antequam  laudandum  quemquam 
laudabUera  demonstraris,  iara  illi  talis  intentio  est,  ut  lau- 
dabilem nondum  credat,  aduersum  quam  intentionem 
laudatori  <^certamen  est  uel  uituperatori,  licet  in  superiori 
10  astructione  quidam  conflictus  euidens  approbetur,  ut  cum 
alius  quempiam  laudat  et  alter  accusat,  ut  Catonem  Tullius 
laudans  et  duobus  uoluminibus  Caesar  accusans,  ex  quo 
colligitur  omnium  causarum  genera  statibus  percensenda. 

Hoc  reperto  naturam  causae  discuties,  quae  aut  sim-  469 
15  plici  aut  duplici  quaestione  aut  multiplici  continetur,  et 
simplex  est  cum  unum  quid  in  tota  actione  disquiritur,  ut  153 G 
Clodium  Milone  iure  necauerit.  illud  uero  quod  per  iu- 
dicationem  posteriore  loco  disquiritur  uter  utri^  insidias 
compararit,  non  est  singulare  sed  iunctum  ex  duplici  con- 
20  iectura,  quam  Graeci  dvTiKaxriTopiav  nominant:  sed  in- 
cidens quaestio  genus  causae  facere  non  potest,  duplex 
tum  ex  rebus  fil  ut  pro  Caelio  de  auro  et  de  ueneno,  tum 
collatione  ut  pro  Roscio,  filiusne  patrem  an  inimici  iugu- 
lauerint.  multiplex  uero  ex  pluribus  quaestionibus  causa  ■ 

25  consistit,  ut  repetundarum  omnes  Verrinae,  et  pro  Scauro 
de  Bostaris  nece  de  Arinis  uxore  et  de  decimis  tribus 
exquiritur. 

Dehinc  dvctvs  causae  inspiciendus  est.  ductus  au-  470 
tem  est  agendi  per  totam  causam  tenor  sub  aliqua  figura 
30  seruatus.  sunt  autem  ductus  quinque : simplex  subtilis 
figuratus  oblicus  mixtus,  simplex  est  cum  non  aliud  est 


1 Bic  b hic  BIl  [j  2 cum  Ii  con  /t  |1  3 partem  I)  6 ad- 
uersantis scripsi  aduersarii  Halmius  aduersanti  BR  [|  7 de- 
nionstraueris  b |1  iam  illi  Halmius  non  illi  BR  nam  illi  cod. 
Grotii  II  10  utque  alius  ||  11  laudet  D |1  accuset  D [| 
17  milo**  B milo  anne  b ||  negauerit  D ||  20  anticaiiglorian 
B'  anticatigorian  R ||  22  tunc  R ||  26  de  add.  Halmius  ||  28  in- 
spiciendus b spiciendus  B speciendus  R || 


Digilized  by  Google 


156 


MARTIANI  CAPELLAE 


in  agentis  consilio  aliud  in  uerbis,  ul  si  bene  meritura 
laudes  ac  noxium  accuses,  subtilis,  cum  aliud  uult  animus 
aliud  agit  oratio  ut  ^quidam  abdicat  filium  quod  amicos 
non  habeat’,  hic  non  uere  abdicat  sed  ut  amicos  habeat 
terret,  figuratus  est,  cura  aperte  quid  dicere  prohibet  6 
uerecundia  propter  obscena  et  significatione  alia  atque 
integumentis  uestita  monstrantur,  oblicus  est,  cum  metus 
impedit  aliquid  dicere  libere  et  per  quosdam  fandi  cuni- 
culos obicienda  monstramus  ul  in  hoc  * tyrannus  qui  sub 
abolitione  tyrannidem  posuerat,  fortiter  fecit,  petit  prae-  lo 
mii  nomine  armorum  arcisque  custodiam,  magistratus 
contra  dicunt’,  mixtus  autem  ex  utroque  componitur  cum 
et  pudor  et  metus  impedit  libertatem  ut  'tyrannus,  qui 
duos  filios  habuit,  quorum  uni  uxor,  in  qua  infamis  fuit, 
cuius  maritus  se  suspendit,  cogit  alterum  filium  eam  du-  i5 

471  cere.  contra  dicit’,  hic  non  incestum  libere  nec  tyran- 
nidein  potest  obicere.  hi  sunt  ductus  artificiose  tractandi 
et  per  totam  orationem  subtiliter  diffundendi,  qui  a co- 

154  G lore  hoc  separantur  quod  color  in  una  tantum  parte,  du- 
ctus in  tota  causa  seruatur.  20 

472  Ductus  reperitur  ex  causatiuo  litis  hoc  est  ex  re,  quae 
controuersiam  facit,  quae  aut  praeteriti  temporis  est  ut 
'an  Aiacem  Vlixes  occiderit’  quae  ductum  simplicem  tenet, 
aut  si  praesentis  uel  futuri  temporis  fuerit,  omnes  ductus 
admittit,  ergo  ductus  de  consilio  nascitur,  consilium  ex  25 
causatiuo  litis  exoritur,  causatiuum  est,  quod  facit  dubi- 
tationem , ut  in  illo  tyranni  causatiuum  litis  est  quod  ty- 
rannus <(cnstodiam  et  arcis  postulat  et  armorum,  ductum 
seruatum  testatur  prima  Philippica , quae  mira  subtilitate 
dominatum  Antonii  latenter  insimulat  ut  omnia  dicens  nihil  so 
aspere  dixisse  nideatur. 

473  His  omnibus  conquisitis  argumenta  uidenda  sunt, 
quibus  ad  quaestionis  ambiguum  fides  ualeat  adhiberi, 
fides  autem  tribus  fil  modis:  conciliando  docendo  permo- 

3 ratio  R ||  7 monstrantur  H(Umim  monstratur  BR 
8 fundi  B^R  |j  9 abicienda  BR  corr.  p ||  10  petit  om.  //* 

18  a om.  B'R  [j  21  repperitur  R ||  23  uxiles  R ||  26  causati- 
uum litis  est  b ||  34  consiliando  B^  1| 


Digitized  by  Googie 


LIBER  V 


157 


uendo.  illa  prior  ethica,  sequens  apodictica,  tertia  pathe- 
tica nominatur,  conciliatione^  licet  in  tota  causa  uti  con- 
ueniat,  tamen  in  principiis  uherius  insistendum  et  in  com- 
monendo maxime  uigere  debet  epilogus.  docere  autem 
5 prae  ceteris  debet  ipsa  narratio,  quamuis  diluendis  quae- 
stionibus obiciendisque  criminibus  non  dissimiUs  operetur 
astructio.  nunc  de  argumentis  incipiam. 

ARGVMENTVM  est  oratio,  quae  rei  dubiae  fidem  facit.  474 
res  dubia  est  intentio  et  depulsio  uel  ratio  et  infirmatio 
10  rationis,  cum  enim  obieceris  'occidisti*  ut  doceas,  argu- 
mentatione firmatione  uteris,  maxime  cum  negatur,  etiam 
ipsum  'non  occidi*  exigit  argumentum , licet  ad  faciendam 
fidem  etiam  illa  quae  inartificialia  dominantur,  debeant 
adhiberi  ut  tabulae  testimonia  quaestiones , quae  post  dis- 
15  cutienda  seruabo.  nunc  argumenta  tractentur,  quae  d,\\ii55G 
in  negotio  de  quo  agitur  posita  sunt,  aut  illud  attingunt, 
in  ipso  tum  totum,  tum  pars  eius,  tum  nota,  quam  Graeci 
dTUjLioXoTiav  dicunt : attingunt  uero  negotium,  quae  ad  id 
relatiuorum  ratione  ducuntur,  et  sunt  numero  tredecim : 
so  a coniugatis  a genere  a forma  uel  specie  a simili  a diffe- 
renti a contrario  a coniunctis  ab  antecedentibus  a conse- 
quentibus a repugnantibus  a causis  ab  effectis  a compa- 
ratione. cuius  sunt  partes  maiora  minora  paria,  apparet 
in  omnibus  relatiuam  inesse  rationem,  nam  coniugatum 
S5  alterum  alteri  nominatur,  et  genus  et  species  ad  se  rela- 
tiua  fiunt,  ipsum  etiam  simile  alicuius  assimile  est,  et 
omnes  loci  argumentorum  non  ex  se  sed  ex  alio  nomen 
accipiunt. 

Igitur  totum,  quod  dubium  discutitur,  definiri  primi-  475 


8 — p.  469,  6 cf.  Cassiod.  de  dialect.  in  capite  de  topicis  I 
p.  547  sq.  ed.  Garet. 


8 oratio  Halrtdus  ratio  BR  ||  10  argumentatione  firma- 
tione uteria  (ue/  firmatione  eius  nteris)  Halmius  argumenta- 
tione firmationeius  B argumentatione  firmationem  (add.  uis  r) 
R II  13  inarteficialia  R ||  19  ducuntur  Br  dicuntur  R 
20  adiferenti  B ||  22  affectis  R [|  23  sunt  partes  tres  b 
25  relatius  r relata  BR  ||  29  quo  Grolius  || 


Digitized  by  Googlc 


158 


MARTIANI  CAPELLAE 


476 

156  G 

477 

478 

470 

480 

481 


tus  oportebit  et  sic  argumenta  tractari  hoc  modo,  sit  res 
dubia  ^ utrum  utilis  eloquentia  uideatur’.  eloquenUaa 
totum  est.  in  toto  igitur  definiendum  sic  * eloquenti 
est  bene  dicendi  scientia,  bene  dicere  autem  utile  est: 
utilis  igitur  eloquentia’,  cui  loco  tractando  subsidio  est  s 
Dialectica,  quam  nuper  audistis,  per  quam  cognitum  puto 
quid  sit  genus  quid  species  uel  differentia  proprium  acci- 
dens ceteraque  quae  eius  praecepta  tenuerunt,  tamen  haec 
ut  potero  breuiter  strictimque  percurram. 

GENVS  est  igitur  ad  multas  species  differentiasque  u> 
notio  pertinens,  ut  animal,  quod  refertur  ad  hominem  pe- 
cudem auem  piscem  ceteraque , quae  non  tantum  numero 
sed  etiam  specie  dis[f&rantur,  quod  alia  aeria,  alia  aquatilia 
terrenaque,  alia  ratio-<[nabilia,  alia  rationis  expertia,  quae 
sub  uno  nomine  collecta  cum  fuerint  nomine  generis  ap-  is 
pellantur,  species  est  quae  a genere  pendens  alia  con- 
tinet numero  tantum  modo  disgregata,  ut  'homo’  continet 
et  Demosthenem  et  Ciceronem,  quibus  una  species  est  sed 
numero  distant.  DIFFERENTIA  uero  est  sufficiens  quae- 
stioni discretio,  ut  si  quaeratur  inter  hominem  leonemque  20 
quid  intersit,  respondeatur  quod  homo  mitis,  leo  ferus  sit, 
quod  quidem  nec  hominem  a milibus  ceteris^  nec  leonem 
a feris  aliis  distinguit  animalibus,  fropbivm  est  quod 
rem  aliquam  ab  omnium  communione  discernit  ut  risus, 
hoc  enim  non  est  homini  commune  cum  ceteris,  accidens  % 
est  quod  in  aliquo  positum  nec  pars  eius  est  nec  separari 
ab  eodem  potest,  ut  per  se  possit  existere  ut  color  in  cor- 
pore, in  animo  disciplina.  A parte  uero  argumentum  non 
ad  totum  probandum  dicitur  sed  ad  aliquam  partem,  quae 
continet  quaestionem,  nec  enim  probata  pars  totum  pro-  so 
bat,  ut  puta  si  oculus  uidet  non  ideo  totum  corpus  uidet 
[cum  refutetur  totum  uidere  corpus],  sed  dialecticus 
iste  tractatus  est.  nunc  quem  ad  modum  argumentum  a 

1 ar^mentum  b ||  tractari  Halmius  tractare  BR  | 

2 eloquentia  totum  — definiendum  est  (est  om.  R)  sic  om.  j 
4 post  est  add.  et  R ||  11  pecudem  D pecodem  .&R  ||  12  autem 
B^  II  14  experta  £>  ||  23  distingit  B ||  24  rem  aliam  B^  || 

28  imo  R anima  r ||  29  aliquam  scripsi  aliam  BR  ||  32  cum 
— corpus  deleui  ||  33  quem  B quae  R || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  V 


159 


parte  ad  parletn  sumatur  ostendam  'si  pedes  si  brachia 
tueri  debemus,  utique  oculos  diligentius  asseruare*.  cuius 
argumenti  loco  incurrere  aliquando  et  alius  potest,  qui  a 
maiore  ad  minus  dicitur,  nec  tamen  ideo  principalis  7 
& argumenti  ratio  perturbatur,  quia  geminari  aliquando  ar- 
gumenta natura  permittit,  hoc  paene  contingere  et  in 
bguris  solet,  de  quibus  postea  nobis  erit  dicendum,  fit  482 
non  numquam  et  [in]  hoc  modo  a partibus  argumentum, 
cum  inducta  partitione  et  propositis  partibus  pluribus  ce- 
10  teris  refutatis  aliquam  concludimus  partem  in  qua  sit 
quaestio  constituta,  ut  si  dicas  'equum  hunc,  quem  habes, 
aut  emisti  aut  dono  accepisti  aut  natus  est  domi  aut  fura- 
tus es.  non  autem  emisti  nec  dono  tibi  datus  est  neque 
natus  est  domi:  furatus  es  igitur*,  a NOTA  uel  etymo-  483 
15  logia,  ut  Graeci  dicunt,  sumimus  argumentum  sic  'si 
consul  est  qui  consulit  rei  publicae,  quid  aliud  Tullius 
fecit  cum  adfecit  supplicio  coniuratos?’  quo  in  loco  ori- 
ginem uocabuli  tantum  oportet  attendere,  ab  his  uero  484 
quae  negotium  uidentur  attingere,  argumenta  ducuntur 
20^  hoc  modo:  primum  a CONIvgatis  cum  uno  nomine  pro- 
posito principali  per  eius  deriuationem  casu  aut  tempore 
commutato  aliquid  adprobamus  ut  'si  pietas  uirtus  est, 
quod  pie  factum  est  laudari  oportet*,  constat  enim  lau- 
dabilem esse  uirtutem.  qui  locus  a superiore  hoc  differt 
25  quia  aliud  est  unde  nomen  inpositum  fuerit  perscrutari, 
aliud  per  cognationem  uerbi  ab  alio  deflexi  argumenti  uim 
sumere,  a genere  autem , cum  quod  in  toto  ualet  ad  485 
speciem  <^quoque  deducitur,  ut,  si  narium  et  mutabile 
quiddam  est  femina,  Dido  etiam  uaria  mutabilisque  uidea- 158  G 
30  tur  possitque  ex  amore  in  odium  commutari,  hac  ratione 
illud  Ciceronis  astruitur  'nam  cum  omnium  prouinciarum 
sociorumque  rationem  diligenter  habere  debeatis  tura 

31  Verr.  II  § 2 

4 dncitur  rb  ||  5 aliquando  scripsi  aliquanta  BR  ||  C paene 
B ye  R sepe  r | 8 in  dei.  Halmius  ||  a om.  R ||  12  accipisti 
R II  13  est  R I 15  dicitur  R ||  19  dicnntur  R ||  20  qno  b 
quae  BR  quom  uel  quando  Halmius  ]|  21  diriuatione  R || 

22  commutati  R ||  26  cognitionem  B^  || 


Digitized  by  Googie 


160 


MARTIANI  CAPELLAE 


praecipue  Siciliae,  iudices*.  hunc  locum  ille  a toto  uidetur 
imitari,  sed  interest  illud  quod  in  illo  deflnitione,  hic  ab 
ipsa  ratione  qua  genus  est  argumenta  ducuntur,  et  quod 
in  genere  totum  est  ,y  quod  totum  diuisione  perit , genus 

486  manet  etiam  partibus  distributum.  AB  specie  uel  A 5 
FORMA  ducitur  argumentum,  ut  bdem  generali  faciat 
quaestioni  ut  Cicero  in  Philippicis  ^quid  tam  proprie  Cae- 
saris actum  est  quam  lex?*  actum  enim  genus  est,  quod 
ab  specie  id  est  lege  lata  a Caesare  conprobatum  est. 
quod  item  confirmat  a similibus  'quaere  acta  Gracchi,  w 

487  leges  Semproniae  proferentur,  quaere  Sullae,  Corneliae*, 
a simili  per  se  ut  'ut  Helena  Troianis  sic  ciuihus  belli 
semen  tu  fuisti*,  item  'ut  saepe  homines  aegri  morbo 
graui  cum  aestu  febrique  iactantur*  et  cetera,  huic  dissi- 
militudo contraria  est,  quae  a Cicerone  DIFFERENTIA  is 
nominatur,  quae  res  inter  se  diuersas  non  aduersas 

V ostendit,  cuius  Cicero  ponit  exemplum  in  Verrem  'sed  tu 
idem  fecisse  eris  existimandus,  si  eodem  consilio  fecisti*, 
hoc  el  in  personis  ostenditur  et  in  rebus  et  in  tempore  et 
ih  locis  et  aliis,  quae  nunc  memorare  longissimum  est.  ^ 

488  a CONTRARIO  ut  uita  et  mors,  f quae  ex  quibus  Teren- 
tius sic 

'nam  si  ilium  obiurges  uitae  qui  auxilium  tulit, 
quid  facies  illi,  qui  dederit  damnum  aut  malum?’ 


7 et  10  Phil.  I § 18  |I  12  Phil.  II  § 65  []  1.3  in  Cat.  I 
§ 31  II  15  Top.  II  46  [|  17  secundum  Verr.  III  § 214  |1 
23  Andr.  I 1,  115 


7 quid  — actum  add.  Halmius  1|  8 est  quam  lex  BR  Cicero 
habet  ecquid  est  quod  tam  proprie  dici  possit  actum  eius, 
qui  togatus  in  re  publica  cum  potestate  imperioque  uersatus 
sit  quam  lex?  J|  11  proferuntur^  ||  syllae  BR  |1  12  per  se 
om.  b II  nt  ada.  Halmius  ||  elena  BR  ||  13  sementum  {pro 
a.  tu)  R II  19  hoc  et  personis  B^’  ||  21  ut  om.  BR  add.  D || 
uitae  mors  R ||  quae  ex  quibus  terrentius  RR  ex  quibus  te- 
rentias5;  ita  suppleuit  Halmius  ut  uita  et  mors  aliaeque  res 
discrepantes  sibimet  opponantur  ||  22  post  sic  add.  ait  r |j 
23  si  illum  E si  ut  illum  BR  ||  24  malum  cicero  BR  malum? 
Cicero  in  tertio  Philippicarum  contra  Antonium  e contrario 
argumentatur  dicens  p || 


Digilized  by  Google 


LIBER  V 


161 


' Cicero  'si  ille  consul  fustuarium  meruerit,  legiones  quid,  195 G 
quae  consulem  reliquerunt?’  a CONIVNCTIS  autem  fides  489 
petitur,  cum  quae  singula  infirma  sunt,  ea  coniuncla  uim 
ueritatis  assumunt  ut  'quid  si  accedit  ut  tenuis  antea  fue- 
5 ris?  quid  si  ut  auarus?  quid  si  ut  audax?  quid  si  ut  eius 
qui  occisus  est  inimicus?’  singula  haec  quia  non  sufficiunt, 
idcirco  congregata  ponuntur,  ab  antecedentibvs  490 
ut  Cicero  'cum  ille  non  dubitauerit  aperire  quid  cogitarit, 
uos  potestis  dubitare  quid  fecerit?’  praecessit  enim  prae* 

10  dictio,  ubi  est  argumentum,  secutum  est  factum,  unde 
est  quaestio,  a conseqventibv.8  uero  conuersim,  ut  491 
quaestio  in  antecedentibus  sit,  argumentum  in  sequenti- 
bus, ut  si  hoc  secutum  est,  illud  praecesserit  ut  'si  pepe- 
rit  cum  uiro  concubuit’,  exemplum  de  Verrinis  'si  finem 
15  edicto  praetoris  adferunt  kalendae  lanuariae,  cur  non  ini- 
tium quoque  nascitur  a kalendis  Januariis?’  a repvgnan-  492 
TIBVS  argumentum,  cum  ostenditur  duo  sibi  cohaerere 
non  posse,  uerbi  causa  ut  et  parasitus  quis  sit  et  ridicu- 
lus non  sit,  quae  per  negationem  simul  esse  non  posse 
20  praedicantur  hoc  modo  'non  et  parasitus  est  Gnatho 'et 
ridiculus  non  est’,  eius  loci  exemplum  est  in  re  magis 
ipsa  quam  forma  uerborum  'is  igitur  non  modo  a te  pe- 
riculo <^liberatus  sed  etiam  honore  amplissimo  ornatus 
arguitur  domi  suae  te  interficere  uoluisse’.  et  in  Corne-  I6OO 
25  liana  prima  repugnare  dicit  ut  'diuisores,  quos  honoris 
sui  ministros  esse  uoluerat,  lege  ambitus  uellet  affligere’. 
cavsarvm  locus  late  patet  et  inulta  disputatione  tractatur.  493 
sed  nunc  formam  eius  satis  fuerit  demonstrare  sub  hoc 


1 Phil.  III  § 14  II  4 p.  Rose,  Am.  § 86  |1  8 p.  Mil.  § 44  U 
14  Veir.  I § 109  1|  22  p.  Deiot.  § 15  ||  25  fragra.  34  Or.  || 


3 inlirmata  |]  4 ut  quid  si  B ut  quid  sit  R [|  5 sit  R |l 
6 singula  autem  br  [j  quia  rb  quae  BR  ||  8 sicut  add.  p j) 
cogitarit  rB  cogitaret  R |j  18  quid  R |J  20  praedicantur  p 
praedicuntur  BR  ||  gnato  R ]|  21  huius  b ||  22  post  uerbo- 
rum add.  ut  Cicero  dicit  E |]  23  liberatus  om.  B^  ||  24  Cor- 
neliana Halmius  cornelia  BD  ||  26  cidit  D |j  honore  Db  || 
26  uoluerit  b |)  28  ACAVSIS  ante  causarum  add.  D y 

MABTIANUS CAPELLA  11 


Digitized  by  Google 


162 


MARTIANI  CAPELLAE 


exemplo  'sed  cum  ob  lua  decreta,  ob  iudicia,  ob  imperia  . 
dabantur,  non  est  ita  quaerendum  cuius  manu  numera- 
rentur, sed  cuius  iniuria^  cogerentur’,  sic  et  Vergilius 

494  'mene  fugis?’  AB  effectis  fit  argumentum,  cum  in 
causa  dubitatio  est,  ut  fatum  probetur  ex  eo,  quod  horni-  5 
nes  etiam  inuiti  seruabantur  in  uita.  fatum  enim  est 
causa  uel  uitae  uel  mortis:  illa  uero  elfecta  sunt  fati:  ui- 
uere  posse  uel  mori.  Cicero  hinc  probat  'Auli  Hirtii  uita 
populo  cara  est,  quod  ei  populus  plaudit’,  hoc  est  Vergilii 
'degeneres  animos  timor  arguit’,  nam  timor  est  causa  lo 

495  ut  degener  sit  animus,  quod  timoris  effectum  est.  a com- 
paratione MAIORVM  'quis  dubitet  a Siculis  petisse  pe- 
cuniam Verrem  cum  a Marco  Octauio  Liguri  postularit?’ 
Vergilius 

Iu  potes  unanimos  armare  in  proelia  fratres.  1.5 

ex  hoc  utique  probat  et  alienos  posse,  quod  minus  est. 
Terentius  'nam  qui  mentiri  aut  fallere  instituerit  patrem 

496  [aut  audiebat],  tanto  magis  audebit  ceteros’,  a minorvm 
COMPARATIONE  ut  'Publius  Scipio  pontifex  maximus  Ti- 

/6/t?berium  Gracchum  mediocriter  labefactantem  statum  rei  20 
publicae  priuatus  interfecit’,  deinde  iungit  quaestionem 
ubi  gradus  est  quidam  'Catilinam  orbem  terrae  caede 
atque  incendiis  uastare  cupientem  nos  consules  perfere- 
mus?’ ex  hoc  Terentius  loco  illud  'hic  paruae  consuetu- 

497  dinis  causa  huius  mortem  tam  fert  familiariter’,  a parivm  23 
COMPARATIONE.  Cicero  'et  si  non  minus  iucundi  atque 

1 Verr.  II  § 26  ||  4 Aen.  IUI  314  []  8 secund.  Cic.  Phil. 

I § 17  II  10  Aen.  IUI  13  ||  12  sec.  Cic.  Verr.  I § 127  []  15  Aen. 
VII  335  11  17  Adelph.  1 1,  30  H 19  22  Cic.  Cat.  I § 3 |1 
24  Andr.  I 1,  83  ||  26  Cic.  Cat.  III  § 2 


2 munerantur  D ||  3 uirgilius  r 1|  4 affectis  Ii  ||  5 factum 
/i*  II  6 factum  Ii  ||  8 aula  Af'  1|  uitam  Ii  ||  9 curae  b j|  sic 
et  illud  Vergilii  Halmius  1|  10  degenere  R |j  13  ligore  B'R  || 
postularet  R H 16  alienus  R ||  17  falli  B'R  1|  insuerit  libri 
Terentii  |1  patrem  aut  audebit  tanto  magi#  audebit  ceteros 
BR  II  18  animorum  B'r  |j  22  gradus  Halmixis  modus  BR  1| 
quondam  r ||  catillinam  R ||  23  cupientem  nos  cons.  perfe- 
remus b cupientem  nos  iudices  perferemus  R^  c.  n.  c.  p.  , 
BR  11  24  terrentius  R ||  26  iocundi  R H 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  V 


163 


illustres  sunt  ei  dies,  quibus  conseruamur,  quam  illi  qui- 
bus nascimur’,  et  in  Pisonem  ^ nihil  interest  utrum  ipse 
consul  improbis  contionibus,  perniciosis  legibus  rem  pu- 
blicam iiexet  an  alios  uexare  patiatur’. 

5 His  igitur  breuiter  demonstratis  illa,  quae  non  exeo-  498 
gitantur  ab  oratore  sed  a causa  aut  a reis  suggeruntur, 
in  tribus  ut  diximus  rebus  posita  sunt:  in  scriptura  ut 
tabularum,  in  auctoritate  ut  testium,  in  necessitate  ut  tor- 
mentorum. AB  SCRIPTO  argumentum  petitur  cum  ad  499 
10  dubiae  rei  probationem  uel  chirographum  uel  testamen- 
tum uel  transactionis  tabulae  recitantur  ceteraque  huius 
modi,  quae  ita  nota  sunt  ut  exempla  de  oratione  non  quae- 
rant. AB  AVCTORITATE  iicro  ut  'Africanum  dixisse  iure  500 
caesum  esse  Tiberium  Gracchum’,  aut  cum  testimonium 
15  quo  ueritas  nudetur  adfertur  ut  'Gnaeum  Pompeium  de 
misso  frumento  celeriter  testem  nobis  orator  inducit’, 
auctoritas  igitur  aut  iudicantis  aut  testis  est.  huic  parti 
adiunguntur  oracula  ceteraque  id  genus.  ^NECESSITAS  501 
uero  dat  fidem  ex  tormentis  aut  somno  aut  furore  aut 
20  uinolentia,  quae  uocem  alicuius  rei  extorquet  inuitis.  quae 
omnia  cum  ad  coniecturam  **  causa  persona  facto  id  est 
ipso  testimonio  uel  confessione  uel  scripto  capiunt  fidem 
uel  amittunt,  nam  et  causa  dicentis  adtenditur  et  per- 
sona tractatur  et  ipsius  scripturae  secum  aut  cum  causa 
25  qualitas  comparatur. 

Sequitur  ut  ad  ea  quae  conciliant  aut  permouent  au-  502 
ditores)>  intentionem  suam  flectat  assertor,  quoniam  ad 
fidem  faciendam  haec  quoque  pertinere  praedicimus,  con- 


2 § 10  II  l.S  cf.  Cic.  dc  Orat.  II  § 106 


1 illostres  /f  illiastres  r ||  hii  ^/i  [|  quibns  conserua- 
mur quam  illi  ea;  Cicerone  suppleuil  Grotius  f|  2 intere  E in- 
teresse  R interce  Z?  |)  9 a scripto  b |)  11  uel  add.  Hedmius  || 
12  modi  om,  ||  21  facto  id  est  ipso  B facto  adduntur 

id  est  ipso  Db  {sed  D sine  id  est):  deleto  adduntur  lacunam 
indicauit  Halmius  ita  supplens  quae  omnia  cum  ad  coniectu- 
ram adplicantur,  ex  causa  etc.  ||  23  nam  et  E nam  nec 
BD  II  26  concilient  B^  |1  permoueri  D || 

11* 


Digitized  by  Google 


164 


MAKTIANI  CAPELLAE 


cilianlur  igitur  animi  tum  personae  tum  rei  dignitate, 
personae  aut  auditoris  aut  rei  uel  ipsius  oratoris  aut  ad- 
uersarii.  auditoris  .sic  'ut,  qualem  te  antea  populo  Ro- 
mano praebuisti,  cum  huic  eidem  quaestioni  iudex  prae- 
esses,  talem  te  nobis  et  populo  Romano  hoc  tempore  ira-  & 
pertias’.  rei  uero,  ut  pro  Deiotaro  'quem  ornare  antea 
cuncto  cum  senatu  solebam  pro  perpetuis  eius  in  nostram 

603  rem  publicam  meritis’,  oratoris  uero,  cum  de  se  non 
superbe  sed  moderate  loquitur,  quale  illud  est  'cum  quae- 
stor in  Sicilia  fuissem,  iudices,  itaque  ex  ea  prouincia  lo 
decessissem , ut  Siculis  omnibus  'wxcundam  ^xutumamque 
memoriam  (\uaesiurae  wominisqne  me/  relinquerem 
Uictumst  ut  rum  summum  i«  ueleribys  patronis  mulU>, 
tum  non  nullum  eliam  in  me  praesidium  suis  fortunis 
constitutum  arbitrarentur^ . sed  baec  plenius  in  exordio-  is 
rum  praeceptis  edisseram,  ab  aduersarii  uero  persona 
conciliatio  fit  dum  illius  iniquitate  aut  arrogantia  demon- 
strata nostra  modestia  commendatur,  sed  haec  posterius 
in  principiis,  quoniam  nunc  non  orationis  partes  sed  di- 
cendi formas  et  faciendae  fidei  species  numeramus,  quo  20 
loco  patheticae  quoque  dictionis  attendimus  facultatem,  cuius 
uis  uel  in  communibus  locis  uel  in  epilogis  maxime  conti- 
netur. ne  primordia  quidem  apud  ueteres  hac  animorum 
permotione  caruere,  quod  tunc  demonstrabitur  cum  ordien- 
163 G di  praecepta  tractabimus,  interiin  generatim  quibus  men-  25 
tes  affectibus  incitentur  nulla  partium  definitione  signabo. 

504  Commonentur  igitur  auditores  aut  miseratione  aut 
odio  aut  inuidia  aut  metu  aut  spe  aut  ira  ceterisque  simi- 
libus. miseratione  cum  calamitates  alicuius  magno  do- 
lore tractamus,  cum  iniquitatem  temporis  uel  periculi  3o 
magnitudinem  memoramus,  ut  in  septima  Verrinarum 


3 Cic.  p.  Rose.  Am.  § 11  [|  6 § 2 ||  9 diu.  in  Caec.  § 2 


11  omnibus  iu.  dT.  m.  Q.  nom.  m.  R.  P.  VT.  C.  S.  I.  u. 
pa.  mult.  NNV.  6T.  I.  P.  R.  SF.  O.  AR.  Bli  H 17  fit  om. 
^*/t'  n 19  quoniam  Halmius  quamquam  BR  [|  21  patpathe- 
tiae  R*  ««^«patheticae  B ||  23  ne  Halmius  neme  B me  (add. 
s.  l.  neue)  R mea  b |1  27  commouent  H 


Digitized  by  GoogI 


LIRER  V 


165 


'patres  lii,  qtios  'mdices,  \zcebant  in  Mmine  primo, 
m^tresque  miserae  pernoctabant  an/e  oitium  careerts  ab 
extremo  compectu  Mberum  exclusae,  quae  nihil  ^liud 
orabant  nisi  ut  Uliorwn  suorum  poslremum  spiritum  ore 
b excipere  Mceret’.  ab  odio  cum  aduersarii  facium  uel 
uiris  bonis  uel  iudicibus  ostenditur  exeerandum,  ut  cum 
iudicum  corruptio  docetur  a Verre  iactari.  item  'cum  in 
auaritia  scelere  periurio  uos  sui  similes  esse  arbitratur*, 
inuidia  est  quae  quodam  liuore  inficit  auditores  ut  est 
10  'quod  ad  tuam  ipsius  amicitiam  ceterorumque  hominum 
magnorum  atque  nobilium  faciliorem  auditum  istius  habet 
nequitia  et  audacia  quam  cuiusquam  nostrum  uirtus  et 
integritas*,  item  'istum  rebus  omnibus  undique  ereptis 
impune  eludentem  circumfluere  el  abundare*.  <(potestqui- 
15  dem  et  illa  res  auditorum  mentes  incendere  ut  si  alicuius 
exaggeres  tyrannicum  spiritum  aut  potentiam  non  feren- 
dam. melum  uero  excitaris  uel  propriis  uel  communi-  506 
bus  periculis,  propriis  ut  'hoc  est  indicium,  in  quo  uos  de 
reo,  populus  Romanus  de  uobis  indicabit*,  communibus 
20  autem  ut  est  'uideor  mihi.uidere  hanc  urbem  lucem  orbis 
terrarum  arcem  omnium  gentium  subito  uno  incendio 
concidentem*,  spe  quoque  animi  perturbantur^  cum  be- 
neficia aut  obsequia  promittuntur,  ut  cum  fidem  Milonis 
Pompeio  pollicetur  et  'Caelii  in  omni  uita  seruitium  ob- 
25  strictum  uobis  ac  liberis  ueslris  habebitis*,  ira  etiam  ue- 
hementer  animos  turbat,  ut  cum  exaggerat  Tullius  elielG 
exclamat  in  curia  sedere  socios  Catilinae  'o  dii  inmort«/es.' 


1V§118  11  7 Cic.  Verr.  Act.  I § 42  1|  10  Verr.  III  § 7 [ 
13  ibid.  § 9 (I  18  Verr.  Act.  I § 47  H 20  in  Catii.  IIII  § 11  j 
24  secund.  or.  p.  Cael.  § 80  1|  27  Catii.  I § 9 


1 patres  hii  quos  ui  DIIA.  (ia  R)  I.  L.  p.  m.  a.  q.  m. 
p.  an.  08.  CclU.  tlB.  CONS.  LL.  (IL  H)  ex.  q:  nihil,  a.  o. 
(c  R)  nihil  u F S.  post,  sp  o (c  R)  €X.  L.  BR  jj  indices 
om.  libri  Cic.  |]  limine  primo  suppi,  Ilalm.  limine  ipso  palimps. 
Vat.  (^errinarum  limine  rell.  codd.  Cic.  ||  8 arbitretur  libri  Cic,  [| 
17  metum /f  metu/«/>  ||  excitaris  «cripsi  excitari  .ffZ)  11 
dere  Z>  []  26  perturbat  b |1  27  odii  inmort.  V.  BIN.  G.  S.  Q. 
R.  P.  HtlB.  in  qua  urb:  uiuimus  hichies  .N.  I.  nump.  c.  QR  |1 


Digitized  by  Googie 


166 


MARTIANI  CAPELLAE 


ubina;n  gentium  ^umus’>.  i\uam  rem  publicam  habmws? 
in  qua  urbe  uiuimus?  hic,  hic  s«n/  nostro  in  numero,  p.  c.’ 
similes  alii  permiscentur  affectus  qui  cum  ad  persuaden- 
dum plurimum  ualeant,  extra  causam  tamen  sunt  nec  ap- 
parere in  oratore  manifestius  debent,  ne  insidiis  indicem  5 
capere,  non  ratione  ducere  uideatur. 

606  His  igitur  ad  fidem  faciendam  prudenter  inuentis 
ordo  rerum  est  sociandus,  quae  pars  dispositio  uocita- 
tur,  qua  quid  dicendum  quoue  loco,  quid  penitus  omitten- 
dum, quo  modo  etiam  et  quando  et  ubi  prudenter  inspi-  lo 
cimus,  duplex  igitur  huius  partis  est  ratio,  aut  enim 
naturalis  est  ordo  aut  oratoris  artificio  comparatur : natu- 
ralis cum  post  principium  narratio  partitio  propositio 
argumentatio  conclusio  epilogusque  consequitur : artificio 
oratoris  cum  per  membra  orationis  quae  dicenda  sunt  is 
digerimus,  et  hoc  ex  causae  utilitate  non  ex  temporis 
'serie  coaptamus  ut  pro  Milone  factum , cum  quaestiones 
quasdam  ante  narrationem  ut  praeiudicia  refutaret  indu- 
xit, quod  non  ex  ordine  naturae  sed  ex  causae  utilitate 
mutauit:  et  pro  Cornelio  primo  refutata  sunt  crimina,  20 
quae  secuta  sunt  tribunatum,  post  ad  ipsum  tribunatum 
recursus  est  factus,  quae  dispositio  artificialis  ut  diximus 

607  nominatur,  in  Verrem  autem  naturalem  temporum  o'rdi- 
nem  tenuit,  ut  primum  quaesturam,  tum  legationem,  deinde 
duas  ei  praeturas  obiceret  seruata  temporum  ratione,  25 
quam,  nisi  causae  repugnet  utilitas,  necessario  perseque- 
mur.  at  ubi  maiora  quaeque  potissimum  et  inuidiosiora 
purganda  sunt,  ab  his  sumitur  refutationis  exordium,  ut 
pro  Cluentio  coniecturae  partibus  expeditis  ad  praescri- 
ptionem legis  accessit  ordine  uidelicet  commutato,  ne  si  sj 
Cluentium  legis  adsertione  defenderet,  fugere  causam  dif- 

165  G fidentia  uideretur. 

608  Duabus  his  officii  partibus  absolutis  elocvtionis 


6 ducere  BR  deducere  r |1  8 qua  R quia  i?  0 9 poeni- 
tus  B II  17  cooptamus  ||  20  prima  B^  [|  25  ei  6 et 

BR  jj  30  commutatio  5*/{'  ||  31  defenderet  et  B^  jj 


Digilized  by  Google 


LIBER  V 


167 


cura  est  intimanda,  quae  cum  constet  in  singulorum  anim- 
aduersione  uerborum,  hoc  ab  eloquentiae  nomine  sepa- 
ratur quod  illa  totius  operis  <(oratorii  uirtus  est,  haec  pars 
habetur  officii,  cuius  Cicero  duo  quasi  fundamenta,  duo 
5 dicit  esse  fastigia,  fundamenta  Latine  loqui  planeque 
dicere,  quorum  unum  Grammatice  loquente  didicistis, 
cum  eius  uobis  insinuata  subtilitas  est.  fastigia  uero  sunt 
copiose  ornateque  dicere,  quod  non  ingenii  sed  laboris  est 
maximi  exercitationis  etiam  diuturnae,  qua  non  solum 
lu  uberior  sed  illustrior  quoque  facultas  adquiritur. 

Huius  rei  duplex  ratio  est:  una  qua  in  singulis  uer-  509 
bis  lumen  appareat,  altera  ut  dignitas  eloquendi  copula- 
tionis ipsius  decore  seruetur.)>  in  singidis  uero  uerbis 
aut  proprium  aut  translatum  mutuatumque  conquiritur. 

15  propria  sunt  uetusta  praecipue,  nam  cum  et  proceres 
uel  nescirent  haec  dicendi  ornamenta  uel  appetere  non 
auderent,  propriis  utebantur,  sed  quia  uerborum  uete- 
rum  iam  exoleuit  usus,  non  sunt  audacius  usurpanda  illa, 
quae  cum  aetate  mutata  sunt,  itaque  alvcinari  et  CER- 
20  RiTVM  et  CAPERATVM  similiaque  praetereuntes  utemur 
Ilis,  quae  consuetudo  recipiet  nec  tamen  sordidis  nisi  cum 
rei  sententiaeque  uis  exigit,  ut  cum  Cicero  uolens  crude- 
litatis inuidiam  facere  ait  'gurgulionibus  exsectis  relique- 
runt’ et  'uirgis  plebem  Romanum  concidere’,  nec  inde- 
25  core  Vergilius  uitandae  humilitatis  aucupio  lychnos  pro 
LVCERNis  ait.  quod  si  sua  res  propria  uerba  non  ha-  .^lo 
beat,  nouanda  sunt  aut  alienis  utendum,  noiiantur  autem 
duobus  modis  uerba  aut  quadam  fictione,  aut  declinatione 
praesumpta,  aut  duorum  quae  usitata  sint  coniunclione 
30  composita,  finguntur  maxime~cum  transferimus,  ut  qui 


23  p.  Tullio  10,  21  (I  24  Verr.  I § 122  \\  25  Aen.  I 726 


6 grammatica  6 [{  7 est  om.  ^ ||  8 aet  d [J  sunt  orna- 
teque [|  12  apparet  D |j  13  uerbis  Halmius  rebus  Bli  || 
15  cum  et  B et  cum  Ii  tum  cum  b |[  20  caperratum  BH 
corr.  p [|  praeterientes  B*IV  ||  22  ut  om.  p |[  25  lychinos 
Ii  11  29  sunt  r 1| 


Digitized  by  Googie 


1G8 


MARTIANI  CAPELLAE 


TTOioniTac  QVALITATES  esse  dixerunt,  quod  nomen 
numquam  fuerat  in  Latinis,  quo  et  auribus  temperandum 
et  insolentia  fugienda,  quam  uitans  Cicero  solerem  sal- 
uatorem  noluit  nominare  sed  ait  ‘qui  salutem  dedit’,  illud 

511  enim  nimis  insolens  uidebatur.  deriuatione  quoque  fiunt  5 

uerba , quae  grammatici  paragoga  nominarunt,  ut  dici- 
mus ‘florea  rura’  et  ‘campique  ingentes  ossibus  albent’ 
quod  satis  crispa  flexione  Horatius  albicant  dicit,  his 
plerumque  Poetice  utitur  licet  Tullius  ‘grandiferas  posses- 
siones’ dicat  et  'grandiloquos  oratores’.  lo 

512  Huic  diligentiae  subiungitur  translatorvm  cura 
VERBORVM  cum  res  aut  sua  non  inuenit  uerba  aut  cum 
uolumus  splendidius  aliquid  explicari,  ergo  aut  inopiae 
aut  decoris  cau.sa  transferuntur;  inopiae  cum  dicimus 
‘gemmare  uitem’  et  ‘luxuriare  segetes’  laetasque  per-  is 
bibemus.  desunt  enim  propria  et  commoditati  sunt 
ascita,  decoris  uero  ut  'bellum  subito  exarsit’,  cum  po- 
tuerit dici  extitit.  et  item  possumus  ab  omnibus  sen- 
sibus mutuari  ut  ab  oculis  ‘luce  libertatis  et  odore  legum’, 
et  ‘silent  leges  inter  arma’  et  a gustu  ‘o  nomen  dulce  20 
libertatis’,  uerum  non  debet  haec  translatorum  alieno- 
rumque uerborum  adfectatio  sine  moderatione  captari, 
nec  longe  petita  debent  esse  translata  ut  si  dicas  <^‘luxu- 
riosam  Charybdim’.  uitandum  quoque  ne  turpis  sit  simi- 
litudinis usurpatio,  ut  si  dicas  ‘castratam  Africani  morte  25 
rem  publicam’  aut  ‘Clodium  stercus  senatus’,  in  hoc 


1 Cic.  Acad.  I § 26  |]  4 Verr.  II  § 154  ||  7 Verg.  Aen.  I 
430  et  XII  36  |1  8 Carm.  I 4,  4 ||  9 Phil.  II  § 101  0 10  Orat. 
§ 20.  Tuse.  V § 29  II  19  Cic.  Verr.  V § 160  |1  20  p.  Mil.  § 10. 
Verr.  V § 163  ||  25  ex  Cic.  de  Orat.  III  § 164 


1 TTOIOTHTaC  Halmius  poeoteta  BR  ||  2 qxio  modo 
et  5 II  4 sed  et  /t  |j  5 diriuatione  R ||  9 poetice  Ckristius 
grammatice  BR  ||^  10  grandilocos  Zt'  ||  14  transferuntur  b 
transferre  BR  ||  16  commoditati  sunt  Halmius  commodatius  B 
[sed  a ead.  m.  in  i corr.)  commodatus  R (commodantus  corr.)  || 
17  associata  5 |j  19  odor  BR  ||  20  o in  B erasum  (|  23  luxo- 
iosuin  /i‘  II 


Digitized  by  Google 


LIBER  V 


169 


genere  transferendi  etiam  allegoriam  poetae  praecipue 
nexuerunt,  el  Cicero  'cum  [dicit]  senatum  a guberna- 
culis deiecisses,  populum  Romanum  e naui  exturbasses, 
ipse  archipirata  cum  grege  praedonum  impurissimo  ple- 
5 nissimis  uelis  nauigares*.  el  in  Pisonem  'ut  qui  in  ma- 
ximis tempestatibus  ac  fluctibus  rei  publicae  nauem  gu- 
bernassem saluamque  in  portu  collocassem,  frontis  tuae 
nubeculam  et  collegae  tui  contaminatum  spiritum  perti- 
mescerem?’ usurpatis  ergo  haec  simul  pluribus  uerbis^C70’ 
10  elocutus  est.  quae  suis  fortasse  angu-^stius  aut  humilius 
diceret,  item  translata  quodam  modo  sunt,  quae  aut  ex 
parte  totum  aut. ex  toto  partem  aut  ex  uno  plures  mon-  - 
strant  aut  ex  pluribus  singula,  ex  parte  totum  ut  'in 
puppim  ferit’  aut  'me  isdem  parietibus  tuto  esse  tecum’ 

15  pro  'eadem  domo’,  hunc  tropum  mctonymian  gramma- 
tici memorarunt,  catachresin  etiam  Graeci,  quam  nos 
abusionem  dicimus  ut  cum  perhibemus  'naturam  deorum’ 
pro  'substantia’,  in  coniunctis  nero  uerbis  orationisque  513' 
contextu  seruanda  sunt  haec  ut  constructio  coagmentata 
20  et  conclusio  perfecta  proueniat  et  quodam  schemate  dictio 
uenustetur. 

lam  COMPOSITIONIS  praecepta  percurram,  cuius  514 
uitium  maximum  est  hiulcas  et  asperas,  frenos  etiam,  iota- 
cismos mytacismos  labdacismos  homoeoprophora  dyspro- 
25  phora  et  polysigma  non  uitare  uel  cuiuslibet  litterae  assi- 
duitatem in  odium  repetitam  ut  'sale  saxa  sonabant’  et 
'casus  Cassandra  canebat’. 

2 de  domo  s.  § 24  |{  5 § 20  1|  14  Vcrg.  Aen.  I 113  Cic. 

Cat.  I § 19  II  15  ex  Cic. Orat.  § 93  sq.  |I  2C  Verg.Aen.  V86.6  |J 
27  ibid.  III  183 

2 et  BD  ut  b ||  dicit  dei.  Halmius  ||  4 arcipirata 
impurissimo  I/almiu/t  impurissimum  BD  impurissimus  b 
9 simul  scripsi  similiter  BD  ||  10  suis  propriis  D ||  augu- 
stius /y'  II  14  hisdem  BR  f|  toto  B^H  ||  15  metonymiam  R || 

16  memorarunt  B nominarunt  R ||  17  ut  est  b ||  24  moe- 
tacismos  BR  ||  omoeoprofora  omoeoproforan  b || 

dysprophora  add.  Halmius  ||  25  polysigmia  BR  polysigmata 
Halmius  |1  27  casandra  |1 


Digitized  by  Google 


170 


MARTIANI  CAPELLAE 


MYTACISMVS  est  cum  uerborum  coniunclio  M litte- 
rae assiduitate  colliditur  ut  si  dicas  'mammam  ipsam  amo 
quasi  meam  animam’,  labdacismvs  ubi  L plurimum 
dissonat  ut  si  dicas 

sol  et  luna  luce  lucent  alba  leni  lactea.  5 

lOTACiSMVS  ut  si  dicas  'lunio  luno  louis  iure  irascitur’. 
POLYSIGMA  ubi  S littera  crebrius  geminatur  'Sosia  in 
solario  soleas  sarciebat  suas’,  homoeprophoron  est 
cum  dicitur 

0 Tite  tute  Tati  tibi  tanta  tyranne  tulisti.  10 

DYSPROPHORON  ut  si  quis  dicat  'persuasitrices  praesti- 
515  giatrices  atque  inductrices  strigae’,  asperae  inter  paen- 
ultimum  ultimumque  uerbum  maxime  uitandae,  cuius 
exemplum  est  si  dicas  'pbaleras  ablatas  gratis’,  aut  si 
iuret  auriga  'per  lora  per  flagella  per  frena’,  hivlcae  is 
sunt  cum  in  ea  parte,  quam  diximus,  similes  uocales  ac 
similiter  longae  conlisam  hiantemque  structuram  faciunt 
ut  si  quis  dicat  'suscepisse  se  liberos  secundo  omine’,  et 
ut  Tullius  pro  Milone  ait  'auctoritate  publica  armare’, 
quod  quidem  artem  dissimulans  plerumque  appetit  uo-  20 
luntate. 

dl7  Vitandum  similiter  ne  in  eodem  loco  tres  aut  quattuor 
longas  breuesque  continue  ponamus  neue  in  notissimos 
uersus  et  maxime  <^heroicos  structura  fundatur  iambicos- 
que uersus,  quamuis  eos  Cicero  non  euitet  cum  dicit  25 
'senatus  haec  intellegit  consul  uidet’  et  heroici  uersus 


10  Ennii  Ann.  113  Vahl.  H 14  Cic.  Verr.  IIII  § 29  [1 
19  § 2 II  26  Catii.  I § 2 

1 moetacismus  B nioetacismos  R ||  M add,  in  B sup. 
lin.  II  2 amo  b ama  BR  ||  6 ioni  6 ||  7 polysigmia  B [|  gemi- 
natur ut  Db  II  sosia  B corr.  ex  socia  fj  8 oraoeoproforon  b 
omoeaproferon  B omoeoproferon  R [[  10  tali  om.  |1  It  dis- 
proforon  Rb  disproferon  R | praestrigiatrices  b ||  12  strigae 
Halmius  triges  B tigres  Rb  \ 13  uerborum  R*  |I  17  faciunt  b 
faciant  BR  ||  18  omine  b homine  BR  ||  20  uoluptate  /7‘  || 
24  maxime  in  b ||  iambico!<>*4i  uersus  B inter  iambicosue  uer- 

BUS  b II 


Digitized  by  Googie 


LIBER  V 


171 


flneni  uel  initium  non  declinet  cum  dicit  'o  miserum  cui 
peccare  licebat’  et  in  Academicis  Matent  ista  omnia,  Varro, 
magnis  obscurata  et  circumfusa  tenebris’  et  in  Verrinis 
plenum  uersum,  una  quidem  syllaba  mutilum,  fuderit 
5 cum  dicit  'cum  loquerer  tanti  fletus  gemitusque  fiebant’, 
nec  finem  uitauit  elegiaci  cum  ait  'oderat  ille  bonos’, 
incurrit  etiam  in  hendecasyllabi  phalaecii  petulantiam 
dum  dicit  'successit  tibi  Lucius  Metellus’,  hic  tamen  uir 
et  longo  opere  et  ipsa  sui  maiestate  defenditur,  ceterum 
10  in  clausulis  uitiosissimum  reperitur.  animaduertendum 
autem  ne  cum  similitudinem  uersus)>  effugimus  bonam 
clausulam  tran.^eamus,  ut  si  timeas  dicere  'strepitumque 
plagarum’  cum  pia  longa  sit  et  bonam  clausulam  fecerit. 

Vitandum  etiam  [eodem  loco]  cacemphaton  uel  inter-  518 
15  positione  uel  commutatione  uerborum.  inhonesta  enim 
exempla  sunt  ut  'arrige  aures  Pamphile’  ut  est  'atque 
ereptae  uirginis  ira’,  in  his  enim  sordescit  oratio,  iti- 
tandi etiam  freni,  qui  fiunt  ex  asperrimis  litteris  in  unum 
concurrentibus,  ut  est  Terentii  in  Hecyra 
20  per  pol  quam  paucos  reperias  meretricibus 
fidelis  euenire  amatores  Syra, 
et  ab  isdem  litteris  incipientia  ut  est  'non  fuit  istud  indi- 
cium iudicii  simile  iudices’.  et  in  eadem  desinentia,  ut 
'fortissimorum  proximorum  fidelissimorumque  sociorum’ /69 
25  in  eodem  uitio  habentur,  item  penitus  fugiendum  breues 
syllabas  continuare  quam  plures  ut  est  illud  Sereni 
perit  abit  auipedis  animula  leporis. 


2 Acad.  II  § 122  |1  5 Verr.  IIII  § 110  1|  8 Cic.  Verr.  III 
§ 43  II  12  Verr.  V 162  H 16  Ter.  Andr.  V 4,  .31.  0 Verg. 
Aen.  II  413  |1  20  I 1,  1 [j  22  Cic.  p.  Cluent.  § 96 


3 magis  BD  []  4 syllaba  utilium  |1  6 elegiaci  cum  ait 
Halmius  elegi  sicut  ait  BD  {sed  B ait*)  ||  7 endecasyllabi 
BD  11  falleucii  B phaletii  /?  [|  9 magestate  B^  |[  12  que 
om.  w ]|  14  eodem  loco  deleui  jj  cacenfaton  B cacenfa- 
tem  R 11  16  pamphyle  R H 18  freniq;fiunt  B^  |1  19  hae- 
cyra  B haecira  R ||  20  repperias  R 1|  21  fideles  b H 

22  hisdem  BR  |1  istum  B*R^  H 27  perit  abit  auipedis 


Digitized  by  Googie 


172 


MARTIANI  CAPELLAE 


519  His  breuiter  intimatis  pedes  sunt  asserendi  quibus 
clausulae  decenter  aptentur,  quos  quidem  Cicero  qua- 
dam permixta  confusione  perturbat  dum  dicit  modo  ditro- 
chaeo concludendum,  modo  paeonem  primum  probat 
incipientibus,  modo  linientibus  quartum,  modo  dochmium,  5 
qui  constat  ex  breui,  duabus  longis,  breui  et  longa,  cuius 
exemplum  posuit  'amicos  lenes’,  item  amphimacrum  pe- 
dem et  rursum  dactylicum  numerum  laudat,  modo  ana- 

. paesticum  modo  -f  dithyrambum  laudat  nec  tamen  certa 
sententia  est.  ego  tamen  compendiosiora  percurram,  ut  lo 
in  hac  silua  quibusdam  uidear  praeire  tramitibus. 

520  In  monosyllabis  inspiciendum  utrufn  finalis  longa 

breuisne  sit.  si  enim  longa  est,  praeire  debet  trochaeus, 
ut  est  Ciceronis  'non  scripta  sed  nata  lex’  aut  'debet  esse 
legum  in  re  publica  prima  uox’,  quae  tamen  pendente  i5 
sensu  apta  conclusio,  at  uero  si  breuis  fuerit  monosyl- 
laba, iambus  aut  anapaestus  antecedat,  ut  ait  Sallustius 
'tota  autem  insula  modica  et  cultibus  uariis  est’,  breuem 
uero  breuis  aut  longam  longa  non  sine  uituperalione  se- 
ctatur ut  si  dicas  'ista  res  mea  est’  aut  contra , quod  Ci-  20 
cero  pro  Ligario  'non  tu  eum  patria  priuare,  qua  caret, 
sed  uita  uis’.  quod  uoluntate  orator,  non  errore  <(compo- 
suit.  uerum  hoc  de  monosyllabo  superius  praeceptum 
in  colo  melius  collocamus  aut  commate  non  in  fine  sen- 
tentiae. 25 

621  Dissyllaba  uero  iambico  numero  non  iure  clauduntur, 
i70ffuel  si  paenultimus  spondeus  mox  iambus  aptetur  ut  si 

2 Orat.  § 215  sqq.  [j  14  p.  Mil.  § 10  ||  18  ex  Hist.  lib. 

III  II  21  § 11 


I.  C.  Scaliger  poet.  II  39  perit  anita  uipedis  BH  ||  6 finien- 
tibiisque  |[  quartam  add.  Halmius  collato  Cie.  de  Orat. . ^ 
///  § 183  atque  illi  philosopho  (Aristoteli)  ordiri  placet  a 
superiore  paeone  (i.  e.  ab  eo,  qui  a longa  syllaba  oritur),  a 
posteriore  finire  [|  docimium  BR  ||  i7  amphimacrum  B || 

8 modo  anapaest.  — laudat  om.  A |1  9 dytyrambicum  R {corr. 
dytyriambicum)  df*i«ambum  B detirambicum  b corrupt.  si- 
gnu>n  add.  Halmius  [j  16  sensui  ||  apta  es*^!  b ||  18  insola 
R 11  21  eum  Rb  enim  B ergo  libri  Tulliam  |] 


Digitized  by  Googie 


LIBER  V 


173 


dicas  'tenui  geruos  meos’,  aut  pyrricbius  pro  iambo  ut 
'consul  uidet’.  at  bona  clausula  est  ex  iambo  et  spondeo 
iiel  ultimo  trocbaeo  ut  siquis  dicat  'patria  continet  bonos 
ciues’  uel  asserat  caput  legis’,  canendum  est  autem  ne 
5 aut  duo  iambi  aut  iambus  et  pyrricbius  in  fine  ponantur, 
ut  siquis  dicat  'pugnare  iiiuenes  pro  parentibus  suis’, 
canendum  etiam  ne  pyrricbius  post  pyrricbium  ueniat  et 
quattuor  breues  faciat  ut  siquis  dicat  'perdidi  bona  mea’ 
aut  post  pyrricbium  trochaeus  spondeusue  ut  si  dicas 
10  'conqueritur  sua  facta’  aut  'imputat  sibi  demens’.^  sed 
et  trochaeus  et  iambus  uel  pro  iambo  post  trochaeum 
pyrricbius  malam  clausulam  faciunt,  boc  enim  finem  ele- 
giaci pentametri  turpiter  reddit,  quid  enim  interest  utrum 
dicas  'omnia  nempe  uides’  an  uero  dicas  'aspice  facta 
15  mea’,  bene  autem  ponuntur  uel  duo  trochaei  uel  tro- 
chaeus et  spondeus  in  fine  clausulae  ut  siquis  dicat  'haec 
est  bonorum  ciuium  magna  cura’  aut  'haec  sunt,  quae 
maximi  principes  sola  curant’. 

Trisyllabis  clausulam  terminantibus  lex  est,  si  modo  522 
20  eam  uelis  molliter  fluere,  ut  trochaeo  praecedente  paenul- 
timo  molossus  subsequatur,  siue  longam  habeat  nonissi- 
mam syllabam  siue  breuem  iure  metrico,  ut  illud  esi 
Tullii  'mare  fluctuantibus  litus  eiectis’.  fit  autem  pessima 
clausula  si  pro  trochaeo  pacnultimo  spondeum  praeloca- 
25  ueris,  ut  si  dicas  'mare  fluctuantibus  rupes  eiectis’.  item 
pessima  si  pro  trochaeo  pyrricbium  praemiseris  ut  si  dicas 
'mare  fluctuantibus  apex  eiectis’.  item  uitiosa  est  con- 
clusio si  uouissimi  moiossi  prima  syllaba  breuis  fiat,  quam-  , 
uis  trochaeo  rite  praemisso,  tunc  enim  heroicum  comma 
30  nascitur  ut  si  <]ui  dicat  'litus  amicis’,  item  bona  clausula 

23  p.  Rose.  Am.  § 72 

3 uel  si  5 II  5 pyrrhicius  B et  sic  plerumque  |]  6 pro  pa- 
rentibus suis  parentibus  properantibus  suis  parentibus  D 
6 spondius  B'  jl  12  causulam  B item  u.  16,19  et  p.  l74,  7 ||  hoc  r 
hunc  BR  II  elegia*ci»penta  metri*tur  piter  B |{  18  Dc  TRI- 
SYLLABIS (TRISSYLABIS  R)  post  c\xTB.niadd.BR  ||  19  tris- 
syllabis  R ||  21  molosus  R et  ita  fere  semper  ||  25  fluctibus 
B^  II  30  qui  B quis  h om,  R |1  litus  om.  A'  |[ 


Digitized  by  Googie 


174 


MARTIANI  CAPELLAE  • 


fil  si  pro  nouissimo  molosso  Ionicus  minor  ponatur  post 
trochaeum,  ut  si  dicas  ^mare  fluctuantibus  litus  agitanti’. 
iilG  sed  in  hac  clausula  cauendum  ne  pro  trochaeo  paenultimo 
spondeus  ponatur,  nam  tunc  si  solueris  tertiam  molossi, 
in  uitium  cadis,  quale  incidit  Cicero  cum  dicit  'si  te  semel  5 
ad  meas  capsas  admisero’,  si  autem  paenultimo  trochaeo 
mediam  molossi  solueris,  pulchram  clausulam  feceris,  ut 
si  dicas  'litus  Aemiliae’,  item  trochaeo  paenultimo  pulcbre 
etiam  tertia  molossi  resoluitur  ut  si  dicas  'litus  aequabile’, 
item  si  trocbaei  paenultimi  longam  soluerimus  et  primam  lo 
molossi  ultimi,  fit  elegans  clausula  ut  est  'curas  regere 
animorum’*** 

523  Gipujveia  est  simulatio,  in  qua  aliud  uerbis  signifi- 
camus, aliud  re  ipsa  sentimus  ut  est  principium  pro  Liga- 
rio 'nouum  crimen  Gai  Caesar’.  TTapaXeupic  est  prae-  ir» 
teritio  cum  quasi  praetermittentes  quaedam  nihilo  minus 
dicimus.  dTTOcrpotpn  est  in  aliquem  districta  conuersio 
frequens  apud  Ciceronem  ac  nobilis  figura,  hoc  est  cum 
in  aliquem  sic  conuertimus  actionem  ut  ex  ea  iudices  do- 
ceamus. biarropqcic  est  ^addubitatio,  qua  figura  utimur  20 
cum  ueluti  dubitantes  ab  ipsis  indicibus  inclioamenti  con- 
silium postulamus  ut  est  pro  Cluentio  'equidem  quo  me 
uertam  iudices  nescio’,  et  pro  Cornelio  'pugnem  contra 
nobilissimorum  hominum  studia  consilia  rationesque  eo- 

624  rum  aperiam’’  et  celera.  dpunri|Lia  est  interrogatio,  qua  25 
figura  utimur,  cum  interrogando  aliquid  acerbamus  et 


5 diu.  in  Caec.  § 51  ||  12  Caput  dc  figuris  ex  Aquilae 
Romani  libri  § 7 — 46  sumptum  est  ||  15  p.  Lig.  § 1 H 

22  § 4 II  23  p.  Corn.  II  1 


6 admise  Z?'  ])  8 pulchra  /f*  [|  11  curas  regere  animorum 
om.BIi;  in  B sic  pergitur  in  eodem  uersu  clausula  ut  est  ironia 
est  simulatio,  adiectum  in  marg.  manu  paulo  recenliore  D€  FI- 
QVRIS.  item  curas  gerere  animorum.  DE  FIGVRIS  add  r in 
marg.  lacunam  indicauitH almius,  quem  uide  ||  15  paralemsisi?/?  || 
16  quasi  Aquila  § 8 om.  BH  ||  17  ad  aliquem  b ||  20  dubita- 
tio Db  II  24  'hominum  uoluntates?  studia  etc.  Aquila,  ut  in  Ca- 
pella quoque  scribendum  est,  nisi  error  est  ipsius’  H almius  [j  cogi- 
tationesque Aquila  ||  26  acerbamus  Halmius  aceruamus  BD  || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  V 


175 


exaggeramus  eius  inuidiam.  nuc)Lia  est  quaesitum,  quae 
figura  a superiore  eo  differt  quod  interrogato  una  uoce 
tantum  responderi  potest,  quaesito  autem  nisi  pluribus 
responderi  non  potest,  ut  cum  dicimus  'qua  igitur  ratione 
5 bellum  geremus ? quae  auxilia  nobis  parata  erunt?  quis 
erit  qui  subuenire  uelit,  cum  tam  acerbe  socios^  tracta- 
uerimus?^  biatUTimcic  est  descriptio  uel  deformatio,  cum  n2  0 
rebus  personisque  subiectis  et  formas  ipsas  et  habitus 
exprimimus,  ut  Tullius  pro  Milone  'si  haec  non  gesta  au- 
10  diretis  sed  picta  uideretis’  et  deformat  Milonem  in  reda 
sedentem  paenulatum  cum  uxore  item  Clodium  cum  equo 
et  delectis  uilla  egredientem,  et  cetera.  dvTCicaTmYq 
contraria  inductio,  haec  figura  est  cum  aliquid  difficile 
est  et  contrarium  conferimus,  ut  Cicero  de  rege  Ptolemaeo 
15  'difficilis  ratio  belli  gerundi  at  plena  fidei,  plena  pietatis’ 
et  cetera.  biacup|ii6c  est  eleuatio  uel  f impressio,  in  hac  525 
figura  laudantes  quae  dicuntur  ab  aduersariis  dissoluimus, 
qualis  est  in  Mureniana  totus  ille  in  Sulpicium  locus  de 
iure  ciuili.  perdcxacic  est  transmotio  quaedam  hoc  est 
20  cum  rem  a nobis  alio  transmouemus  sed  non  ita  ut  ibi 
lotam  causam  constituamus,  alioquin  status  incipit  esse, 
non  figura. 

Hactenus  de  sententiarum  figuris,  nunc  ad  ELOCV-  520 
TIONVM  FiGVRAS  transeamus.  sed  uolo  breuiter  memo- 
25  rare  quot  genera  sint  elocutionis  quotque  modis  ea  uten- 
dum sit.  est  igitur  familiaris  omni  narrationis  generi, 
quam  graeci  dpopevqv  XeHiv  appellant,  quae  ita  conecti- 
tur, ut  superiorem  elocutionem  semper  proxima  conse- 

9 § 54  1]  15  fr.  de  rege  Alex.  3,  4 [j  18  § 25  sqq. 

1 aggeramus  ||  2 interrogato  Ruhnkenius  interroganti 
BD  II  9 si  haec  nunc  gesta  audistis  facta  uideretis  et  mi- 
lonem  BB.  emendauit  et  suppleuit  Grolius  ex  Aquila  ||  12  et 

dilectis  b ||  antisegoge  BR  ||  14  ptolomeo  BR  (1  16  dia- 
sirmos  BR  ||  impressio  BR  inrisio  Halmius  j|  17  ludentes 
Rtiknk.  ex  Aquila  ||  ab  om.  B^  fl  19  transmutatio  b 1|  26  omni 
Halmius  omnin  BR  1|  27  ^\po\xi.yy\\  Rob.  Stephanus  (ad Aquil.  18) 
epimonem  BR  epimonen  r ||  conectuntur  5 []  28  consequa- 
tur Halmius  consequantur  BR  || 


Digitized  by  Google 


176 


MARTIANI  CAPELLAE 


quatur.  ea  historiae  conuenil  et  narrationi  et  non  con- 
uersum  neque  circumscriptum  eloquendi  genus  desiderat 
sed  fusum  atque  continuum  ut  illa  sunt  in  Miloniana  'occi- 
di, occidi  non  Spurium  Maelium,  quod  annonae  leuandae 

527  iacturis’  et  cetera,  est  alia  quam  -rrepiobov  Graeci  appel-  s 
lant,  quae  sententiam  quadam  circumscriptione  definit 
atque  determinat,  quale  est  in  Gaeciniana  'si  quantum  in 
agro  locisque  desertis  audacia  potest,  tantum  in  foro  iudi- 

173  G ciisque  impudentia  ualeret,  non  minus  nunc  Aulus  Caecina 
cederet  Sexti  Aebuti  impudentiae  quam  tum  in  ui  faciunda  lo 
cessit  audaciae’,  quae  mullis  constat  ex  membris  quae 
KiuXa  Graeci  dicunt,  et  ex  caesis  quae  Kopiiaxa  appellant. 

528  MEMBRVM  est  pars  orationis  ex  pluribus  uerbis  <absolute 
aliquid  significans  boc  modo  'etsi  uereor  indices  ne  turpe 
sit  pro  fortissimo  uiro  dicere  incipientem  timere’,  caesvm  i5 
autem  est  pars  orationis  ex  duobus  aut  pluribus  uerbis 
nondum  quicquam  absolute  signiiicans.  quamquam  cae- 
sam dicamus  orationem,  cum  singula  uerba  quoduis  signi- 
ficantia proferuntur  ut  est  'quis  est  iste  Lollius,  qui  sine 
ferro  ne  nunc  quidem  tecum  est?  quis  est  ille  Lollius  2u 
armiger  Catilinae,  stipator  tui  corporis,  concitator  taber- 
nariorum, percussor,  lapidator  curiae?’  et  in  Verrinis  'co- 
mites illi  delecti  manus  erant  tuae,  accensi  medici  aruspi- 

529  ces  scribae  manus  erant  tuae’,  uerum  superior  periodos 
constat  ex  duobus  membris  et  ex  tribus  et  ex  quattuor,  25 
interdum  et  sex.  quamuis  ex  uno  membro  putent  non 
nulli  posse]>  compleri,  quam  povoKmXov  rrepiobov  appel- 
lant, cum  sit  colon  potius,  optima  igitur  oratio  fiet  si 

3 § 72  [|  7 § 1 II  14  p.  Mil.  § 1 ||  19  Cic.  de  domo  sua 
§ 13  11  22  II  § 27 


1 ea  Halmius  ex  Aquila  et  Bli  H 3 sed  fusum  Ruhnk. 
defusam  BR  difusum  b diffusam  r H occidi  occidi  B occidi 
Rb  II  4 melium  BR  ||  annonae  leuandae  iacturis  BR  annona 
leuanda  et  iact.  Halmius  annona  leuanda  iacturisque  Cic.  et 
Aquila  ||  7 in  agro  locisque  Halmius  in  alogia  quae  B in  alo- 
cisa  R in  agris  locisque  D ||  10  ebutti  B cbuttii  R H quan- 
tum BR  II  17  nondum  quicqam  Aquila  dum  quicquam  BD  |J 
19  iste  add.  E om.  BD  ||  27  quam  Halmius  quem  BR  || 


Digillzed  by  Googie 


LIBER  V 


177 


nunc  ex  ambitu  periodico  nunc  ex  illa  continuatione  per- 
petuae elocutionis  aptetur,  non  numquam  caesis  inter- 
rupta fuerit,  aliquando  colo  consocietur,  differt  autem  530 
figura  elocutionis  a Ggura  sententiae  hoc  quod  sententiae 
5 figura  immutato  uerborum  ordine  manere  potest:  at  nero  x 
figura  elocutionis  ipso  uerborum  mutato  ordine  manere 
non  poterit,  quamuis  plerumque  fieri  potest  ut  sententiae 
figura  coniungatur  cum  elocutionis  figura  ut  in  ironia, 
quae  figura  est  sententiae,  epanaphora  permiscetur,  quae 
10  est  elocutionis. 

Sunt  igitur  figurae  elocutionis  aliae  ad  ornandam  531 
tantum  et  quasi  pingendam  orationem  accommodatae, 
quibus  nunc  utimur.  dvTi0€TOV  id  est  compositum  ex  174G 
contrariis  cum  uerba  pugnantia  inter  se  paribus  uocibus 
15  colliduntur  uel  paria  paribus  opponuntur  ut  est  Ciceronis 
'domus  tibi  deerat,  at  habebas:  pecunia  superabat,  at 
egebas’  aut  si  dicas  'in  pace  ad  uexandos  ciues  acerrimus 
in  bello  ad  expugnandos  hostes  inertissimus’.  icoKuiXov 
aequatum  membris,  quod  fit  non  [in]  pugnantibus  inter  se 
80  uerbis  sed  paribus  exaequatis,  ut  si  dicas  'classem  specio- 
sissimam et  robustissimam  instruxit,  exercitum  pulcherri- 
mum et  fortissimum  legit,  sociorum  maximam  et  fidelis- 


16  uulgo  fragm.  Scaur.,  at  u.  Halmii  rhetores  p.  30,  1 


2 nounumquam  Hufink.  (ad  Aquil.  § 19)  nonnullam 
nonnulla  br  ||  3 consocietur  Gratius  consociet  BR  ||  5 po- 
test at  uero  figura  elocutionis  ipso  uerborum  mutato  (mo- 
tato D)  ordine  manere  add.  DE  otn.  BR  ^supplementum  in  codd. 
reliquis  factum  uidetur  ac  potius  ex  Aquila  sic  scribendum 
quod  sententiae  figura  inmutato  uerborum  ordine  fmanet  ni- 
hilo minus,  elocutionis  autem  inmutato  uerborum  ordine] 
manere  non  poterit’  Halmius  H 8 figura  coniungantur  BR 
(sed  u in  R punct.)  H 11  DE  FIGVRI8  ELOCVTIONIS  (ELO- 
QVVTIONIS  R)  BR  |]  ornandum  b H 12  quasi  ad  r ||  commo- 
datae BR  corr,  Kopvius  j)  13  oppositum  Ruhnkenius  ||  14  re- 
pugnantia Gratius  1]  15  ut  est  c ciceronis  ||  17  acerri- 
mus— inertissimus  b acerrimos  — inertissimos  BR  ||  18  ex- 
pugnandos b et  codd.  Aquilae  pugnandos  BR  depugnandos 
Halmius  ||  19  in  dei.  Halmius  U 21  extruxit  BR  em.  Ruhnk.  ex 
Aquila  [| 

MXRTIANCS  CAPELLA  12 


Digitized  by  Googie 


178 


MARTIANI  CAPELLAE 


simam  manum  comparauil\  naptcov  prope  aequatum, 
haec  hgura  differt  a superiore,  quod  ibi  omnium  membro- 
rum uerba  paria  sunt  numero,  hic  uno  uel  altero  addito 

632  in  quouis  loco  cetera  excurrunt.  6)uoi6tttujtov  simile 
casibus,  nam  ex  eo'  nomen  accepit,  quod  cola  omnia  in  5 
eosdem  casus  cadunt  ut  est  'huic  socios  uestros  crimi- 
nanti et  ad  bellum  uos  cohortanti  et  omnibus  modis  ut 
in  tumultu  essetis  molienti’.  bpoiOT^XeuTOV  simili  modo 
determinatum,  differt  a superiore  quod  illud  et  casu  et 
sono  simili  postrema  <uerba  determinat,  hoc  uero  soni  lo 
tantum  similitudine  sub  quacumque  uerbi  enuntiatione 
componitur.  Trapovopada  leuis  inmutatio  uerbi  ac  no- 
minis id  est  cum  syllaba  aut  littera  mutata  diuersa  signi- 
licat  ut  si  dicas  'praetor  iste  uel  potius  praedo’.  TtXoKrj 
id  est  copulatio,  in  qua  idem  uerbum  aut  nomen  continuo  i5 
positum  diuersa  significat  ut  est  'sed  tamen  ad  illam  diem 

633  Memmius  erat  Memmius*.  TtaXiXXoYict  iteratio,  haec 
Qgura  repetito  uerbo  aut  nomine  non  diuersa  unit  intellegi 
sed  uehementius  repetita  significat  ut  est  'nos  nos  dico 
aperte,  nos  consules  desumus’.  eTtavaXimnc  repetitio.  20 
haec  figura  a superiore  distat,  quod  illa  eadem  parte  ora- 

i75  6^  tionis  repetita  coniungitur  aut  uno  alteroue  uerbo  inter- 
posito. at  haec  non  una  parte  orationis^  sed  prout  libuerit 
sociatis  uerbis  ut  est  'non  potest,  iam  non  potest  haec  li- 
bera ciuitas  esse’.  25 

ANADIPLOSIS  est  REDVPLiCATio.  optima  est  cum 


16  Cic.  fragm.  p.  468  Or.  (1)  ||  19  or.  Catii.  I § 3 


2 omnium  membrorum  uerba  Ruhnkenius  omnia  membro- 
rum genera  BR  [|  4 cetera  BH  pariter  Aquila  recie  jj  8 mo- 
lienti Ruhnkenius  uolenti  BR  ||  9 illud  add . p ||  12  par- 
onomosia  B |j  14  dicas  p dicat  BD  ||  iste  Ruhnkenius  (ad 
■'Aquil.  27)  est  BD  ||  15  nomen  bis  continuo  Aquila  § 28 
16  illum  Aquila  H 17  erat  Memmius  add.  Gratius  ex  Aquila 
palinlongio  B palinlogion  D ||  19  nos  non  dico  aperte  E nos 
aperto  BD  ||  20  nos  ante  consules  o/n.  B [|  epanalempsis  B 
epanalemsis  /?  []  23  una  parte  BD  una  parte  interposita  b 1| 
26  reduplicatio  Ilalrnius  replicatio  BR  ]|  optima  est  scripsi 
optime  BR  || 


Digitized  by  Coogie 


LIBER  V 


179 


ea,  quae  in  priore  membro  postrema  ponuntur,  in  poste- 
riore prima  repetuntur  ut  qst  illud  Terenti 

'negat  hanc  sibi  cognatam  Demipho  ? 
hanc  Demipho  negat  esse  cognatam  ? ^ 

5 Tipocanobocic  redditio  orationis  id  est  cum  nomen  in  po- 
strema parte  membri  aut  eadem  quaecumque  pars  oratio- 
nis redditur,  ex  qua  idem  membrum  coepit,  ut  si  dicas 
'tibi  calamitates  imputare  debet  res  publica,  tibi\  dirava-  534 
(popd  relatio , quotiens  per  singula  membra  eadem  pars 
10  orationis  repetitur  hoc  modo  'Verres  calumniatores  appo- 
nebat, Verres  de  causa  cognoscebat,  Verres  pronuntiabat’. 
dvTiCTpoqjq  conuersio.  haec  figura  hoc  differt  a supe- 
riore, quod  in  illa  ab  eadem  parte  orationis  saepius  inci- 
pitur, hic  in  eadem  terminatur,  ut  est  pro  Fonteio  '/>«- 
\h  menti  maximus  numerus  c Gallia,  peditatus  amplissimae 
copiae  e Gallia  , equites  numero  plurimi  e Gallia’,  cup- 
TrXoKri  conexio,  nam  et  incipit  saepius  ab  una  parte  ora- 
tionis eUotiens  in  unam  eandem  desinit  ut  est  'quis  legem 
tulit?  Rullus,  quis  decem  uiros  quos  uoluit  creauit?  idem 
20  Rullus’.  TToXuTTiuiTOV  6x  pluribus  casibus  quod  cum  535 
saepius  initium  ab  eadem  parte  orationis  fiat,  ilia  ipsa 
pars  declinationibus  aut  numeris  immutatur  per  casus, 
ut  est  'senatus  iussit,  senatui  placuit,  senatum  certum  est 
praecepisse,  a senatu  delectus  est’,  cuvmvupia  est  com- 
25  munio  nominis,  quotiens  uno  uerbo  non  satis  dignitatem 
rei  aut  magnitudinem  demonstramus  ideoque  ad  eandem 
significationem  plura  conferimus.  rauToXoTia  est  eadem 

3 Phorm.  2,  3,  5 ||  10  secundum  Cic.  Verr.  II  § 26  ||  14  ex 
parte  amissa  4,  8 ||  18  secundum  Cic.  de  lege  agr.  II  § 22 


2 Terentii  hr  ]]  5 proapodosis  BR  ||  redditio  radi- 

tionis  B^R^  ||  8 tibi  BR  publica  tibi  h ||  immutare  debe- 
res publica  BR  [j  tibi  add.  lialmius  [}  9 est  relatio  h || 
13  in  add.  Halmius  |1  14  hic  B haec  Rh  ||  frumenti  add.  Gra- 
tius 11  16  synploce  BR  H 19  post  tulit?  Rullus  colon  quis 
tribus  sortitus  est?  Rullus  uidetur  excidisse  Hatmio  H 20  quod 
add.  Halmius  U 23  senatus  iussit]  *in  hoc  exemplo  Capella  Aqui- 
lam, ducem  suum,  reliquit’  Halmius  || 

12* 


Digitized  by  Googie 


180 


MARTIANI  CAPELLAE 


pluribus  uerbis  significatio,  hoc  differt  a superiore,  quod 
ibi  singulis  uerbis  eadem  res,  in  hac  plurimis  significatur. 

636  6St  ascensus  ut  est  Ciceronis  pro  Milone  'neque 
uero  se  populo  solum  sed  etiam  senatui  commisit,  neque 
senatui  modo  sed  etiam  publicis  praesidiis  et  armis,  neque  5 
his  tantum  uerum  etiam  eius  potestati,  cui  senatus  totam 
rem  publicam  commiserat*,  dcuvberov  est  solutum,  cum 
demptis  coniunctionihus,  quibus  uerba  aut  nomina  cone- 
ctuntur, singillatim  <(unum  quodque  enuntiamus  ut  est  'ex- 
pecto  uim  edicti,  seueritatem  praetoris,  faueo  aratori,  cupio  lo 
[supplico]  octuplo  damnari  Apronium’.  bieZeuTPCvov  dis- 
iunctum  appellamus,  cum  diuersis  redditionibus  uerborum 
cola  disiungimus  siue  duo  siue  plura  hoc  modo  'Capuam 
colonis  deductis  occupabunt,  Atellam  praesidio  commu- 
nient, Nuceriam,  Cumas  multitudine  suorum  optinebunt,  i5 

637  cetera  oppida  praesidiis  deuincient.’  f dvTeZeuYpevov 
iniunctum.  haec  figura  a superiore  hoc  differt, jquod  ibi 
singulis  membris  singula  diuersa  redduntur,  hic  plura  in 
uno  coniungimus  ut  est  'quorum  ordo  ab  humili,  fortuna 

a sordida,  natura  a turpi  ratione  ahhorret’.  hoc  enim  20 
postremum  abhorret  praedicta  coniunxit.  iTXeovacjLidc 
est  plus  necessarium , cum  uerba  quaedam])  adicimus  non 


3 § 61  II  10  Cic.  Verr.  III  § 28  ||  13  Cic.  de  lege  agr. 

n§  86 


5 praesidiis  Cic.  et  Aquila  sociis  BR  ||  7 cum  demptis  Hal- 
mius  cum  ademptis  E ut  eaderaptis  B ut  ademptis  Rb  ubi 
ademptis  coni.  Kopp.  ||  9 unumquemque  B^  ||  enontiamus  D 
nuntiamus  B [|  10  aratori  Cicero  oratori  B et  Aquila  ra- 

tori  Z>  I 11  supplico  dei.  Halmius  [|  Apronium  B Aphroni- 
um  D I diezeumenon  B dieteumenon  D ||  14  Atellam  p 
tadelam  BD  ||  15  numeriam  BD  ||  Cumas  Aquila  cum  bac 
BD  II  sociorum  D ||  16  deuincient  B deuincent  Db  ||  Anti- 
zeugmenon  B Antezeumenon  D Epezeugmenon  Grotius  at  cf. 
Halmius  ad  Aquilam  p.  3d,  14  []  17  hoc  add.  p ||  18  diuersa  ■ 

BD  uerba  b ||  19  umili  Z>  ||  20  a et  natura  a add.  Halmius  ||  A 

sordida  nitorpiratione  B sordida  turpi  ratione  B'  natura  add. 
Ruhnk.  ex  Aquila  []  21  praedicta  B corr.  ex  praeterea  1| 

22  plus  quam  necessarium  Grotius  |j  adicimus  Halmius  dici- 
mus BR  H 


Digitized  by  Googie 


LIBER  V 


181 


enuntiandae  rei  necessaria,  sed  magnitudini  cumulandae 
ut  si  dicas  Cato  ille  cum  sufTecerit  nomen  dixisse,  ad 
amplitudinem  adicimus  ille.  ^\Xetv|Jic  est  detractio,  con- 
traria superiori  figura,  cum  uerho  aliquo  minus  dicto  rem 
5 sentiendam  potius  praeterimus , ipsa  celeritate  gratissimi, 
hae  sunt  elocutionis  figurae,  quas  quidem  non  oportet 
uelut  studiose  copulatas  in  unius  conceptionis  sententiam 
conglobari. 

Nunc  ordo  praecepta  MEMORIAE  subministrat,  quam  538 
10  quidem  constat  esse  naturalem  sed  et  arte  adiuuari  posse  177  G 
non  dubium  est.  haec  autem  ars  breuibus  praeceptis  sed 
magna  exercitatione  formatur,  cuius  partis  hoc  munus 
est  ut  non  tantum  firma  iierum  etiam  celeri  comprehen- 
sione res  uerbaque  percipiantur,  tenenda  uero  sunt  noii 
15  ea  tantum , quae  a nobis  iiiuenta  sunt  sed  etiam  quae  ab 
aduersario  in  agendo  tractata  sunt.  Simonides  huius  rei 
praecepta  inuenisse  perhibetur  poeta  idcmque  philoso- 
phus. cum  enim  conuiuii  locus  subito  conriiisset  nec 
possent  propinqui  obtritos  internoscere,  discumbentium 
80  ordinem  nomiuaque  memoria  recordante  suggessit,  quo 
admonitus  intellexit  ordinem  esse  qui  memoriae  praecepta 
conferret,  is  uero  in  locis  inlustribus  meditandus  est,  in 
quibus  species  rerum  sententiarumque  imagines  collocan- 
dae sunt  ueluti  nuptiarum  uelatam  flammeo  nubentem 
85  aut  homicidae  gladium  uel  arma  detineas , quas  species 
lucus  tamquam  depositas  reddat,  nam  id  quod  conscribi- 
tur cera  continetur  et  litteris,  quod  memoriae  mandatur 
in  locis  tamquam  in  cera  paginaque  signatur,  imaginibus 
uero  quasi  litteris  rerum  recordatio  continetur,  sed  ut  639 


9 hoc  caput  est  ex  Fortunatiano  III  13 


1 magnitudinis  cumularra  BR  m.  cumulandae  b magni- 
tudini cumulandae  Grolius  Jj  2 Cato  illeE  antole  BR^  antoille 
br  M.  Cato  ille  Halmius  ||  3 eglipis  BR'^  eclipsis  5 ||  4 figu- 
rae 5 II  5 gratissimam  b ||  16  contracta  b ||  18  lacus  B^  || 
22  his  uero  BR  ]]  26  locus  BR  locis  b ||  depositas  BR  de- 
positas memoria  b ||  nam  BR  nam  sicut  b nam  sic  r ||  27  lit- 
teris quod  B litteris  sic  quod  R (?)  b || 


Digitized  by  GoogI 


182 


MARTIANI  CAPELLAE 


diximus,  magnam  exercitationem  res  laboremque  conqui- 
rit, in  qua  illud  obseruari  compertum  est,  solere  ut  scri- 
bamus ipsi  quae  facile  uolumus  retinere,  deinde  ut  si  lon- 
giora fuerint,  quae  sunt  ediscenda,  diuisa  per  partes  faci- 
lius inhaerescant,  tum  apponere  notas  rebus  singulis  opor-  5 
tebit  his,  quae  uolumus  maxime  retinere,  nec  uoce  magna 
legenda  sunt,  sed  <(raurmure  potius  meditanda  et  nocte 
magis  quam  interdiu  maturius  excitari  memoriam  mani- 
festum est,  cum  et  late  silentium  iuuat  nec  foras  a sensi- 
bus auocatur  intentio,  est  quidem  memoria  rerum  atque  lo 
uerborum,  sed  non  semper  ediscenda  sunt  uerba  nisi  spa- 
tium meditandi  tempus  indulserit  sat  eritqne  res  ipsas 
animo  tenuisse  praesertim,  si  nihil  eius  munere  naturali 
prouenerit.  . 

^540  ACTIONEM  apud  ueteres  appellabam , quam  nunc  is 
PRONVNTIATIONEM  uulgo  dici  non  nescio,  ea  praestat 
[oratio]  ut  concilietur  auditor,  ut  ad  hdem  persuasione 
ducatur,  ut  animorum  motibus  incalescat,  eius  partes 
sunt  tres : uox,  uultus,  gestus,  his  ut  plerique  putant  cul- 
tus uel  habitus  oris  accedit,  uox  et  natura  constat  et)>  20 
quadam  scientia  modiCcata  seruatur.  in  natura  qualitas 
uocis  et  quantitas  dispensatur,  scientia  uero,  quo  modo 
541  ea  utaris,  assequitur  et  quid  oporteat  obseruare.  bonitas 
uocis  constat  claritate  firmitate  suauitate.  quae  omnia 
nutriuntur  cibi  potus  coitus  obseruantia  praecipueque,  ut  25 
corpus  deambulando  moneatur  intra  breue  spatium  reditu 
maturato,  qui  motus  cum  digestionem  facilem  praestat, 
sine  dubio  purgat  et  uocem.  nimia  excursio  uel  longa 
deambulando  extenuat  ac  fatigat,  post  hanc  ambulationem 


15  — p.  183,  8 cf.  Fortunat.  III  c.  15  sqq. 

2 obseruare  R ||  5 inhaerescant  Halmius  inhaerescunt 
BR  II  6 quas  R ||  9 nec  B corr.  e no  ||  10  uocatur  BD  corr. 
Halmius  ex  Fortun.  p.  129,  23  ||  12  sateritque  Halmius  saterit 
qui  B sat  erit  cui  D ||  13  tenuissem  D ||  17  oratio  deleui 
oratori  Halmius  ||  20  uox  ex  b ||  23  ea  utaris  p cautaris  BR 
caute  (cauta  5)  res  br  cf.  Fortun.  p.  130,  13  []  ?6  deambu- 
lando BR  deambulatio  r || 


Digitized  by  Google 


LIBER  V 


183 


statim  nos  ad  studia  conferamus  priusque  quam  sit  dicen- 
dum , uocem  lectione  coloremus,  nec  ab  initio  claman-  542 
dum  sed  tenui  murmure  inchoandum,  quo  sensim  uocem 
possis  efferre,  ad  curandam  autem  uocem  plerique  per- 
s linere  dixerunt,  ut  sedentes  paucissimos  uersus  lenta  et 
graui  proferant  uoce,  deinde  per  gradus,  paulatim  erigant 
sonum,  per  eosdemque  gradus  recolligatur  oratio,  quo  sine 
damno  ad  murmur  usque  perueniat.  uultus  uero  pro  543 
sententiae  dignitate  mutandi  sunt  sed  non  ita , ut  histrio- 
10  nibus  mos  est,  qui  ora  torquendo  ridiculos  motus  spectan- 
tibus praestant,  significanda  enim,  non  spectanda  sunt 
ista , quae  actio  uultusque  commendat,  sed  oculorum  in 
hac  parte  magna  moderatio  est,  qui  tum  hilaritate,  tum 
intentione,  tum  minaci  mouentur  aspectu,  nec  nimium 
15  grauioribus  superciliis  premendi  aut  petentibus  frontem 
nudandi  sunt  oculi,  quod  in  Pisone  Tullius  amare  uitupe- 
rat.  nec  mollius  agitandi  sunt  gestus  aut  muliebriter  la- 
tera deducenda  sunt,  nec  iactanda  deformiter  ceruix,  ne 
in  illas  Hortensii  deducatur  iidecebras,  quibus  etsi  uenuste,  179  G 
20  tamen  non  uidebalur  uti.  uiriliter.  ad  summam  gestus 
non  is  oratori  tenendus  est,  quo  scaenae  placere  uidentur 
actores,  manus  in  contentionibus  fusa  porrectius,  in  ser- 
mocinatione uel  narratione  contracta,  praecipueque  in  hac 
parte  praestandum  est  ut  deceant  cuncta,  quod  prudentia 
25  magis  quam  ulla  praeceptionis  huius  arte  seruatur. 

lara  nunc  ordo  admonet  promissorum  ut  partes  544 
ORATIONIS  excurram,  quas  <^quidam  subtilius  duas,  alii 
quinque,  non  nulli  plures  esse  dixerunt,  qui  autem  duas 
asserunt,  unam  qua  docemus  iudices,  aliam  qua  mouemus, 

30  aduertunt,  et  in  docendo  tam  narrationem  quam  confir- 
mationem partis  adscribunt,  in  mouendo  autem  prooe- 

16  in  Pis.  § 14  p.  Sest.  § 19  ||  20  cf.  Cic.  Brut.  § 303 


2 colemus  Grotius  [|  3 quo  sensim  scripsi  quae  in  similem 
BR  quo  in  similem  br  [|  5 ut  om.  [j  18  nec  in  illas  b 
21  his  B II  23  contracta  B corr.  e contra  ||  24  deceat  BR 
26  ammouet  B^  ammonet  R 1)  28  nonnulli  E non  BD 

31  partes  b || 


Digitized  by  Googie 


184 


MARTIANI  CAPELLAE 


iTiium  et  epilogum  nexuerunt,  quia  et  initio  praeparandus 
est  et  commouendus  sententiam  prolaturus  auditor,  qui 
liero  quinque  dixere  partes,  rationalem  ordinem  perse- 
cuntur.  nam  esi  exordium  narratio  propositio  argumen- 
tatio peroratio.  5 

645  EXORDiVM  est  oratio  noscendae  causae  praeparans 
auditorem,  eius  uirtutes  sunt  tres,  ut  attentum  ut  docilem 
ut  beniuolum  faciat  auditorem,  attentum  facimus  si  ma- 
gnam rem  geri,  si  nouam,  si  publicam  aut  plurimorum  di- 
cimus, docilem  si  de  causa  aliquid  strictim,  quo  instrua-  lo 
mus  indicem,  profe-)>ratur,  beniuolum  aut  a re  aut  a per- 
sona facimus,  a persona  autem  aut  nostra  aut  iudicum 
aut  aduersariorum.  a nostra,  si  quod  fauorabile  gessimus 
commendamus,  aut  si  quod  obest  causae  diluimus  uel 
extenuamus,  a iudicum,  si  eos  nobis  uel  ex  causae  ipsius  15 
blandimentis  uel  extrinsecus  conciliamus,  ab  aduersario- 
rum autem  persona  tribus  modis,  si  eos  in  odium,  in  inui- 
diam  in  contemptum  adducimus:  in  odium,  si  scelestos 

180 G crudelesue  doceamus;  in  inuidiam,  si  eos  impotentes  esse 

646  monstremus ; in  contemptum  uero,  si  humiles,  uerum  ex-  20 
ordiorum  genera  sunt  duo:  principium  et  insinuatio. 
PRINCIPIVM  est,  quo  statim  simpliciter  palamque  concilia- 
mus nobis  auditores,  insinvatio  cum  insidioso  exordio 
iudicem  circumscribimus,  in  quo  modi  sunt  quattuor : 
primus  cum  res  ipsa  mala  est,  alter  cum  aduersum  nos  25 
iudex  aliquid  contraria  opinatione  praesumpsit  aut  fatiga- 
tus est,  aut  adclamatio  uel  iririsio  ulla  interuenit. 

647  Ante  cuncta  discutiendum , quae  sit  forma  materiae, 
nam  sunt  quinque:  honesta  turpis  dubia  humilis  obscura. 

si  honesta  est,  aut  principio  non  utendum,  aut  amplifi-  30 
catione  exordium  concludendum;  si  turpis,  insinuatione 
utendum;  si  dubia,  beniuolus  faciendus  auditor;  si  humi- 
lis, attentus ; si  obscura,  docilis. 

548  Insinuatio  uero  quattuor  modis  explicatur,  cum  aut 


6 oratio  om.  ^ |j  9 plurimorum  H almius  plurimum  B plu- 
rimam Db  11  13  fauor  habile  H 19  in  {ante  inuid.)  om. 
B^  11 


Digilized  by  Google 


LIBER  V 


185 


personam  rei  subiectione  mutamus,  aut  rem  persona,  aut 
rem  re,  aut  personam  persona,  nam  si  in  causa  meretri- 
cis agendum  est,  rem  potius  iudicibus  spectandam  esse 
dicimus,  aut  si  libertus  alicuius  uel  cliens  agat,  personam 
patroni,  non  huius  considerandam  esse  admoneamus  atque 
ita  cetera. 

Vitia  uero  exordiorum  ista  sunt:  uulgare  quod  in  54d 
omnis  causas  caJere  potest,  commune  quo  etiam  aduersa- 
rius  uti  potest , contrarium  quo  melius  aduersarius  utere- 
10  iiir,  affectatum  quod  aut  uerbis  inusitatis  aut  rebus  exter- 
nis profertur,  superuacuum  quod  neque  attentum  neque 
docilem  neque  beniuolum  facit  auditorem,  fugiendum 
praeterea  satis  longum  et  obscurum. 

<NAKRATiONVM  genera  sunt  quattuor:  historia  fabula  550 
15  argumentum,  negotialis  uel  iudicialis  assertio,  historia 
est  ut  Liuii.  fabvla  neque  uera  est  neque  ueri  similis 
ut  'Daphnen  in  arborem  uersam’.  argvmentvm  est,  iSiG 
quod  non  facta  sed  quae  fleri  potuerunt  continet^  ut  in 
comoediis  'patrem  timeri’  et  'amari  meretricem*.  IVDI- 
20  ciALis  autem  narratio  est  rerum  gestarum  aut  ueri  simi- 
lium expositio. 

Narrationis  autem  laudes  tres  sunt,  ut  lucida  sit,  ut  551 
ueri  similis,  ut  breuis^  et  his  contraria  uitia  uocantur.  lu- 
cida est  narratio,  si  non  confusa,  si  uera,  si  usitatis  signifi- 
25  rationibus,  si  non  longo  circuitu  rem  monstremus,  ueri 
similis,  si  nihil  adfectate  et  quasi  ex  natura  exponere  uidea- 
mur.  breuis,  si  non  ultra  quam  res  exigit  et  prolixe  fun- 
datur assertio.)> 

Narrationum  aliae  sunt  ipsius  causae  et  negotii,  aliae 
30  incidentes,  ipsius  causae  sunt,  sine  quibus  res,  quae 
agitur,  intellegi  non  potest,  incidentes,  quae  aut  proba- 


1 utamus  1|  7 sunt  om.  H 13  i ne  sit  addidit  post 
praeterea  ||  14  DE  NARRATIONE  titulus  in  BR  I|  16  libii 
B*  II  17  daphim  B daphnim  D ||  uersuni  b ||  23  et  is  B 
et  ut  bis  contraria  uitia  uitentur  Halmius  1]  24  si  us  signi- 
ficationibus B^  II  25  longum  circumito  B^  |1  26  extra  na- 
turam b II 


Digitized  by  Googie 


186 


MARTIANI  CAPELLAE 


tionis  gratia  aut  exempli  aut  augendi  aut  inuidiae  aut  uo- 
luptatis  extrinsecus  afferuntur,  non  nulli  quinque  species 

552  narrationis  esse  dixerunt  ut  Theodorus  Byzantius  Graece 
discernit  TrpobiqTilciv  UTrobiqTTiciv  TrapabiqTriciv  dvTi- 
biiiYnciv  KarabiiiThCiv.  narrationis  etiam  elementa  sunt  s 
sex : persona  causa  locus  tempus  materia  res.  item  nar- 
rationum aliae  continuae,  aliae  partiles  jocantur,  conti- 
nuae, quae  perpetuo  contextu  sine  ulla  interruptione  di- 
cuntur. partiles,  quibus  uel  argumentum  uel  digressio 
aliqua  interponitur,  narramus  autem  modis  sex : augen-  lo 
tes,  aliquid  attenuantes  praetereuntes  admonentes  docen- 
tes gratiam  uel  inuidiam  comparantes. 

Post  narrationem  quidem  digressionem,  quam  irap- 
eK^aciv  uocant,  oportet  adiungere,  quo  uel  incitamus  iu- 
dices  uel  delenimus,  sed  quoniam  pars  orationis  non  est  i5 
et  non  semper  arripienda  est,  eam  placuit  praeterire. 

553  PROPOSITIO  aut  nostra  est  aut  aduersariorum  aut 
182  G communis,  nostra  ut  'caedem  obicio’.  aduersariorum 

'caedem  me  fecisse  dicit’,  communis  'uter  igitur  nostrum 

554  caedem  admiserit  quaeritur’,  propositiones  aut  princi-  so 
palium  quaestionum  sunt  aut  incidentium  aut  simplices 
aut  coniunctae.  simplex  est  [luxurialis]  ut  'meretricem 
amas’,  coniunctae  autem  per  partitionem  maxime  pro- 
ponuntur, quae  dupliciter  fiunt,  aut  enim  simpliciter  quid 
dicturi  simus  ostendimus,  aut  ante,  quid  nobis  cum  aduer-  25 
sario  conueniat,  quid  in  dubium  uocetur  edicimus. 

1 aut  augendi  codex  Grotii  aut  agendi  BR  agendi  b || 

4 npwAerHCiN  YnoAiNrncm  (iNYnoAmrHCiN  r)  ha- 
PAAeiNrYCIN  (nAPAAeiHfYCIN  R)  mriANAAEIHrHCIN 
(INnANAAeiNrCHCIN  R)  RaTRAeiNfUCIN  BR  (dvTibiq- 
TUCiv  Halvdus  |1  5 sunt  VII  5 H 6 modus  locus  5 H 9 quibus  h 
qui^/t  1 11  attenuantes  Zfa/mius  aut  tenuantes  aut  attenu- 
antes b I &Araon&\iies  H almius  aut  monentes  sed  xxiB  in  ras.  || 

13  parecbasini?  parebasinR  |]  15  delinimusZlJ  H 17  DE  PRO- 
POSITIONE. propositio  []  aduersariorum  ut  D5  1]  20  ammi- 
serit  II  propositionis  B^R^  |1  aut  B autem  R |]  22  luxu- 
rialis .ff  luxorialis  R quod  deleui:  luxurialis  es  p luxuriaris  Gra- 
tius. post  luxur.  in  B dimid.  uers.  uiginti  fere  litt.  erasus  est  (sim- 
-plex  est  luxurialis.  composita  est  meretricem  amas  cod.  Grotii 
interpolate)  ||  25  simus  Halmius  sumus  BR  ||  26  et  quid  b || 


LIBER  V 


187 


Propositiones  aut  nudae  sunt  aut  ratione  subiecta.  555 
nudae  ut  'adiectas  tyrannidem’'.  ratione  subiecta  'adfe- 
ctas  tyrannidem.  arma  enim  domi  habes*,  omnes  autem 
sumuntur  aut  simpliciter  aut  per  inductiouem.  simpli- 
& citer  ut  si  dicas  'docebo  proditorem*,  per  inductionem, 
ut  si  superioris  meminimus  et  sequentem  introducimus 
ut  si  dicas  'quoniam  docui  <(iniustam  legem,  docebo  inuti- 
lem*. proponimus  autem  aut  per  concessionem  aut  per 
praeteritionem,  per  concessionem  cum  gratiam  facientes 
ro  eius  quod  diximus  prius,  aliquid  introducimus  ut  si  dicas 
'concedo  interim  occisum  sed  ab  hoc  interemptum  nego*, 
per  praeteritionem  cum  ita  transimus  ad  alteram  propo- 
sitionem, ne  superiorem  interim  concedamus,  ut  si  dicas 
'nunc  quoniam  docui  ignominioso  actionem  de  priuatis- 
15  rebus  tantum  negari,  docebo  de  proditionis  crimine  non 
negari*. 

PARTITIO  est  quap  ordinem  totius  diuisionis  breuiter  556 
conprehendit,  ut  est  pro  Quintio  'negamus  te  bona  Publii 
Quintii  possedisse  ex  edicto  praetoris*,  et  primo  sic  in- 
% cipit  'nullam  causam  fuisse  postulandae  proscriptionis*, 
huic  subicit  'nec  ex  edicto  possidere  potuisse*  ad  extre- 
mum 'nec  possessa  esse,  haec*  inquit  'tria  cum  docuero 
perorabo*.>  animaduertis  corpus  totius  orationis  per  haec 
liniamenta  digestum  esse,  talis  autem  debet  esse  parti- 183  G 
35  tio  ut  singulae  partes  eius  plurimas  quaestiones  in  se  con- 
tineant. nam  si  fuerint  et  per  incidentes  quaestiunculas 
deriuata,  onerabitur  ipsa  partitio  et  ex  hoc  rebuntur  iudi- 
ces  rerum  copiam  fugiendam,  ideo  et  Tullius  in  eadem 
Quintiana  sic  partitus  est,  ut  singula  capita  plures  quae- 
3u  stionum  articulos  continerent,  et  enim  primum  illud 


18—23  § 36 


1 ratione  subiecta  B rationes  subiectae  /P  rationi  sub- 
iectae  5 1|  2 adfcctasti  tyrannidem  R adfectas  tityranni- 
dem  B ]|  adfectasti  BR  ]]  8 aut  om.  D [j  15  proditionibus 
B^  II  17  DE  PARTITIONE,  partitio  BD  0 18  q«>nti  B || 

21  nec  ex  b ne  ex  BD  ||  27  diriuata  R ||  28  rebus  item.  B^  ' 
ui  uidetur  ||  29  capitula  b [j 


Digitized  by  Googie 


188 


MARTIANI  CAPELLAE 


'non  fuisse  causam  postulandae  proscriptionis’  uide  quanta 
contineat  'quod  pecunia  debita  Sexto  Naeuio  non  fuerit 
et  aliter  agi  oportuerit,  quod  Quintius  uadimonium  non 
deseruerit’  secundum  'quod  ex  edicto  possidere  non  po- 
tuerit, quod  et  procuratorem  habuerit  et  absens  defensus  5 
sit  et  non  latitauerit  et  ceteri  creditores  quieti  sint’  et 
'quod  ante  missum  sit,  ut  fundo  communi  expelleretur, 
quam  proscriptio  eius  imperaretur’  et  'quia  ui  de  saltu 
sit  deiectus,  contra  quam  praetor  iusserit’.  his  igitur 
manifestum  est  intra  partitionem  quaestiones  esse  ponen-  lo 
das,  quae  in  exsecutione  sint  euulgandae,  ut  iudex  et  nobis 
attentus  fiat  et  promissorum  copia  non  grauetur.  illud 
etiam  inspiciendum,  quae  nobis  cum  diuersa  parte  con- 
■ueniant,  quae  in  controuersiam  deuocentur,  et  ea  quae 
conueniunt,  tunc  enumeranda,  si  nobis  prosunt,  ut  Cicero  is 
pro  Marco  Tullio  ait  'damnum  passum  esse  Marcum  Tul- 
lium conuenit  mihi  cum  aduersario.  ui  hominibus  ar- 
matis rem  gestam  esse  non  inGciantur.  a familia  P.  Fabii 
commissam  negare  non  audent,  iam  dolo  malo  factum 
sit  ambigitur.’  uides  ergo  hic  in  partitione  a concessis  20 
duxisse  quod  sibi  proderat. 

657  ARGVMENTATIO  est  elocutio,  qua  argumenta  ipsa 
uerbis  exsequimur,  argvmenta  uero  quibus  causa  pro- 
batur. argumentatio  diuiditur  in  duas  partis:  in  confirma- 


16  locus  omissus  est  in  edd.,  quae  tantum  habent  similem 
Victorini  p.  209,  25  sqq.  ||  22  caput  est  ex  Fortunatiano  II 
23  et  24 


1 causa  R II  3 qnintios  B^B}  ||  4 quod  ex  D quem  ex 
BR  quae  ex  b 'lectio  manifesto  corrupta  fort.  sic  emendanda  est 
etenim  primum  illud  'non  fuisse  causam  postulandae  proscri- 
ptionis’ uide  quanta  contineat  . . . secundumque  illud  'ex 
edicto  possidere  non  potuisse’,  quod  etc.’  //almius  ||  6 quin- 
tii  b II  8 ui  de  saltu  sit  deiectus  //almius  uide  uita  (ui^^^ta, 
ex  uisita  ut  uidetur  B)  sit  eiectus  BR  ui  deiectus  sit  p cf.  or. 
p.  Quint.  § 28  et  79  ||  11  euulgandae  //almius  deuulgandae  BR 
dinulgandae  b (|  17  ui  Br  ut  Rb  [|  20  ergo  hic  R ergo  tac  r 
ergo  hoc  B ||  22  DE  ARGVMENTATIONE.  argumentatio 
BR  II 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  V 


189 


tionem  et  reprehensionem.  <^argumentorum  genera  duo 
sunt:  artificiale  et  inartificiale,  sed  artificiale  locos  prin-  is4G 
cipales  habet  quattuor:  ante  rem,  in  re,  circa  rem,  post 
rem.  ante  rem  uero  diuiditur  in  locos  septem : a per- 
5 sona,  a re,  a causa,  a tempore,  a loco,  a modo,  a materia, 
in  re  autem  loci  sunt  duodecim : a toto,  a parte,  a genere, 
ab  specie,  a differentia,  per  septem  circumstantias,  qui 
locus  recipit  in  se  etiam  a maiore  ad  minus,  et  a minore 
ad  maius,  a proprio,  a definitione,  a nomine,  a multiplici 
10  appellatione,  ab  initio,  a progressione  uel  profectu,  a pei'- 
fectione  uel  consummatione,  circa  rem  loci  sunt  decem : 558 
a simili,  cuius  species  sunt  quinque : exemplum  similitudo 
fabula  imago  f id  est  ueri  simile,  quod  de  comoedia  su- 
mitur)>.  addunt  quidam  et  apologos  ut  sunt  Aesopi,  ergo 
10  circa  rem  locos  exequar,  qui  sunt  a dissimili,  a pari,  a con- 
trario per  positionem  et  negationem,  ad  aliquid,  quod  figu- 
ratur casibus  quattuor  genetiuo  datiuoaccusatiuoablatiuo: 
ab  inter  se  collidentibus  per  habitionem  et  amissionem, 
a maiore  ad  minus,  a minore  ad  maius,  a praecedenti, 

«0  ab  eo  quod  simul  est  uel  a coniunctis,  a consequentibus, 
post  rem  loci  sunt  duo:  ab  euentu  et  a iudicato.  sunt  559 
alii  loci  divo  rfic  cuCu^iac  id  est  a coniiigatione  siue  a 
coniugatis,  quod  quasi  iunctum  est  personae  qualitati,  ut 
si  eum  qui  hostilia  sentiat  hostem  esse  dicamus,  item  a 


4 in  loco  septima  persona  |j  6 sunt  XIII  /)  ||  8 etiam 
in  se  [J  9 adproprio  B^  ||  10  ad  progressionem  uel  profectum 
BD  em.  Koppius  ex  Fortunatiano  p.  115,  24  ||  11  ab  initio  (ad 
initium  b)  uel  consummatione  B uel  consummatione  ad  ini- 
tium D glossam  sustulit  Koppius  ex  Foriun.  ||  12  quinque  B 
IUI  D II  exemplo  B^  H 13  ide  BD  item  Koppius  exemplum 
uerisimile,  id  est  quod  de  comoedia  sumitur  Fortunatianus  uid. 
Halmius  ||  16  positionem  Balmius  ex  Fortunatiano  propositio- 
nem Br  [sed  prosotionem  R)  ||  17  genitiuo  B gebo  D || 

18  habitionem  B hambitionem  It  habitationem  b habitum 
Koppius  II  20  simul  Halmius  ex  Fortunatiano  simile  BR  ||  'tmmo 
uel  a consequentibus  ut  habet  Fortunatianus'  Halmius  ||  22  apo 
tes  synzugias  BR  ||  coniunctione  R^  ut  libri  Fortunatiani  || 
23  ut** si  eum  B (si  dei.  b)  ut  qui  eum  {deleto  qui)  /2  ||  24  a 
om.  B^  II 


Digitized  by  Google 


190 


MARTIANI  CAPELLAE 


qualitate  ut  *si  iracunde  fecit,  sine  ratione  fecerit’,  a quan- 
titate ut  'si  seruus  est,  eodem  modo  factum  sit’,  a con- 
iunctis  id  est  dno  tuiv  f TTT0C60C  Kal  cuvG^tujv  , ut 
fasces  et  toga,  sella  curulis  magistratuum  ornamenta  sunt, 
item  partitio  est  id  est  biaipectc  per  omnes  circumstan-  5 
tias  id  est  cum  partimur  per  personas  tempora  et  cetera, 
quae  uarietas  grata  discriminat. 

660  INARTIFICIALIA  ARGVMENTA  diuiduntur  in  praeiu- 
dicia,  in  rumores,  in  tormenta,  in  tabulas,  in  ius  iurandum, 
in  testes,  quae  similiter  quem  ad  modum  et  artificialia  lo 
tractat  orator,  in  argumentis  autem  cauendum  est  ne  in 
aliqua  parte  nobis  noceant,  ne  inter  se  discrepent,  ne  uul- 
garia  sint,  ne  cum  aduersario  communia,  ne  alte  repetita 
aut  supra  dignitatem  causae  aut  infra  dignitatem. 

De  confirmatione  breuiter  memoraui.  nunc  repre-  i5 
HENSiONis  praecepta  uideamus.  reprehenditur  enim 
actio  aduersarii  aut  redarguendo,  cum  aut  totum  argumen- 
tum aut  partes  eius  contra  facere  monstrabimus ; aut  re- 
pugnando cum  docemus  falsa  esse  pro  ueris  assumpta  uel 
illa  ex  his  non  effici ; aut  compensando , si , contra  argu-  20 
mentum  quod  aduersum  nos  est  aliud  opponamus. 

661  QVAESTiONVM  duo  sunt  genera,  dicitur  enim  irpon* 


8 — 21  = Fortunatiamis  H c.  25  (]  22  — p.  192,  8=  For- 
tunat. II  26  sq. 


1 'immo  8.  ratione  fecit  et  deinde  factum  est’  Halmius  || 
2 si  seruus  est]  u.  Halm.  rhet.  p.  116,  14  ||  coniugatis  6 l|  3 id 
nm,  II  AnOTONTTTOCeoC  KAI  CYNC€TON  {uel  CYN€6- 
TON;  b:  CYNT6TON)  BR  dtr6  tuiv  irpocdVTUiv  elc.  Halmius  |1 
fasces  lictores  toga  recte  Fortunatianus  ||  5 partitio  est  (parii- 
tio  ♦ e Af.  partitionem  R)  id  est  dieresis  (dieresin  R)  BR  a par- 
titione id  est  diT6  Tfjc  tnaip^ceuic  p ^ut  est  apud  Fortunatianum 
p.  116,  17,  sed  uidetur  potius  Capella  errasse*  HdSmius  ||  8 inar- 
tificialia argumenta  Halmius  inartificialia  artificia  BR  inarti- 
ficialia 6 ]j  9 in  {ante  iusl  om.  B^  ||  12  nec  alte  h [(  14  aut 
supra  B corr.  ex  asupra  (j  17  redarguendo  p remarguendum 
BR  remarguendo  br  ||  18  monstranimus  B^R  ||  20  illa  addidi 
(ex  his  sumta  non  effici  Halmius)  jj  offici  R [j  compensando  b 
compensandum  BR  ||  22  praemissus  est  titulus  DE  QVAE- 

STIONIBVS  in  BR  U proegumenos  BR  [| 


Digitized  by  Google 


LIBER  V 


191 


TOUjaevTi,  quae  a nobis  inducitur  ut  confirmetur,  ab  ad- 
uersariis  autem  quae  infertur  <^et  repellenda  est,  dicitur 
dvatKaia.  uerum  superior  quaestio , quae  a nobis  infer- 
tur, modis  fit  duobus,  ut  aut  singillatim  separatae  inducan- 
5 tur  aut  plures  coniunctim.  inducimus  autem  eas  uarie : 
aut  per  simplicem  propositionem  aut  per  partitionem  aut 
per  figuras,  quas  dianoeas  dicunt,  qui  locus  multiformis 
est.  nam  paene  tot  sunt  occasiones  inducendae  quaestio- 
nis in  hoc  genere,  quot  sunt  figurae  sententiarum,  fit  562 
10  enim  aut  per  solutionem  id  est  kut’  dvdXuciv  aut  per  ad- 
iectionem  aut  per  praeteritionem  aut  per  concessionem 
aut  per  reprehensionem  aut  per  seiunctionem  id  est  dq)0- 
picjaov  aut  per  admonitionem  aut  per  dissimulatam  pro- 
positionem aut  per  repetitam  aut  per  instructam  aut  per 
15  partitam  aut  per  similitudinem  superioris  quaestionis  aut 
responsionis,  aut  per  inuersionem  id  est  cum  primam 
iilam)>  quaestionem  tractamus  quae  secunda  est,  dein 
quae  prima. 

Etiam  eam  quaestionem,  quam  aduersarii  intulerint,  563 
20  isdem  modis  refutare  possumus  et  adicere  solemus  cum 
aliquid  aut  obscure  abuersarius  posuerit  aut  augendi  po- 
tius causa  dixerit  quam  probandi  aut  cum  per  hypopho- 
ran  gradum  facimus  nostrae  propositionis  aut  cum  aduer- 
sarii propositionem  in  nostram  partem  conuertimus,  quam  186G 
25  peristrophen  uocamus,  aut  cum  secunda  proposita  quae- 
stione primam  tractamus,  et  hoc  faciendum  uel  cum  ele- 
gantiam uarietatis  adfectamus  uel  cum  prima  quaestio  ad- 


2 est  dicitur  l/D  est  igitur  ^ ||  5 inducimus  Halmitts  du- 
cimus BD  II  G praeparationem  codd.  Fortunatiani  ||  10  enim 
aut  D enim  et  B ||  cata  anteloesin  B catantelixin  D kotA  iid-  * 
Xuciv  p II  aut  per  adiectionem  BD  ante  id  est  dqpopiCjudv 
habent,  secundum  Fortunatianum  transposuit  Koppius  ||  11  et  per 
praeter.  B*  |j  12  aut  per  reprehensionem  om.  codd.  Fortu- 
natiani jj  14  aut  per  repetitam  non  habet  Fortunalianua  nec 
uerum  uideiur  Halmio  ||  aut  instructam  B ||  16  Hmmo  primo 
ut  habet  Fortunatianus  uel  primum  cum  Grotio'  H almius  |)  20  his- 
dem  BR  |[  21  agendi  R |l  22  per  hypophoram  add.  p cf.  For- 
tunat. p.  117,  15  y 25  quaestione  D quaestionem  BR  || 


Digitized  by  Googie 


192 


MARTIANI  CAPELLAE 


uersus  nos  ualde  facit  et  non  est  in  primo  loco  ponenda, 
in  hypophora  canendum  est  ne  plene  et  copiose  ponatur, 
quamquam  aliquando  irridendi  aduersarii  causa,  si  hoc 
augeat,  de  quo  nulla  quaestio  est,  exaggeranda  a nobis 
est,  aut  ut  quod  discrepat  ostendamus,  hypophorae  tribus  6 
modis  imminuuntur  adiectione  uerborum,  immutatione, 
detractione,  hypophora  est  autem  intentio  aduersae  partis, 
anthypophora  responsio  eius. 

564  ANACEPHALAEOSIS  est  ucluti  a capite  causae  bre- 
uis  repetitio  quaestionum,  anacephalaeosi  non  semper  lo 
utendum  est  sed  quando  aut  partitionem  fecimus  aut 
quando  in  multas  quaestiones  causa  processit,  ita  tamen 
ut  summam  cuiusque,  non  partes  partium  retexamus,  qua 
quidem  utemur  etiam  in  alia  parte  orationis,  cum  iudicis 
memoria  fortasse  succumbet,  quae  res  tunc  4TrmepiC)u6c  i5 
uocatur.  anacephalaeosis  tamen  nulla  pars  orationis  est 
sed  epilogi  quaedam  portio. 

665  EPILOGVS  enim  tres  partes  habet:  enumeratiorieni 
praedictam,  indignationem  quam  beivuiciv  dicimus,  mise- 
rationem quam  oIktov  uel  ^Xeoc  memoramus,  sed  di-  ao 
nosis  ex  locis  argumentorum,  nam  his  non  tantum  res 
probamus,  uerum  etiam  augemus,  sed  conquestio  id  est 
miseratio  isdem  ex  locis  argumentorum  sumitur  quibus 
et  indignatio,  peroratione  tamen  non  in  <fine  tantum 
orationis  utendum  sed  ubi  materia  permiserit  id  est  in  as 
digressione  principiorum  aut  narrationis  assiduae  sed  et 
quaestionum  non  numquam.  in  epilogo  generaliter  ob- 
seruandum  ut  breuis  sit,  si  quidem  commotus  iudex  sta- 
tim  dimittendus  est  ad  sententiam  proferendam,  dum  aut 


9 — p.  193,  2 = Fortunat.  It  c 31 


3 si  hoc  augeat  suppleuit  H almius  e Fortuna tiano  p.118,  2 || 

4 quaestio  quae  exaggeramus  ^ l|  5 aut  add.  Halmius  |]  6 de- . 
tractatione  BR  ||  11  facimus  b ||  20  oTktov  Halmius  yctosin 
B ystostin  R ||  20  sed]  sumitur  uel  sed  sumitur  Halmius 
23  isdem  ex  locis  Halmius  his  locis  BR  [|  26  degressione  B* 

29  ferendam  Forlunatianus  [| 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  V 


193 


aduersariis  irascitur  aut  tuis  miseretur  lacrimis  aut  reorum 
afflictatione  commotus  est.’ 

Adhuc  adserenti  innuit  ipse  Cyllenius  ut  ad  termina-  is7G 
tarum  coetum  nubentisque  transiret  obsequium,  quo  con- 
5 specto  asserta  determinans  ad  Philologiae  consessum  fidu- 
cia promptiore  perrexit  eiusque  uerticem  deosculata  cum 
sonitu  — nihil  enim  silens  ac  si  cuperet]>  faciebat  — so- 
rorum se  consortio  societatique  permiscuit. 

Tandem  loquacis  terminata  paginae  566 

10  asserta  cursim,  quae  tamen  uoluminis 

uix  umbilicum  multa  opertum  fascea 
turgore  pinguis  insuit  rubellulum. 
quod  si  probatur  et  caret  fastidio, 
non  nulla  promet  quae  nouella  texuit 
15  diditaque  fient  quae  uetustas  praeterit: 

sin  sanna  typhi  naris  imum  torseris, 
pigebit  arma  horruisse  caelites, 
formidinisque  tunc  locus  moucbitur, 

Siluane,  falcem  cum  petis  Saturniam. 

20  at  tu  reclamans  rhetorum  turbam  tuba 

clangore  uerso  Tulliana  percrepans 
in  castra  abibis,  quo  nec  osor  inuidens 
nec  liuor  ater  te  sequatur  praecluem. 


1 reorum  scripsi  rerum  BD  ||  2 afflictatione  BD  affli- 
ctione b 1]  commotus  st  {uel  si)  adhuc  B commotus  sic  adhuc  D 
commouetur.  sed  adhuc  A [|  3 innuet  B^  []  terminatarum  (scii. 
disciplinarum)  b tminarum  corr.  alia  m,  2 in  feminarum  B fe- 
minarum D I 4 nubentesque  B^  13  qui  si  B quis  si  R*  quae 

si  Halmius  | 14  nonuelia  15  diditaque  B deditaque 

R II  16  tjfi  B tifi  R II  torserit  b ||  (sin  sanna  typhum  nare  sima 
intorserit  Ileinsius  ad  Ouid.  Metam.  XIIII  95)  |1  20  turbam  Ilal- 
mius:  om.  B scarum  Rb  ||  22  nec  B sed  ec  in  ros.  J|  23  libor 
II  24  MARTIANI  MINNEI  FELICIS  CAPELLAE  DE 
ARTE  RHETORICA  (rethorica  R)  LIBER  V EXPLICIT  BR  U 


MABTIi.NUS  CAFBLLA 


13 


Digitized  by  Googie 


194 


MARTI  ANI  CAPELLAE 


< LIBER  VI 

DE  GEOMETRIA 


188  G *'^**'go  armata- decens,  rerum  sapientia  Pallas 
aetherius  fomes  mens,  et  sollertia  fati, 
ingenium  mundi,  prudentia  sacra  Tonantis,  & 

ardor  doctificus  nostraeque  industria  sortis 
quae  facis  arbitrium  sapientis  praeuia  curae 
ac  rationis  apex  diuumque  hominumque  sacer  voOc, 
ultra  terga  means  rapidi  ac  splendentis  Olympi, 
celsior  una  loue,  flammantis  circulus  aethrae  > 

4TTTac  in  numeris,  prior  igni,  tertia  Luna, 
quam  docto  assimllant  habitu  qui  agalmata  formant:^ 

568  hinc  nam  tergeminae  rutilant  de  uertice  cristae 
quod  dux  sanguineo  praesulque  corusca  duello, 

uel  tibi  quod  fulget  rapiturque  triangulus  ignis:  : ^ 

569  hinc  tihi  dant  clipeum,  sapientia  quod  regat  orbem, 
uel  rationis  opem  quod  spumea  proelia  poscant, 
hasta  etiam  uihrans  penetrabile  monstrat  acumen, 
Lymphaseum  magis  est  et  scutum  circulus  ambit : 

570  hinc  iam  uernicomae  frondent  libi  munera  oliuae,  ' > ) 

artes  cura  uigil  per  te  quod  discat  oliuo; 

571  glaucam  dant  uolucrem  quod  lumina  concolor  igni  es, 
luque  ignis  flos  es  cluis  et  fXauKaiTric  'ABnvr). 

an  mage  noctiuidae  tibi  traditur  alitis  usus  ^ ^ 

quod  uigil  insomnes  ducat  sollertia  curas? 


INCIPIT  DE  GEOMETRIA  (GEOMETRICA  D)  LIB.  VI 
FELICITER,  inscriptum  in  BD  ||  8 nus  BD  ||  11  etitas  D [] 
ignis  ut  uidetur  B^  ||  lunae  ut  uidetur  B*  1]  12  formant  Gratius 
firmant  1)  18  BR  ||  penetrale^'/?  []  19  1imfasenm£ 
llnfaseum  R ||  22  ad  quod  add.  quae  r H lumina  scripsi  lumi- 
ne BR  II  23  claucopis  athenae  BR  ||  24  unde  age  Barthius  || 


Digilized  by  Gooj^k 


LIBER  VI 

pectore  saxificam  dicunt  horrere  Medusam 
quod  pauidum  stupidet  sapiens  sollertia  uulgum. 
arcibus  urbanis  ueteres  tibi  templa  sacrarunt, 
quod  ratio  amplificet  quodque  est  elatior  urbe. 

5 hinc  de  patre  ferunt  sine  matris  foedere  natam, 
prouida  consilium  quod  nescit  curia  matrum, 
consultisque  uirum  praesis : hinc  dicta  iiirago. 

0 sacra  doctarum  prudentia  fontigenarum 
sola  nouem  complens,  Musis  mens  omnibus  una, 

10  le  precor  ad  proprium  dignata  illaberc  munus 
inspirans  nobis  Graias  Latiariter  artes. 

Ago  tibi  habeoque,  diua,  persoluensque  perpetes  de-  575 
bebo  grates,  quae  optatis  fulgida  dignaris  annuere,  nosco 
uenerorque  quod  uidi.  parent  denique  iam  ingressurae 
15  ar^es  obsequio  electissimae  feminarum , quae  decentem 
quandam  atque  hyalini  pulueris  respersione  coloratam 
<(uelut  mensulam  gestitantes  ad  medium  superi  senatus 
locum  fiducia  promptiore  procedunt,  sed  quae  istae  sunt 
quidue  gestitent  gerendorum  inconscius  non  aduerto.’  hic  576 
20  ut  lepidula  est  et  quae  totam  fabellam  ab  inchoamentorum 
motu  limineque  susceperit.  Satura  iocabunda  'ni  fallor’  , 
inquit  'Felix  meus  plurimum  adfatimque  oliui,  quantum- 
que palaestras  perluere  uel  sponsi  ipsius  posset,  superfluo 
perdidisti  dispendiaque  lini  perflagrata  cassum  deuorante 
25  Mulcifero,  qui  tot  gymnasiorum  ac  tantorum  heroum  ma- 
trem Philosophiam  non  agnoscis,  saltem  cum  per  eam 
luppiter  dudum  caelestis  consultum  senatus  tabulamque 
uulgaret  cumque  ad  Philologiae  concilianda  consortia 
procum  adfatum  conubialiter  allegaret,  ne  tunc  eam  no- 
30  scere  potuisti  ? sed  quia  nunc  Arcadicum  ac>  Midinuni  577 
sapis  praesertimque  ex  illo  quo  desudalio  curaque  distri- 

4 quoque  |]  illa  b est  BR  |[  urbe  Grotius  urbes  BR  || 

10  te  precor  Barthius  in  membranis  se  inuenisse  mentitur  de- 
precor BR  y 13  quae  om.  B ||  fulgida  Koppius  fulcida  BR 
16  coloratum  B^R  |]  21  satyra  bD  ||  22  affectimque  D 
23  superfluuio  D j)  25  gemnasiorum  B gimnasiorum  b 
27  consultumque  tabulam  senatus  D |)  28  uulgarit  5 []  30  ar- 
chadicum  D ]]  medimnum  b *jl  31  illo  om.  R [] 

13» 


195 


572 

573 


574 

1S9G 


Digitized  by  Googie 


196 


MAKTIANI  CAPELLAE 


ctior  tibi  forensis  rabulalionis  partibus  inligala  aciem  in- 
dustriae melioris  obludit , amisisse  mihi  uideris  et  huius 
matronae  memoriam , et  iam  eiusdem  germanam  uoluisse 

578'  nescire,  illa  namque  parili  quam  accinctam  cernis  officio 
TTaibeia  uocitatur,  femina  admodum  locuples  et  quae  illas  !> 
Croesias  Dariasque  prae  suis  opes  gazasque  despiciat. 
haec  utpote  talentorum  conscia  in  omnium  rara  congres- 
sus, nec  cuiquam  facile  primores  saltim  uultus  superba 
committens  plerumque  tamen  adhaesit  arrisilque  pad^e- 
ribus,  magisque  illis  quos  aut  pedibus  nudos  aut  intonso  :.o 
crine  hispidos  aut  sordenti  conspexit  pallio  semitectos: 

190  G denique  si  Marcum  Terentium  paucosque  Romuleos  exci- 
pias consulares,  nullus!prorsus  erit  diues,  cuius  ista  limen  1 

579  intrarit.  uides  igitur  utrique  feminae  quam  insit  fastuosa 
censura , tamen  utraeque  Mercurialis  ministrae , quae  ue-  is 
niet,  officio  praeparantur,  illud  quippe  quod  gerulae 
detulerunt  abacus  nuncupatur,  res  depingendis  designan- 
disque  opportuna  formis , quippe  ibi  uel  lineares  ductus 
uel  circulares  flexus  uel  triangulares  arraduntur  amfra- 
ctus.  haec  totum  potis  est  ambitum  et  circos  formare  20 
mundi,  elementorum  facies  ipsamque  profunditatem  adum- 

. brare  telluris:  uidebis  istic  depingi  quicquid  uerbis  uisum 
non  ualeas  explicare’,  'nimirum’  inquam  'ista  quae  iieniet 
Apellem  Polycletumque  transcendit:  ita  quippe  memora- 
tur posse  omnia  elTigiare  ut  labyrintheus  Daedalus  eam  25 

580  credendus  sit  genuisse,  et  cum  dicto  prospicio  quan- 
dam  feminam  luculentam  radium  dextera,  altera  sphaeram 
solidam  gestitantem  amiclamque  laeuorsum  peplo,  in  quo 
siderum  magnitudines  et  meatus,  circulorum  mensurae 
conexionesque  uel  formae,  umbra  etiam  telluris  in  caelum  so 
quoque  perueniens  uel  lunae  orbes  ac  solis  auratos  ca- 

681  liganti  murice  decolorans  inter  sidera  uidebatur.  ipsum 


1 fabulationis  Br  rabulationis  bR  l|  pastibus  B ||  alle- 
gata B^  II  3 matroniae  /1  ||  5 pedia  Bli  ||  8 saltem  B 
12  terrentium  R II  13  diues  addidi  |I  ad  cuius  add.  q istius  r 
18  oportuna  BR  ||  19  anfractus  /i  ||  20  haec  scripsi  hic  BR 
22  hic  R II  uisum  B et  nisa  h uisu  R ||  24  appellen  BR 
polyclitumque  B^R  [J  25  labyrintus  BR  labyrinteus  b || 


Digitized  by  Cooglc 


LIBER  VI 


197 


uero  uernantis  aethrae  <(colore  fulgebat,  denique  etiam 
in  usura  germanae  ipsius  Astronomiae  crebrius  commo- 
datum, reliqua  uero  uariis  illitum  diuersitatibus  numero- 
rum, gnomonum  stilis,  interstitiorum  ponderum  mensura- 
5 rumque  formis  diuersitatc  colorum  uariata  renidebat, 
crepidas  peragrandae  telluris  causa  easdemque  permenso 
orbe  contritas  uiatrix  infatigata  gestabat,  ^quae  quidem  582 
ingressa  senatum  deum,  licet  quot  stadia  e terris  in  cae- 
lum quotque  ulnas,  quot  denique  digitos  permensa  sit  in- 
io staret  absoluere,  tamen  Jouiali  caelestiumque  maiestate 
contacta  ad  illam  abaci  renudati  mensulam  circumspe- 
ctans camerae  exterioris  ornatum  et  laqueata  sideribus 
pala-)>tia  properauit. 

constitit  attonito  spectans  stellantia  uisu 
1.T  et  decuit  crinis  puluereique  pedes. 

ipsa  etiam  laeua  sphaera  fulgebat  honora 
assimilis  mundo  sideribusque  fuit, 
nam  globus  et  circi  zonaeque  ac  fulgida  signa 
nexa  recurrebant  arte  locata  pari, 

20  tellus,  quae  rapidum  consistens  suspicit  orbem,  584 
puncti  instar  medio  haeserat  ima  loco, 
hanc  tener  et  uitreis  circumuolitanlibus  auris  ' 

aer  complectens  imbrificabat  aquis: 
quae  tamen  inmenso  quo  cingitur  illa  profundo 
25  interriuata  marmore  tellus  erat : 

texerat  exterior  qui  fulget  circulus  orbis 
aetheris  astrifico  lumina  multa  peplo, 
hinc  nitidus  rutilum  Titan  succenderat  orbem  585 

moxque  imitata  pium  lactea  Luna  diem. 

30  sic  oculos  igitur  furuae  splendescere  noctis 


3 uariis  Grotius  uerais  BD  H 4 gnominumquo  D ||  inter- 
stitionum bD  II  5 uariegata  B^  [|  9 instaret  absoluere  Susiua 
instanter  absoluere  BD  instanter  absolueret  Grotius  [|  11  con- 
tracta bD  |[  12  camarae  D ||  excelsioris  Susius  [|  15  crinis 
br  inis  B crini  R ||  20  quo  Heinsius  in  Burm.  Ouidio  111  p.  12  U 
suscipit  B'R  ji  21  pro  haeserat  coni,  sederat  Heinsius  ]|  ima 
Heinsius  una  BR  (]  22  circumuolitabilis  B^R  |]  28  hic  B*R^  [| 
30  (oculo  spledescere  B^R*)  |]  igitur  furuae  oculos  BR:  uerba 
transposuit  Vulc.  || 


Digitized  by  Googie 


198 


MARTIANI  CAPELLAE 


cerneres  ex  auro  ut  sacra  flamma  micat, 
sic  Cypris  Oceani  perfuso  sidere  lymphis 
Lucifero  annuerat  lumina  tota  sho. 
omnia  compar  habet  paribus  sub  legibus  ordo 

nec  minus  haec  mira  est  quam  domus  alta  deum.  5 
hanc  mundo  assimilem  stupuit  Trinacria  tellus 
Arcbimedea  astriflcante  manu : 

0 felix  cura  et  mentis  prudentia  maior 
corpore  sub  nostro  aequiperasse  louem. 

686  tandem  igitur  reglutinatis  ab  aethrae  interuibrantis  admi-  lo 
ratione  luminibus  decenti  conlustrans  diuos  conspectans- 
que  censura,  cum  omnibus  reuerenda  uenerabili  dignitate 
et  magistra  <(ceterarum  quae  notae  diuis  sunt  [artibus] 
diceretur,  exquisitum  est  eruditionis  arcanum  ut  ab  ipsis 
praeceptionis  cunabulis  auspicata  depromeret,  tum  illa  i5 
remoto  paululum  obstaculo  contorti-  crinis  a facie  orisque 
luculenta  maiestate  resplendens  atque  abaci  sui  super- 
587  fusum  puliierem  mouens  sic  exorsa  'licet  Archimedem 
meum  inter  philosophos  conspicata  Euclidemque  doctissi- 
mum in  astruendae  praeceptionis  excursus  potuerim  sub-  20 
rogare,  ne  impolitum  quicquam  subsisteret  assertorum 
• aut  profunditas  caligaret,  tamen  congruentius  ipsa  uobi- 
scum,  quia  Cyllenium  excludit  ornamentum,  illi  etiam 
Helladica  tantum  modo  facultate,  nihil  elTantes  Latiariter, 
atticissant  quae  etiam  ipsa  eos  edocui,  quod  numquam  fere  25 
688  accidit,  Romuleis  ut  potero  uocibus  intimabo.^  ac  prius 
uocabub  mei  promenda  ratio,  ne  indecenter  squalentior 
peragratrix  caelicolarum  auratam  curiam  et  interstinctum 
cylindris  gemmantibus  pauimentum  rurali  respersura 
puluere  credar  intrasse.  Geometria  dicor  quod  permea-  3o 
tam  crebro  admensamque  tellurem  eiusque  figuram  ma- 
gnitudinem locum  partes  et  stadia  possim  cum  suis  ratio- 


2 cf.Verg.Aen.  Vlll  589  ||  10  ammirationc  1[  13  ar- 
tibus deleui  |1  19  philosofos  D II  eoclidemque  BD  |J  23  ex- 
cudit B II  24  clladica  BD  ||  faccultate  D ||  efantes  D || 
lacialiter  D ||  25  ipsa  eos  scripsi  ipsos  BD  ||  27  exqualentior 
B squalentior  b xqualentior  R et  squalentior  Fulc.  Q 30  geo- 
metrica r II  31  ammensamque  BR  ||  32  partis  B^R  || 


Digilized  by  Googl 


LIBER  VI 


199 


nibiis  explicare  neque  ulla  sit  in  totius  terrae  diuersitate 
partitio  quam  non  memoris  cursu  descriptionis  absol- 
> uam’.  quo  dicto  quoniam  fuerant  in  deorum  senatu  quam  589 
plures  qui  neque  toti  terrei  essent  neque  ipsam  umquam 
5 dicerent  se  calcasse  tellurem , ipse  etiam  luppiter  curio- 
sius totius  terrae  latebras  uellet  exquirere,  credo  necubi 
decentes  puellas  isto  quoque  saeculo  is  uersiformis  etiam 
cupitor  audiret:  boc  igitur  promere  Geometria  primum 
iubetur  ac  demum  cetera  astruendae  praecepta  artis  ape- 
10  rire.  tum  illa 

Tormam  totius  terrae  non  planam,  ut  aestimant  590 
positioni  qui  eam  disci  diffusioris  assimilant,  neque 
concauam,  ut  alii  qui  descendere  imbrem  dixere  tellu- 
ris  in  gremium,  sed  rotundam  globosam,  etiam  sic  ut 
15  secundum  Dicaearchum  asseuerant.  namque  ortus  obi-  591 
tusque  siderum  non  diuersus  pro  terrae  elatione  uel  in- 
clinationibus haberetur,  si  per  plana  diffusis  mundanae 
constitutionis  operibus  uno  eodemque  tempore  supra 
terras  et  aequora  nituissent  aut  item  si  emersi  solis  ex- 
20  ortus  concauis  subductioris  terrae  latebris  abderetur,  sed  592 
quoniam  posterior  assertio  mage  despicabilis  opinationis 
cassae  uilitate  tenuatur,  illam  priorem,  cui  etiam  physicus 
Anaxagoras  accessit,  praestat  exigere,  quamuis  non  nullas 
credatur  adstruere  rationes,  quippe  dicit  planam  terram 
85  ortu  occasuue  solis  aut  lunae  perspicue  comprobari,  qui 
mox,  primi  luminis  fulgor  ut  emerserit,  confestim  ad  obtu- 
tus nostros  directis  lineis  diriguntur,  quod  magis  indubi- 
tabilis probamenti  fiet,  si  in  litore  consistentes  obstacula  6^ 
montium  <^relinquamus.  quod  si  ita  esset,  cunctis  supra 
30  terras  degentibus  eodem  tempore  emergentia  uiderentur 
occasusque  uno  obitu  condita  cunctas  ualcrent  tenebrare 


4 terrei-  b terris  Bli  [|  ipsam  b ipsi  BR  |]  7 his  R [| 
8 geometrica  r |[  11  forma  R ||  12  positioni  B positione  b 
possitioni  R possitionem  r ||  assimulant  RR  corr.' p ||  13  di- 
scendere  R []  15  secundus  dicearcuo  asseuerat  BR  quod 

correxi  ||  17  per  dei.  in  B |j  22  ad  cassae  add.  ai  causae  b 
utilitate  R U 23  ullas  R‘  ||  24  astruere  R J|  26  ut  om.  B^R 
31  condita  inductum  in  B |[ 


Digitized  by  Googie 


200 


MARTIANI  CAPELLAE 


terras,  ac  falsa  Romulei  uatis  exploderetur  assertio  qua 
docet 

nosque  ubi  primus  equis  Oriens  adflauit  anhelis, 

illic  sera  rubens  accendit  lumina  Vesper. 

593  quin  etiam  cunctae  noctes  ac  dies  similibus  interstitiis  ho-  & 
risque  semper  paribus  conuenirent  nullique  parti  telluris 
uel  apparerent  certa  ucl  alia  sidera  negarentur,  at  cum 
Arctoa  conuersio  supra  uerticem  uoluatur  Hesperiae, 
apud  Troglodytas  Aegyptumque  confinem  ignoto  occulto- 
que  penitus  sidere  nescitur : cum  Canopum  ac  Berenices  lo 
crinem  stellas  admodum  praenitentes  Scythia  Galliaeque 
atque  ipsa  prorsum  non  cernat  Italia , cum  illae^  antar- 
cticis terris  conspicuae  ac  praenitentes  et  uelut  perpendi- 
culatae  capitibus  suspectentur:  in  Alexandria  etiam  Ca- 
nopos  quarta  parte  interstitii  signi  unius  ultra  terras  emi- 15 
neat.  Trionesque  geminos  ut  deuexa  non  cernat;  cum  in 
Arabia  Nouembri  mense  sub  noctis  auspicio  Helice  non 
conspecta  secunda  uigilia  prospectetur,  in  Meroe  solstitio 
tantum  exiguaque  breuitate  conspicitur,  ubi  circa  ortum 
Arcturi  cum  die  nascitur,  quae  item  in  India  Patalitano  20 
portu  prima  tantum  parte  noctis  aspicitur , in  qua  etiam 
in  Maleo  monte  quindecim  lantum  diebus  annuis  uidetur ; 
quis  igitur  dubitet  [et]  globi  deuexioris  oppositu  alia  in- 
conspicua fieri  atque  alia  uelut  sphaerae  curuationibus 

594  eminere?  additur  ad  fidem  globi  rotundioris  ambigentibus  25 
asserendum  quod  solis  lunaeque  deliquia  in  occasu  facta 
orientis  incolae  non  uiderunt  itemque  in  ortu  si  accidant, 

a tota  Brittania  atque  occasiuis  regionibus  ignorantur; 
etiam  in  mediis  plerisque  regionibus  horarum  diuersilati- 


§ 593  ex  parte  ex  Plinio  II  178 
de  Martiani  errore  uid.  Harduinus 


§ 694  ex  Plin.  II  180: 


3 Verg.  Georg.  I 250  [J  5 orisque  1]  8 haesperiae  B |1 
9 trogoditas  BD  I)  egiptumque  D \\  11  crimen  B^  ||  schy- 
tia  B schjthia  b |[  12  antarticis  BR  ||  15  quarte  R ||  signi 
unius  Koppius  ex  Plinio  signilis  BR  [j  16  non  Rb  nunc  B || 
20  cum  B [|  Patalitano  Koppius  cf.  Plin.  II 184  patauitano  R 
patauitano  B [[  23  et  deleui  [J  27  que  deletum  in  B |j  ac- 
cedant B^R  II  29  plerumque  B'R  [] 


Digitized  by  Googl 


LIBER  VI 


201 


bus  uariantur ; sic  ut  in  magni  Alexandri  uictoria  lunam 
noctis  secunda  hora  defecisse  Seruius  Nobilis  in  Arabia  194  G 
nuntiauit,  quod  in  Sicilia  in  exortus  primi  splendore  con- 
spectum. f Alpiano  et  Fonteio  consulibus  undecimo  ka- 
5 leudas  Maias  defectus  solis  fuit,  qui  in  Campania  dici 
septima  uisus  in  Armenia  eiusdem  diei  undecima  compro- 
batur. quod  factum  est  utique  sphaerae  circuitu  moras 
per  inflexus  rotunditatis  subinde  uariante.  denique  ipsa  595 
uasa , quae  horoscopa  uel  horologia  memorantur , pro  lo- 
10  eorum  diuersitatibus  immutata  componuntur  alioque  gno- 
mone ultra  quingenta  .stadia  discernuntur,  umbris  pro 
locorum  aut  elationibus  celsis  aut  inclinationibus  infimatis, 
hinc  est  quod  in  Meroe  longissimus  dies  duodecim  aequi- 
noctiales horas  et  alterius  bessem  secat,  Alexandriae 
15  quattuordecim,  in  Italia  quindecim,  in  Brittannia  decem 
et  septem,  solstitiali  uero  tempore  cum  caeli  uerticem 
Sol  in-<^uectus  sublectas  deorsum  terras  perpetui  diei  con- 
tinuatione conlustrat  itemque  brumali  descensu  semian- 
nuam  facit  horrere  noctem,  quod  in  insula  Thyle  comper- 
20  tum  Pytheas  ilassiliensis  asseruit,  his  temporum  diuersi- 
tatibus assertum  ni  fallor  globosam  rotunditatis  flexibus 
habendam  esse  tellurem,  sequitur  ut  quem  mundi  locum  59(3 
quamue  granditatem  sortita  sit  approbemus,  circulus 
quidem  terrae  ducentis  quinquaginta  duobus  milibus  sta- 
25  diorum,  ut  ab  Eratostbene  doctissimo  gnomonica  subpu- 


§ 595  — 201,  12  infimatis  ex  Plin.  II  182.  reliqu.a  ex 
Plin.  II  186  II  § 596  — 598  non  uidentur  ex  Cleomede  cycl. 
theor.  c.  10  (cf.  Bernhardyi  Eratosth.  p.  57  sq.)  excerpta  esso, 
quod  censet  Delambrc  hist.  astron.  I p.  310  || 


2 hora  add,  br  ||  4 alpiciano  b Vipstano  apud  Plinium  |1 
calendas  B \\  5 diei  b dio  BH  (hora  add.  Vulc.)  |1  9 orispica 
BR  oroscopa  b ||  orologia  BR  orologica  b ||  12  infirmatis  R | 
13  aequinocciales  R ||  14  oras  B ||  besem  BR  bissem  b | 
alexandreae  B alexandria  5 []  17  deorsum  Monae.  1 leuor- 
sum  BD  II  18  discensu  B descensus  b ||  19  orrere  BD 
oriri  b |j  tyle  BD  ||  20  pyteas  BD  |]  21  rotonditatis  D || 
23  circulus  scripsi  circulum  BD  ||  25  eratostene  D 1|  gno- 
mionica  D || 


Digitized  by  Googie 


202 


MARTIANI  CAPELLAE 


597  latione  discussum,  quippe  scaphia  dicunlur  rotunda  ex 
aere  uasa , quae  horarum  ductus  stili  in  medio  fundo  sili 
proceritate  discriminant,  qui  stilus  gnomon  appellatur, 
cuius  umbrae  prolixitas  aequinoctio  centri)>  sui  aestima- 
tione dimensa  uicies  quater  complicata  circuli  duplicis  5 

598  modum  reddidit.  Eratostbenes  uero  a Syene  ad  Meroen 
per  mensores  regios  Ptolemaei  certus  de  stadiorum  nu- 
mero redditus  quotaque  porlio  telluris  esset  aduertens 
mulliplicansque  pro  partium  ratione,  circulum  mensuram- 
que terrae  incunctanter  quot  milibus  stadiorum  ambiretur  lo 
absoluit. 

Comperta  est  terrae  breuitate  rationabili  magnitudo : 
locus  eiusdem  ac  positio  doceatur,  quam  in  medio  imo- 
que mundi  immobilem  stare  multiplicibus  monstratur 
assertis  [quaej  siue  ante  constitutionem  mundi  in  eodem  i5 
loco  fuerit,  ex  quo  moueri  non  potuit  ac  dehinc  diuulsis 
a confusione  primae  commixtionis  elementis  undarum  in- 
iuensa  et  uolubilis  latitudo  aerisque  halitus  undiquesecus 
circa  terrae  stationem  diffusus  arlarit  mediumque  fecerit 
quod  teres  ac  uolubilis  circumclusit ; siue  quod  in  sphaera  20 
efficitur  imum  omne  quod  medium  est,  dum  paribus  ab 
extimae  rotunditatis  ambitu  lineis  quicquid  eas  sustinet 

600  constipatur,  imum  uero  iam  necesse  est  sui  extremitate 
consistere,  quia  inferius  quo  decidat  non  est.  omnia 
etiam  pondera  in  eam  desuper  cadunt  ut  imber,  grando,  25 
riix,  fulgura  atque  ipse,  qui  in  eius  penita  praecipitatur, 
Oceanus  et  fluenta  latentia,  quae  fundo  uoluuntur  in  imo. 
uides  igitur  eam,  quae  undas  cunctaque  sustentat,  artatam 
ex  omnibus  nihil  subicere  quo  secedat,  media  igitur  cre- 
denda est,  quia  postrema,  quod  praesertim  aequinoctialis  so 


2 orarum  BD  [J  5 duplicis  /i  ||  6 redidit  R j eratoste- 
nes  BR  ||  ab  B*R  |1  suene  B syene  b siene  R \ 1 ptolo- 
mei  B phtolomei  R ||  9 mensuram  Bernhardyus  Eratosthe- 
nica  p.  59  []  10  quod  B'R  ||  15  quae  deleui  ||  siue  scripsi  sibi 
B {deleta  ut  indetur  s)  et  R ||  constitutione  R ||  18  alitus  BR  l| 
19  difusus  B II  artarit  B (i  in  ras.)  artaret  R j|  fecerat  Br 
fecerit  bR  ||  20  quod  p quo  BR  |j  24  ex  B |1  26  fulgora  R |[ 
27  oceanos  B*R  ||  29  subiacere  r ||  medio  bR  |1 


Digitized  by  Googl 


LIBER  VI 


203 


lemporis  interstitia  manifestant:  nam  pares  horarum  me- 
tas tam  antemeridialium  quam  etiam  postremarum,  et  tam 
diei  quam  noctis  horologia  manifestant,  quo  documento  601 
clarum  est  tantundem  undiquesecus  ab  terris  abesse  cae- 
5 Ium,  quod  item  duobus  circulis  edocetur  solstitiali  et  bru- 
mali. nam  utique  quantum  interstitii  dies  habet,  cum 
caeli  culmina  sol  elatus  inlustrat,  tantum  spatii  longior 
nox,  quam  sol  in  brumam  decidens  [repraesentat,  item- 
que  quicquid  singula  signa  zodiaci  intercapedinis  luci  con- 
io tulerint  tantundem  <[sole  e contrario  rutilante  umbris 
noctis  ignoscunt,  quod  utique  uiidiqueuersum  probat  tan- 
tundem circulos  sideraque  distare  mediamque  esse  tellu- 
rem. quod  si  congrue  uidetur  assertum,  iara  partes  eius, 
quas  ipsa  permensa  sum,  perhibebo. 

15  Orbis  terrae  in  quinque  zonas  siue  melius  fasceas  xqqq 
digo  pro  rerum  diuersitate  discernitur,  quarum  tres  in- 
temperies multa  contrariorum  nimietate  relegauit.  nam 
duae  quae  axi  utrique  conflnes,  algore  inmenso  et  frigo- 
ribus occupatae , desertionis  causas  pruinis  ninguenlibus 
80  praebuere,  media  uero  flammis  atque  anhelis  ardoribus 
torridata  propinquantes  animantum  amburit  accessus, 
aliae  autem  duae  uitalis  aurae  halitu  temperatae  habita- 
tionem animalibus  indulserunt.  quae  quidem  per  totius 
rotun->ditatem  telluris  incuruae  tam  supernum  hemi- 
25  spbaerium  quam  inferius  ambierunt,  nam  utique  terra  603 
duas  sibi  partes  hemicycliorum  quadam  diuersitate  dispe- 
scit id  est  unam  habet  supernatem,  quam  nos  habitamus 
et  ambit  Oceanus,  et  aliam  infernatem,  sed  baec  superior 


1 orarum  Bli  [j  2 an  pomeridianarum  scribendum?  || 
3 orologia  BIl  1|  8 quam  scripsi  cum  BR  [j  im  B'R  []  9 zo- 
diaci b zoziazi  BR  [f  intercapedinis  b intercapedines  BR  || 
luci  b loci  BR  1|  10  e om,  B [f  contraria  B^  |[  14  perabebo^ 
peribebo  b peribeo  B |]  15  fascias  D sed  cf.  scripl.  his(.  Aug. 
I p.  246,  12  ed.  Berol.  H 16  ad  diuersitate  add.  at  necessi- 
tate 5 II  17  a post  multa  add.  p H religauit  B^  iigauit  D [j 
19  dissertionis  D ||  ningentibus  /1  []  20  anelis  BD  ||  22  alitu 
B^D  II  teporibus  Heinsius  in  Burm.  Ouidio  II  p.  234  tempori- 
bus BR  II  24  emispherium  BR  ||  26  emicycliorum  BR  |1 
dispescit  Grolius  despicit  BR  (dispicit  5*)  [| 


Digilized  by  Guo^If 


204 


MARTIANI  CAPRLLAE 


initium  habet  a solari  ortu,  illa  incohat  a lucis  occasu, 

604  quem  circulum  Graeci  horizonta  perhibent,  uerum  quia 
illae  zonae  uolubilitatem  utriusque  partis  includunt,  decem 
utrimque  circulo  suo  faciunt  regiones,  e quibus|haec,  quae 

a nobis  habitatur,  est  una  atque  ad  aquilonem  uersus  et  5 
septem  triones  ascendit,  altera  quae  contrario  ad  meri- 
diem atque  austrum  fertur,  quam  habitare  illi  aestimantur 

605  qui  uocantur  dvxoiKOi.  similiter  ex  infernatibus  duae, 
sed  hi  qui  nobis  obuersi  antipodes  memorantur,  qui  con- 
tra illos  quos  dvTOiKOUc  diximus,  dvTixOovec  appellantur,  lo 
sed  nos  cum  illis  diuersitas  temporum  uelut  quadam  con- 
trarietate  discriminat,  nam  cum  aestate  torremur,  illi 
frigore  contrahuntur;  nam  cum  hic  uer  pubescit  florenti- 
bus pratis,  illic  edomita  aestas  teporibus  autumnascit ; hic 
bruma,  solstitium  illic  apparet;  nobis  Arctoa  lumina  spe- 15 

606  ctare  permissum,  illis  penitus  denegatum,  antipodes 
autem  nostri  unum  nobiscum  tractum  perferunt  hiemis  et 
flagrantiam  communis  aestatis,  sed  noctem  diuersam  dies- 
que contrarios ; scilicet  aestate  nobis  grandes  dies  proli- 
xaeque  hieme  noctes,  illis  aestate  grandes  noctes  pro-  20 

/57fflixique  hieme  dies  nobisque  septemtrio  conspicabilis 
illos  lateat  sine  iine.  ita  etiam  his  qui  dvTOiKOi  uocantur, 
antipodes  sui  quattuor  anni  tempora  nouerc  communia, 
ac  polum  qui  est  ad  austrum,  antipodibus  suis  nobisque 

607  penitus  ignoratum  soli  suspiciunt,  qui  autem  in  media  25 
fascea  sunt,  his  cotidie  ortus  occasusque  mutantur,  et 
supra  quos  sol  est  his  citius  exoritur  tardiusque  mersatur, 
aequinoctiali  autem  tempore  et  oriens  et  occidens  simi- 
liter apparebit  neque  ulla  astra  sunt  quae  illorum  obtuti- 

1 incoat  BR  inchoat  r I 2 orizontam  BR  orizontem  h 
3 partes  R II  4 utrique  R | e post  quae  add.  p ||  10  ANTI- 
kOYC  BR  IJ  ANTIKTONeC.»  ANTIKONEC  R |1  11  |«d  illis 
add.  at  ab  0 ||  14  autumnescit  R [|  15  arcto  R ||  19  scili- 
cet scripsi  licet  BR  ||  nobis  om.  B^R  []  19  prolixasque  BR 
quod  correxi  ||  20  hyeme  om.  B^R  ||  illis  aestate  grandes  no- 
ctes prolixosque  (prolixique  scripsi)  hyeme  dies  in  marg. 
add.  b om.  BR  ||  22  ante  lateat  om.  illos  B^  illis  om.  R'  || 

23  ad  antipodes  add.  q.  b ||  ad  suis  add.  at  nostris  b |l  25  ad 
soli  add.  illi  b jj  suscipiunt  R || 


i 

I 

Digitized  by  Googie 


LIBER  VI 


205 


bus  denegentur,  et  quae  una  illis  oriuntur,  simul  ueniunt 
in  occasum,  ^hi  dies  cunctos  pares  suis  noctibus  intuen- 
tur nec  ullas  meridiano  die  metiuntur  umbras ; eorumque 
antipodes  dies  noctesque  sub  eadem  longitudine  patiuntur. 

5 cum  autem  solstitii  properantia  peragendi  per  eosdem 
transeat  et  iam  brumam  itidem  sol  reuertens  similiter  per 
illos  iter  ducat  et  procul  ab  bis  utrimque  secedat,  du- 
bium non  est  quin  bis  hiemem  et  secundo  patiantur  aesta- 
tem; quibus  cum  ortus  solis  est,  eorum  antipodibus  appa- 
10  ret  occasus,  uerum  illae  duae  regiones,  quas  fasceas  item  608 
dixi,  quarum  una  uicinantis  Plaustri  algore  crustatur,  al- 
tera transaustrini  halitus  desertione  contrahitur,  antipodas 
proprios  non  habent  sed  ipsae  sibi  inuicem  contraria  fiunt 
habitatione  antipodes  nullosque  ortus  siderum  absque^ 

15  planetis  utrimque  nouerunt,  quae  quidem  illis  non  supra 
caput  eunt  sed  de  medio  lateris  oriuntur,  stellae  etiam 
fixae  caeli  sex  uidentur  mensibus,  sex  itidem  non  appa- 
rent, ortiuusque  circulus  aequinoctialis  illis  est,  senaque 
ex  zodiaco  signa  conspiciunt,  denique  sex  mensibus  dies- 
20  que  noctesque  patiuntur,  ut  utrisque  poli  axisque  termini 
supra  uerlicem  uideantur.  sed  haec  prior  Septentrionis, 
altera  Canopi  stellae  inlustrata  fulgore  cctei’a  non  no- 
uerunt. 

Quarum  regionum  habitus  prodidit  doctissimus  Py-  609 
26  thagoras,  sed  ego  ipsa  peragraui,  nequa  mihi  ignota  ui- 198  G 
deretur  portio  superesse  telluris,  cuius  terrae  .totius  am- 
bitus omnis  plenusque  circuitus,  ut  Romanorum  dimen- 
sione percenseam  quicquid  stadiorum  supputatione  me- 
moraui,  est  in  milibus  passuum  trecenties  et  quindecies  o: 

30  centenis:  quo  loco  non  puto  transeundam  opinationem  1 
Ptolemaei  in  geographico  opere  memoratam,  idem  quippe  6io 
zodiaci  tractum  omnemque  complexum  trecentis  sexa- 


1 cum  ante  illis  add.  r []  6 in  brumam  Grotius  [j  12  ali- 
tus B .i.  frigoris  add.  b 1|  14  antipodae  B^D  ||  17  ante  uidentur 
add.  eia  p |f  18  ortibusque  ||  19  zozi&co  B^R  quod  dein- 
ceps non  notabitur  [j  24  habitus  BR  ai  ambitus  add.  b || 
pytagoras  BR  H 26  habitus  BR  ai  ambitus  add.  6 ||  30  cen- 
tenis b centena  BR  Jj  31  ptolomei  BR  || 


Digitized  by  GoogI 


206 


MARTIANI  CAPELLAE 


ginta  caeli  partibus  secat,  quas  singulas  in  telluris  cen- 
trum ita  aestimat  peruenire,  ut  unius  partis  latitudo  istic 
quingentorum  stadiorum  mensura  tendatur,  singula  uero 
stadia  centum  uiginti  quinque  passibus  explicata,  quae 
octies  millenos  passus  absoluunt,  unde  quingenta  stadia,  5 
quae  sunt  partis  unius,  milia  passuum  colligunt  sexaginto 
duo  passusque  quingentos,  uerum  illa  stadia  quingenta 
trecenties  sexagies  complicata  faciunt  semel  milies  octin- 
gentiesque  centena ; ex  quibus  milia  passuum  partitione 
praedicta  collecta  faciunt  ducenties  uicies  quinquies  cen-  lo 
tena.  boc  de  totius  terrae  globo  oportuit  intimari. 

611  Ceterum  eius  longitudo  ab  ortu  ad  occasum,  hoc  est 
ab  ipsius  Indiae  extremitate  usque  ad  Herculis  columnas 
Gadibus  sacratas,  octies  quinquies  centena  septuaginta 
septem  milia  sunt,  sic  ut  etiam  Artemidorus  auctor  asse-  is 
ruit,  nam  Isidorus  nonagies  octies  dicit  et  decem  et  octo 
milia,  uerum  Artemidorus  dimensioni  praedictae  adicit 
quicquid  a Gadibus  procurrit:  nam  per  Sphenis  frontem 
circuitu  sacri  promunturii  ad  aliud  flnale  promunturium, 
quod  Artabrum  memoratur,  procedere  dicit  terram  in  so 

612  <^nongenta  nonaginta  unum  milia,  quae  dimensio  item  - 
fleri  compendiosior  potest,  si  per  maria  quis  uectus  ex- 
currat. nam  a Gange  fluuio  ostioque  eius,  quo  se  in 

iP9t?Eoum  effundit  oceanum,  per  Indiam  Parthyenemque  ad 
Myriandrum  urbem  Syriae  in  Issico  sinu  positam  quin-  25 


§ 611  ex  Plinio  II  242  j)  § 612  ex  Plinio  II  243 


5 octies BdUgerus  iniahniiarrh,  uol.  XIII  p.  612  octo^/t  () 
quingenta  B quinquaginta  R ||  7 quingenta  B quinquaginta 
R II  8 faciunt  semel  milies  octingenties  q;  sescenta  (sexcen- 
tena R)  ex  quibus  BR  faciunt  milies  octuagies  centena  ex 
quibus  6 II  9 (collecta  praed.  part.  R")  jj  12  orto  R j| 
14  LXXX.LXVIII  mill.  pass.  Plinius  []  16  esiodorus  b jj 
et  R 1]  18  sphenis 'p  spinam  BR  ||  19  promuntorii  b pro- 
montorii R II  promnntorinm  B promontorium  R ||  20  carta- 
brum  BR  cantabrum  b corr,  p []  21  nongenta  nonaginta  milia 
et  unum  mille  D DCCCXCI  Plinius  Jj  23  hostioque  D |j 
24  partyenemque  BD  1|  25  my  myranuum  B myrandum  D || 
siriae  B || 


Digitized  by  Goo^I 


LIBER  VI 


207 


quagies  bis  quindecim  milia,  inde  proxima  nauigatione 
Cyprum  insulam , Palaram  Lyciae,  Rhodum,  Astypalaeam 
in  Carpathio  mari,  item  in  insulam  Taenarum  Laconicae, 
inde  Lilybaeum  Siciliae  et  Caralim  Sardiniae  tricies  qua- 
5 ter  quingenta  milia,  inde  Gadibus  quadragies  bis  quin- 
quagena milia,  quae  mensura  uniuersa  ab  eo  mari  efficit 
octogies  quinquies  septuaginta  octo  milia,  potest  item  613 
aliud  terra  marique  iter  duci  per  Gangem  Euphratemque 
fluuium  Cappadociam  Phrygiam  per  Aegeum  pelagus  et 
10  Laconicum  mare  itemque  per  sinus  alios  usque  Pelopon- 
nesum Leucadem  Corcyram , Acroccraunium  Brundisium 
Romam  Alpes  et  Gal-^liam  per  Pyrenaeos  etiam  montes 
in  Oceanum  uespertinum,  Hispaniae  oram  traiectumque 
periGades,  et  omnis  mensura  atteslante  Artemidoro  asser- 
is tionibus  meis  habet  milia  octogies  sexies  octoginta  quin- 
que. habetis  longitudinem  multipliciter  memoratam. 

Latitudo  autem  eius  a meridiano  situ  in  septentrionis  614 
caput  plurimum  minor  est.  nam  utrimque  intemperati 
aeris  nimietate  contrahitur,  eo  accedit  quod  a septen- 
20  trionis  plaga  Sarmatarum  gens  copiosaque  barbaries  ac- 
cessum indagandae  dimensionis  excludit,  attamen  quic- 
quid  intrepida  permeare  quiuit  excursio  competenter  ad- 
mensum repertaque  latitudo  habitabilis  terrae  paene  di- 


§ G13  ex  Plinio  II  244  \\  § 614  et  615  ex  Plinio  II  246 


2 pateram  BD  |J  licye  J)  |]  rodum  BD  ||  astypaleam  B 
astipaleam  Z>  ||  3 carpatio  B carpatheo  D ||  insula  BJ)  corr. 
Koppius  II  tenarum  B teneclarum  al  tenarium  h tenecla- 
rum  />  11  4 lylibeum  BD  H Sardiniae  uiciens  et  semel  CIII  M 
Tpa.ss.  Plinius  1|  trecies  Z)  ||  h post  add.  & b 1|  Gadis  duo- 
deciens  CL  M pass.  Plinius  ||  7»  octoagies  D ||  LXVIII  Pli- 
nius 1]  potestate  B potest  iter  6 i|  8 iter  duci  B item  duci  b || 
gangen  b ||  eufratemque  BD  ||  9 cappadotiam  D ||  frigiam 
BD  II  egeum  BD  H 10  peloponessum  BD  peloponnessuin  b || 
11  leucadam  B leocadam  D ||  acrocerauniam  BD  ||  12  py- 
reneos  BR  ||  13  spaniae  BR  hispaniae  b ispaniae  R~  || 

15  LXXXIX.XXXXV  Plinius  j)  18  utrique  R H intempe- 
ranti aeris  BR  intemperania  aeris  b corr.  p ||  19  contraitnr 
B 1]  accidit  br  ||  22  quiebit  B'^  H ammensum  B^R  j] 


Digitized  by  Google 


208 


MARTIANI  CAPELLAE 


615  luidio  minor  quam  dicta  est  collegisse  longitudo,  nam 
colligitur  in  quinquagies  quater  centena  sexaginta  duo 
milia,  quippe  a littore  Aethiopici  oceani , qua  habitabilis 
primum  est,  ad  Meroen,  inde  Alexandriani  Rhodum  Cni- 
dum Coum  Samum  Chium  Mitylenen  Tenedum  Sigeum-  s 
que  promunturium,  os  Ponti  Carambim  promunturium,  os 
Maeotidis,  ostium  Tanais  praedicta  dimensio  comprobatur, 
qui  quidem  cursus  si  per  maria  transeatur , in  compen- 

616  dium  ducit  milia  sescenta  septuaginta  octo,  huc  usque 
compertum  progressum  Artemidorus  asseuerat  sed  Isido-  lo 
rus  adiecit  duodecies  quinquaginta  usque  ad  Thylen  ulti- 
mam tendi,  quae  quidem  opinatio  mihi  uidetur  incerta, 
nam  ipsi  tantundem  latitudinis  inesse  dico  quantum  longi- 
tudinis comprehensum,  neque  enim  cum  rotundum  tel- 
luris orbem  astructio  superior  ratidque  monstrarit,  impar  i5 
latus  globo  poterit  prouenire. 

Sed  supra  dicti  scriptores  aequabilem  dixere  tellu- 

017  rem.  rotunditatis  autem  ipsius  circa  extima  circumfusus 
ambit  Oceanus,  sicut  nauigatus  undique  comprobatur, 
nam  a Gadibus  per  Hispaniae  Galliarumque  flexum  occi-  20 

018  dentalis  plaga  omnis  hodieque  nauigatur.  dum  autem 
diuus  Augustus  classe  Germaniam  circumiret,  septentrio- 
nalem totum  permeauit  <(0ceanum.  nam  primum  in 
Cimbricum  promunturium  ueniens  magno  dehinc  permenso 
mari  ad  Scythicam  plagam  ac  rigentes  undas  usque  pene-  25 


§ 616  ex  Plinio  II  246  ||  § 617  et  618  ex  Plinio  II  167 


2 XLIIII.LXXXX  milia  Plinius  ||  3 litore  R 1]  etio- 
pici  BR  ethiopici  5 [(  4 rome  nidum  B rodum  cnidum  b ro- 
dum gnidum  R |1  5 chyum  ^ [[  6 promuntorium  b promon- 
torium R 1]  promuntorium  b promunturium  /t  ||  7 meotidis 
hostium  BR  []  8 qui  cursus  conpendiis  maris  breuior  fieri 
potest  LXXXIX  milia  Plinius  ||  9 sexcenta  R ||  10  esiodo- 
rus  5 ]]  11  duodeciens  centena  milia  quinquaginta  Plinius  || 
tylen  BR  I|  15  monstraret  R ||  17  aequabilem  scripsi  habi- 
tabilem BR  II  18  circa  br  cir  BR  ||  20  ispaniae  'br  spa- 
N niae  BR  j|  21  odieque  R ||  24  promuntorium  bD  []  25  sciti- 
cam  B sciaticam  D [|  agrigentes  1)  || 


LIBER  VI 


209 


trauit.  de  confinio  item  ab  orientis  principio  et  Indico  619 
mari  pars,  quae  pergit  in  Caspium  mare,  a Macedonum 
classibus  remigata , dum  Seleucus  et  Antiochus  regnauis- 
sent.  palus  uero  Maeotica  eiusdem  sinus  habetur  Oceani. 

5 item  laeui  lateris  circumflua  memorentur,  ab  ipsis  ita-  620 
que  columnis  Herculis , quae  in  Gaditano  sunt  litore  con- 
secratae, usque  in  Arabicum  sinum  meridianus  omnis 
permeatur  Oceanus  sic  ut  plurimis  asseueratur  exemplis, 
nam  eius  maximam  partem  Magni  Alexandri  sulcauere  621 
10  uictoriae.  in  eodem  Arabico  sinu  constituto  Gaio  Caesare 
Augusti  filio , Hispanarum  nauium  naufragium  et  eiectae 
fragmentorum  reliquiae  paruere.^  item  Hanno  dum  Pu-  201 0 
nicum  floreret  imperium  Mauritaniae  circuitu  ac  dehinc 
meridiani  flexus  excursu  in  Arabiae  terminos  prolixa  ad- 
15  modum  nauigatione  peruenit.  Cornelius  auctor  adfirmat 
quendam  Eudoxum  fugientem  regis  insidias  ex  Arabia  in 
Gaditana  peruenisse  refugia.  Caelius  Antipater  se  homi- 
nem uidisse  confirmat,  qui  negotiationis  ardore  in  Aethio- 
piam ex  Hispania  nauigasset.  idem  Cornelius  post  captos 
20  Indos  per  Germaniam  nauigauit. 

Ostensum  puto  ambitum  superioris  terrae  permenso  623 
in  circulum  mari  undiquesecus  nauigato.  nunc  ipsius 
diuisionem  terrae  quantum  patitur  succincta  insinuatio ' 
memorabo,  circulus  omnis  superae  habitabilisque  telluris 
25  sic  ut  plerique  testantur  in  tres  partes  est  distributus : Eu- 


§ 619  ex  Plinio  II  167  et  168  [|  § 620  et  621  ex  Plinio 
II  168—170  II  § 622  et  623  ex  Plinio  IH  3 


4 meotica  BD  ||  6 literae  D ||  8 ai  />  |1  10  cesare  BD  T 
11  apanaram  B ispanarum  D ||  12  Hanno  p annio  BR  [ 
13  maturianiae  R ||  ac  p bac  BR  ||  16  eudoxinm  R ||  18  ethio 
piam  BR  ||  19  iapania  B spania  R isapania  r ||  an  poauit  pro 
poat  et  naaigaase  scribendum?  ||  oaptna  i?'  ||  M.  haec  Plinii 
uerba  corrupit  idem'  Nepos  de  septentrionali  circuitu  tradit 
Q.  Metello  Celeri  L.  Afrani  in  consulatu  conlegae  aed  tum 
Oalliae  proconsuli  Indos  a rege  Snenornm  dono  datos,  qui 
ex  India  conmerci  causa  nauigantes  tempestatibus  essent  in 
Germaniam  abrepti  ||  22  nauigato  scripsi  nauigatum  BR  || 
25  enropem  R U , 

HAHTIAHUS  CAP8I.I.A  14 


Digitized  by  Google 


210 


MARTIANI  CAPELLAE 


ropam,  Asiam,  Africamque.  quarum  primam  atque  ulti- 

623  mam  interruptio  dispescit  Oceani,  nam  Atlantici  pro- 
fundi ex  Gaditano  freto  uis  intersecans  profunda  telluris 
Lybicum  Hibero  latus  abscidit  et  confeslim  se  in  propin- 
qui maris  fluenta  diffudit,  quippe  a Gaditano  ostio  in  in-  & 
gressum  interioris  maris  per  longitudinem  cursus  uix 
quindecim  passuum  milia  numerantur,  latitudo  uero,  ubi 
angustior  quinque,  ubi  diffusa  septem,  ubi  prolixior  de- 
cem milibus  explicatur,  bine  defluxere  per  diuersos 
sinus  subsidenlesque  campos  tot  maria  tot  fragores  et  lo 

624  quantum  per  diuersa  aequora  tumescit,  undarum  uero 
illa  proruptio  interfluentis  Oceani  laeua  Europam  facit, 
Lybiamque  dextra,  et  montibus  utrimque  concluditur, 
nam  ab  Europa  Calpe,  Africa  Abyla  monte  despicitur,  qui 
utrimque  prominentes  dici  columnae  Herculis  meruerunt,  is. 
quod  testimonio  uetustatis  laboris  Herculei  limes  in  illis 

' sit  consecratus,  si  quidem  ultra  eum  progredi  consumptae 

625  telluris  inuia  prohibebant,  denique  etiam  hoc  de  eius 
sacrae  uirtutis  possibilitate  persuasum , quod , cum  antea 

202  G natura  terris  maria  dispararet  ac  tantum  cingi  circuitu  so 
firmaret  Oceani,  montium  praedictorum  effossis  ^radicibus 
diuulsoque  confinio  camporum  deuexis  lacunisque  terra- 
rum improuisum  pelagus  in  usum  impigrae  mortalitatis 
admisit  permutans  orbis  faciem  naturaeque  discrimina. 

626  hoc  igitur  freto  laeuorsum  Europa  distenditur  usque  in 
Tanais  fluminis  gurgitem,  a quo  incohans  Asia  Nili  itidem 
alueo  limitatur,  qui  quidem  Nilus  eandem  Africamque 
disrumpens  telluris  complexum  intersecat  multitudine  flu- 
uiorum.  Europam  tamen  terminari  Propontidis  faucibus 


§ 624  ex  Plinio  III  4 


2 dispicit  R et  corr.  in  dispescit  B (dissicit  supra  add.  b) 
athlantici  B athalentici  R ||  6 diffandit  B [|  hostio  BR 
in  B II  10  flagores  R'  ||  13  libiamque  B lymbiamqne  R 
14  alpe  Ri  ||  Abyla  p ab  aetna  BR  1|  dispicitur  B^R 
20  disperar  et  R'R'  ||  23  inmortalitatis  D ||  26  incoans  B in- 
choans bD  II  28  complexa  B ||  intersecans  B*D  || 


D 


LIBER  VI 


211 


dixere  quam  plurimi,  quae  Propontis  per  angusta  descen- 
dens ad  Maeotidem  quoque  perfertur. 

Europae  tamen  principium  incohamentique  limen  627 
Hispaniae  contributum  fertili  frugum  opimaeque  prouin- 
5 ciae,  metallorum  aurique  fetura  minii  marmoris  gemma-)> 
rumque  muneribus  praedicandae,  quae  quidem,  quod 
Iberi  fluminis  interriuata  tractu,  amnis  sui  meruit  cogno- 
mentum. cuius  illa  portio,  quae  Atlantico  confinis  oceano 
in  Gaditani  freti  litus  excurrit,  Baetica  perhibetur  etiam 
10  ipsa  uocabulum  proprii  fluminis  nuncupatione  sortita, 
quae  ab  Vrcitano  fine,  qua  citerior  meat,  Tarraconensis 
dicitur  a Tarr^bonensi  urbe,  quam  Scipiones  condidere, 
nam  Poeni  fundauere  Carthaginem  conditas  ubicumque 
urbes  amico  sibi  nomine  praesignantes,  sed  praedictum  628 
15  latus  a Pyrenaei  iugis  in  aliam  prouinciam  dissecatur,  si 
quidem  Baeticae  a septentrionali  confinio  Lusitania  socia- 
tur, cui  nomen  fabula  a lusu  Liberi  patris  uel  cum  eo  • 
bacchantium  sociauit.  haec  quoque  cognomini  fluuio  per- 
meatur, licet  eam  Tagus  quoque  arenis  in  lustret  auratis. 

20  Olisipone  illic  oppidum  ab  Vlixe  conditum  ferunt,  ex  cuius  629 
nomine  promunturium,  quod  maria  terrasque  distinguit, 
nam  ab  eius  ambitu  inchoat  mare  Gallicum  et  facies 
septentrionalis  Oceani,  Atlanticus  uero  et  occiduus  termi- 
natur Oceanus,  qui  tum  Hispaniae  limitatur  excursibus. 

25  in  eius  quoque  confinio  equarum  fetura  uentis  maritanti-  203  G 


§ 627  ex  Solino  p.  115,  19  sq.  et  117,  4 ed.  Momms.  || 
§ 628  ex  Plinio  III  8 et  Solino  p.  116,  20  ||  § 629  ex  Solino 
p.  116,  14  116,  19  117,  1 

1 discendens  B'D  {{  3 incoamentique  B inchoamentique 
D II  lymen  /)  ||  4 spaniae  BD  ispaniae  5 ||  5 factura  B fae- 
tura  h II  minii  Vulc.  miri  BD  |j  marmoris  hD  arboris 'R  || 
8 athlantico  BB.  ||  9 betica  BR  ||  11  nrcitano  B mcitano  b 
urticano  R ||  terraconensi  B ||  12  terraconensi  R ||  13  car- 
taginem  BR  | 16  pyrenei  BR  ||  18  bachantinm  BR  j|  20  so- 
lissipone  BR  olisipone  b ||  21  promontorium  b promonturinm 
R I 23  septentrionales  R ||  athlanticns  B athalenticns  R || 
24  spaniae  BR  ispaniae  5 ||  25  miritantibus  B^  mirantibus  R 
maritantibus  bR!^  || 

14* 


Digitized  by  Google 


212 


MARTIANI  CAPELLAE 


bus  inolescit  uolucres  proli  cursus,  ipso  spirante  Fauonio. 
uerum  Baetica  cunctas  ubertate  fecunditatis  prouincias 

630  anteuenit.  quae  quidem  habet  iuridicos  conuentus  duo, 
Gaditanum  Cordubensem,  oppida  centum  septuaginta 

631  quinque  habitantium  multitudine  frequentata,  eadem  5 
ucro  longitudinis  dimensione  distenditur  a Castulonis  op- 
pidi One  in  Gaditanum  oppidum,  ducentis  quinquaginta 
milibus  amplior  aestimatur;  latitudo  quoque  in  ducenta 

632  uiginti  quattuor  milia  excurrit,  at  uniuersa  prouincia 
habet  conuentus  septem  Cartbaginensem  Tarraconensem  lo 
Caesaraugustanum  Gluniensem  Asturum  Lucensem  Bra- 
carum, ciuitates  uero  praeter  insulas  atque  aliis  contribu- 
tas ducentas  nonaginta  quattuor  tota  complexione  dinu- 
merat. tenditur  autem  per  longi-<^tudinem  quantum 
Agrippa  dinumerat  milibus  quadringentis  septuaginta  i5 
quinque,  latitudine  ducentis  uiginti  quattuor,  cum  fines 
Carthaginem  usque  protenderet,  quae  opinio  Agrippae 

633  non  exiguum  admittit  errorem,  nam  Hispania  omnis  ci- 
terior a Pyrenaeo  in  Castulonis  finem  per  sescenta  septem 
milia  longitudinem  protrahit,  cuius  ora  paulo  amplior  ae-  so 
stimatur,  latitudo  autem  a Tarracone  ad  litus  larsonis 
trecentis  septem  milibus  inuenitur , a radicibus  Pyrenaei, 
ubi  utriusque  maris  propinquitate  concluditur,  nam  pau- 
latim  diffusior  adiacet  in  latitudinis  excrementum. 

634  Idem  igitur  Pyrenaeus  ex  alio  latere  Galliarum  fini- 

§ 630  ex  Plinio  III  7 H § 631  ex  Plinio  III  17  ||  § 632  ex 
Plinio  III  18  et  16  | § 633  ex  Plinio  III  29 


1 et  posl  inolescit  add.  b ||  poli  R*  ||  6 oppido  BR  corr.  p || 
9 CCXXXIV  M.  p.  Plinius  ||  10  cartaginiensem  b ||  terraconen- 
sem  R II  11  lucrensem  BR  corr,  Vulcardus  ||  12  alias  b ||  13  nu- 
merum potius  esse  earum  quae  aliis  contribuebantur  Koppius  ad- 
notauit  ||  15  agryppa  BR  ||  septuaginta  BD  sA  LX  add.  b | 
16  latitudinem  CCLVII  M Plinius  Q 17  cartaginem  D |{ 
18  spina  B hispinia  b spania  D ||  19  pjreneo  BO  quod  dein- 
ceps non  notabitur  ||  sexcenta  b ||  20  longitudine  D ||  pro- 
trait  B*  ||  21  iarsolis  b gersonis  D Oiarsonis  Plinius  ||  24  ad- 
icit  B*D  II 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VI 


213 


bus  admouetur,  a cuius  radicibus  quicquid  interiacet  us- 
que Bhenum  et  item  inter  Oceanum  et  montes^  Gehen- 
nam et  luram,  Gallicis  regionibus  attributum.  Narbonen- 
sis autem  prouincia  appellatur,  quae  interno  mari  allui- 
5 tur ; haec  Bracata  antea  dicebatur , quae  ab  Italia  iugis 
Alpium  atque  amne  Varo  discernitur,  cuius  longitudo, 
sic  ut  Agrippa  dimensus,  trecenta  septuaginta  milia  pas- 
suum , latitudo  autem  ducenta  quadraginta  octo,  in  hac  Q35 
prouincia  Rhodanus  fluuius  ex  Alpibus  ueniens  per  Le- 
10  mannum  lacum  meat,  et  causas  fertilitatis  importat  terrae 
germinibus  ac  fecundis,  cuius  ora  diuersis  nominibus  ap- 
pellata. nam  Hispaniense  unum,  alterum  Metapinum,  ter- 
tium, quo  plenior  meat,  Massilioticum  nuncupatur,  pro- 
uincia uiris  oppidis  frugibus  memoranda  unoqiie  trans- 
is currenda  piaculo,  quod  illic  fas  fuerat  hostias  humani  ge- 
neris immolare. 

Sed  post  Alpium  montes,  qua  facies  prominentis  686 
naturae  ortiui  solis  inluminatione  perfunditur,  inchoat  ac 
descendit  Italia  longe  ante  alias  omnes  laudibus  ueterum 
20  in  urbis  Bomae  gratia  praedicanda,  cuius  principium  637 
Ligures  tenent,  dehinc  quae  ubertate  soli  sacrata  occupa- 
uit  Etruria  regio,  tam  indigetis  Aeneae  foedere  quam  re- 
mediorum origine  atque  ipsius  Tagetis  exaratione  cele- 
brata. Vmbri  mox  Latiumque  atque  ostia  Tiberina  de- 
25  hincque  ipsa  caput  gentium  Boma  armis  uiris  sacrisque, 
quam  diu  uiguit,  caeliferis  laudibus  conferenda,  haec  a 
mari  sedecim  passuum  milibus  disparatur,  dehinc  litus  638 
in  Vulscorum  nomen  sortemque  concessit,  mox  Campania 


§ 634  ex  Plinio  DII  105,  III  31  et  37  § 635  ex  Plinio 

III  33  et  Solino  p.  111,  12  1|  § 636—638  Plinii  III  38  ratione 
habita  sed  multis  de  suo  admixtis  conscripsit 


1 ammouetur  B | 2 renum  D ||  gaebennam  R gehen- 
nam B gehennam  5 | 3 et  luram  p et  duris  BR  eduris  b || 
7 agrjppa  BR  | 12  spaniense  B ispaniense  h spaniensem  R 
ispaniensem  r | Metapinum  p etapinum  BR  alpinum  br  || 
22  indigitis  B^  24, hostia  RR  || 


Digitized  by  Google 


214 


MARTIANI  CAPELLAE 


Piceiitesque  ac  Lucanum  latus  Bruttiumque  coniungitur. 
cuius  promunturium  in  meridiem  austrumque  respectans 
in  mare  procurrit  laeuaque  alia  interioris  sinus  fluenta 
complectitur,  ut  si  a primis  Alpibus  dextrum  latus  et  pro- 
lixi montis  brachium  contempleris,  prominentias  utrimque  5 
componens  theatrum  quoddam  spectare  uidearis  undarum, 
lunata  quippe  et  quodam  hemicyclio  in  promunturium 
memoratum  circumfertur  Italia;  denique  ab  ipsis  Gadibus, 
qua  se  fauces  freti  interfluentis  aperiunt,  in  Bruttium  si- 
num, qui  est  <primu»  Europae,  emissa  maria  conquie-  w 
C39  scunt.  interior  uero  tellus,  quae  in  superum  mare  Bo- 
reamque  profertur,' Graeciae  ora,  Sallentinis  Pediculis 
203  G Apulis  Pelignis  Istris  Liburnis  et  ceteris  populis  obscurio- 
ribus habitatur,  laeuorsum  quoque  se  flectit  et  item  duo- 
bus promunturiis  peltae  Amazonicae  formam  reddit,  is 
dextro  cornu  Leucopetram  tendens,  laeuo  Lacinium,  unde 
cum  longa  sit  ab  Alpibus  Praetoriae  Augustae  per  urbem 
Capuam  et  Rhegium  oppidum  absque  recuruo  flexu  de- 
cies centena  et  uiginti  milia  passuum,  nusquam  uero  tre- 
centa milia  latitudo  eius  excedit,  a solo  igitur  Italico  Li-  s» 
burnia  Istriaque  discretae  sunt  centenis  milibus  passuum, 
quod  ab  Epiro  et  Illyrico  quinquaginta,  ab  Africa  intra 
ducenta  milia,  ut  Varro  commemorat,  ab  Sardinia  centum 
uiginti,  a Sicilia  mille)>  quingenta,  a Corsica  minus  octo- 
610  ginta  milia,  ab  Issa  quinquaginta,  uerum  omnis  Italiae  ss 
circuitus  tenditur  uicies  centena  quadraginta  nouem  milia, 
eius  umbilicus  in  agro  dicitur  Reatino,  angustior  pluri- 


§ 639  ex  Plinio  III  38,  43,  45  H § 640  ex  Solino  p.  40,  18 
— 19  et  17  et  15—16  p.  41,  3—11 


f 

1 ad  5 II  bryttiumque  ^ 1|  2 promuturium  B promunto- 
riuin  5 II  5 bracchinm  ||  7 emiciclio  B emicycilio  R 1| 
promnntoriam  5 U 9 bryttiam  BR  |j  12  gratiae  D ab  add.  d |J 
ealentinia  D ||  13  apulisque  b ||  15  promuturiis  B promun- 
toriis  bD  |]  pelthae  B (|  16  leocopetram  B^D  ||  17  Prae- 
toriae Angustae  Vulc.  praetoribns  augustae  BD  al  praetoriis 
augustis  b |]  18  regium  BD  ||  22  affrica  omisso  intra  D || 
24  quingentis  B^R  []  corcyra  B^R  ||  26  uicies  quadragies 
nouies  centena  codd.  Solini  || 


Digitized  by  Googl 


LIBER  VI 


215 


inum  est  ad  portum,  quem  Hannibalis  castra  dicunt : nam 
uix  ibi  centum  triginta  milibus  passuum  lata  est.  uerum 
Italia  etiam  Pado  flumine  memoranda,  quem  Graecia  dixit 
Eridanum,  hunc  amnem  mons  Vesulus  inter  montes  Al- 
6 pium  elatior  gignit  fonte  mirabili,  qui  in  Ligurum  finibus 
flumen  creat,  ac  dehinc  fluuius  mersus  in  penita  telluris 
in  parte  agri  Vibonensis  emergit,  canis  ortu  diftusior: 
nam  solutis  Alpium  niuibus  flagrantia  solis  aestiui  exube- 
rat ultra  gurgitis  ripas  nullique  gloriae  nobilium  amnium 
10  cedens  triginta  receptis  fluminibus  Adriaticum  mare  magna 
opimus  granditate  perfundit,  cetera  Italiae  memoranda  641 
nec  poetae  tacent,  ut  Scyllaeum  oppidum  cum  Crataeide 
flumine,  quae  Scyllae  mater  fuit,  Gharybdisque  uoraginem 
ac  uertiginem  tortuosam;  Paestana  rosaria,  scopulos  Si- 
is renarum.  in  Campaniae  amoenis  antiquitus  nemora.  Phle- 
graei dehinc  campi,  habitatioque  Circeia  Terracina,  prius 
insula,  nunc  continenti  iuncta,  Rheginique  ab  Sicilia  con- 
tinenti separati,  atque  in  compensationem  conexae  telluris 
in  insulam  relegati,  Formiae  etiam  Laestrygonum  habita- 
so  tione  famosae.  q 

Hoc  loco  possem  etiam  urbium  percurrere  condito- 
res.  ut  a lano  laniculum,  a Saturno  Latium,  a Danae  Ar- 
deam, ah  Hercule  Pompeios,  cum  boum  pompam  duceret 
Hiberorum,  ex  cuius  laboribus  in  Liguria  campi  Lapi- 


§ 641  maximam  partem  ex  Solino  p.  39,  20  — 40,  7 |{ 
§ 642  ex  Solino  p.  34,  7 — 14  et  p.  35,  3 et  5,  9 — 10  et  p.  36, 
1—6  et  7—8 


2 aut  XL  aut  CCCC  codd.  Salini  centum  triginta  milibus 
JiR  II  3 memoranda  ^ |l  5 gygnit  BR  |j  6 hac  .B  1|  7 bi- 
bonensis  BR  ||  8 solitis  B'  ||  nubibus  B^  ||  12  scyllaeum  b 
syllaetum  B sylleum  R jj  grateide  BR  ||  is  carybdiaque  B 
carypdisque  R [|  14  pestana  bR  pertana  B ||  riosaria  B‘  || 
15  nemora  D numera  BR  nunera  b 1]  hinc  Campaniae  amoe- 
nissimi tractus  Salmasius  ||  degrei  BR  {]  17  continenti  iun- 
cta scripsi  ex  Solino  cogiuncta  B coniuncta  bR  ||  reginique  B 
regnique  R ||  19  furmiae  b [j  lestrygonum  R Icstrigonum 
B []  23  herculae  B ||  Herculaninm  ad  radicem  Vesuuii  a quo 
haud  procul  add.  p post  Hercule  || 


Digitized  by  Googie 


216 


MARTIANI  CAPELLAE 


darii  sunt  appellati,  quod  eodem  dimicante  saxis  ferunt 
pluisse  caelum,  idem  etiam  Ionio  nomen  dedit,  nam 
Ionem  Autocli  flliam  obsidentem  uias  latrocinaliter  inte> 
remit.  lapygas  Iapyx  Daedali  filius  condidit,  Coram  Dar- 
danus, Agyllinam  Pelasgi,  Tibur  Catillus  praefectus  classis  s 
Euandriae.  Parthenope  dicta  ab  Sirenis  sepulchro  hoc 
nomine  uocitata,  quae  nunc  Neapolis  appellatur.  Prae- 
neste ab  Vlixis  nepote  Praeneste,  licet  alii  uelint  Caecu- 
lum conditorem,  quem  pignus  ^asserunt  fuisse  flamma- 
rum. Arpos  et  Beneuentum  Diomedes,  Patauium  Antenor,  lo 
Pylii  Metapontum  condidere,  sed  nihili  mea  interest  ori- 
gines urbium  perscrutari. 

643  Nunc  quoniam  continentis  terrae  limes  interfluentis 
freti  coercitione  distinguitur,  non  alienum  est  inter  fluenta 
emergentes  terras,  quae  quod  in  salo  sint  insulae  uo-  is 
citantur,  praesertimquc  nobiles  commonere,  neque  enim 
morosa  debet  esse  percursio,  transeo  itaque  Pityussas 

a silua  pinea  memoratas,  quae  nunc  Ebusus  appellatur,  in 
confinio  Carthaginis  nouae,  Baleares  etiam  duas,  Colubra- 
riam,  et  quas  Gyninasias  Graeci  dicunt,  uel  Caprariam  20 
naufragalera.  in  Galliae  quoque  ora  in  Bhodani  ostio  Me- 
tina,  mox  quae  Blascorum  uocatur,  et  tres  Stichades,  qua- 
rum haec  sunt  nomina  singularum:  Prote,  Mese  [secun- 
da]>  uel  Pomponiana,  tertia  Hypaea;  ceterasque  exiguas 

644  acluersum  Antipolim.  in  Ligustico  autem  mari  est  Cor-  25 


§ 643  ex  Plinio  III  70—79  |1  § 644  ex  Plinio  III  80—83 

4 YRPYX  dedali  Bli  ||  5 agyllam  agellan  agillinam 
codd.  Solini  |1  6 partenope  J?  1|  8 praesente  B^R  ||  cecu- 
lum  BR  []  11  Pylii  p fylli  B psylli  b pheli  D ||  morigines 
J)  II  14  coercitatione  D ||  17  percussio  b |J  pytiessas  B py- 
tieshas  b pytyesses  D ||  18  ebnsias  D ||  19  cartaginis  D || 
20  capraliam  BD  ||  21  rodani  BD  ||  hostio  B []  mitina  D 
midma  (d  in  ras.)  i?  11  22  nascorura  BD  euasconnm  b [|  sti- 
cades  D stycades  B [ 23  Prote  Mese  ex  Plinio  Wesselingius 
protemes  ^ temesto  prima  b prima  temistho  D prima 
Themista  p ||  ad  exemplum  Plinii  secunda  deleui  et  uel  ad- 
didi II  24  pomponiona  B ||  tertya  B ||  ypea  B ypeia  b 
ypera  R || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VI 


217 


sica,  quam  Graeci  Cyrnon  appellauere,  longa  centum 
quinquaginta  milibus  passuum,  lata  quinquaginta,  circu- 
raitus  eius  omnis  distenditur  milibus  trecentis  uiginti^ort? 
quinque,  habet  ciuitates  triginta  tres,  sita  autem  citra 
6 est  Oglasa,  intra  in  sexagesimo  Corsicae  Planasia,  fallax 
nauigantium  mentiensque  propinquitas.  Vrgo  item  et 
Capraria,  quam  Aegilion  Graeci  dixerunt,  item  Igilium 
Dianium,  item  Columbaria  Veneria,  item  ultra  Tiberina 
ostia  in  4ntiano  Palmaria  Sinonia  et  in  Formiano  Pontiae, 

10  Pandataria  Prochyta , Abaeneria  Inarime  a Graecis  dicta, 
Pithecusa , et  Megaris  etiam  in  Neapolitano,  a Surrento 
in  octauo  miliario  Capreae,  item  Leucothea,  iam  Afri-  645 
cum  mare  spectans  a Corsica  in  octauo  Sardinia  est,  in 
quo  angusto  freto  sunt  paruae  insulae,  quae  Cuniculariae 
15  perhibentur,  item  Pintonis  et  Fossae,  uerum  Sardinia  a 
Sardo  lilio  Herculis  appellata  habet  formam  humanae 
plantae,  denique  Sandaliotes  est  appellata  et  Ichnusa, 
quod  utrumque  uestigii  formam  significat,  uerum  ab 
oriente  centum  octoginta  octo  milibus  patet,  ab  occidente 
20  centum  septuaginta  quinque,  a meridie  septuaginta  se 
pteiii,  a st;ptemlrione  centum  uiginti  quinque  milia,  habet 
a Gordilano  promunturio  insulas  duas,  quae  Herculis  me- 
morantur, a Sulcensi  Gnusin,  a Caralitano  Ficariam  [Ga- 


§ 645  ex  Plinio  III  83  (Solino  p.  60,  15?)  et  85  et  84  (Ga- 
lataiu  ex  Plinio  III  92  assumpsit) 


2 milia  ante  circumitns  (circuitus  6)  add.  5 ]]  3 osten- 
ditur 1]  4 sita  autem  citra  est  Oglasa  (oclisa  BR  oclifa  5) 
intra  Gratius  Stipa  autem  citra  est,  O.  infra  p ||  6 argo  BR  || 
7 elegion  BR  egian  b ||  elegium  B eligium  R egilium  b I 
9 hostia  b ||  antino  Rh  antina  B ||  10  pantatoria  BR  || 

procyta  R procita  B prochita  b ||  abeneria  BR  abueneria  b 
ab  Aenaria  Plinius  cf.  Koppius  1)  11  pitecusa  BR  pytagussa 
I pyteguas  b j|  assurento  B surento  R ||  12  ad  octauo  add. 
atacio  b |]  leociotea  BR  leucotea  b ||  iam  BR  in  b {]  13  cur- 
sica  B^R  11  14  coniculariae  BR  ||  15  Phintonis  et  Fossae 
Plinius  Pythonis  fossae  coni.  Gratius  H 17  ignosa  BR  signo- 
sa  b II  22  corditano  BR  ||  promunctorio  b 1|  23  ficaria  BR 
figariam  b 1|  Galatamque  deleuit  Ludeckius  cf,  ad  § 648  j| 


Digitized  by  Google 


218 


MARTIANI  CAPELLAE 


lalamque.]  quidam  item  non  longe  Balaridas  dicunt  et 
Callode  et  Heras  lutra,  contra  Paestanum  Leucasia  est 
a Sirene  ibi  sepulta  nominata,  contra  Veliam  Oenolrides. 
contra  Vibonem  Ithacesiae  ab  Vlixis  specula  dictae. 

646  Hinc  Sicilia  memoranda,  quae  a Thucydide  Sicania,  5 
a multis  Trinacria  perhibetur.  Sicania  a Sicano  rege, 
qui  cum  Iberica  manu  in  eandem  terram  ante  bella  Tro- 
iana  peruenit.  dehinc  Siculus  Neptuni  filius,  a quo  nomen 
eidem  commutatum,  nam  Trinacria,  quod  tribus  pro- 
munturiis triangula  censeatur,  quippe  unum,  quod  aio 

<7  Pachyno  in  Peloponnensum  in  meridiem  uersum  spectat, 
quadringentis  quadraginta  milibus  a Graecia  disparatur. 
Pelorias  autem  occasum  Italiamque  inspicit,  quae  freto 
<mille  quingentis  passibus  separatur;  Lilybaeum  Africae 
fines  uidet  in  centum  octoginta  milibus,  ipsa  autem  pro-  is 
munturia  inter  se  terreno  itinere  disparantur  sic : a Pe- 
loro  Pachynum  milia  centum  septuaginta  sex,  inde  Lily- 
baeum ducenta,  inde  Peiorum  centum  quadraginta  tria. 

647  coloniae  in  Sicilia  quinque,  urbes  sexaginta  tres,  fluuii 
fontesque  quam  plures  ac  montis  Aetnae  miracula  nocti-  so 
bus  totis  uomentis  incendia,  cuius  crater  stadiis  uiginti 
patens  fauilla  Taurominium  Catinamque  respergit  magno 


• § 646  ex  Plinio  III  86  Solino  p.  54,  4 sq.  Plinio  III  86 
et  87  II  § 647  ex  Plinio  IH  88 


1 leberidas  BR  liberidas  5 ]|  2 gallode  BR  ||  praesta- 
num  BR  |{  sinum  post  Paestanum  ex  Plinio  add.  LUdeckius  || 
leugasid  B^  ||  {3  beliara  B belliam  R ||  4 bibonem  BD  |{ 
itacaesiae  BR  itacaessiae  5 |]  5 tucjdide  R tucidide  B tu- 
chidide  5 ||  7 hiberica  BR  |j  trogana  R'  jj  9 promuntoriis  B 
promonturiis  R ||  11  pacyno  B'R  ||  peloponnessum  b cf, 

p.  221y  10  et  17  II  13  & post  quae  add,  b ||  freto  mille  quin- 
gentorum passuum  coni.  Koppius  XV  M in  longitudinem  freto, 
in  latitudinem  autem  MD  p.  Plinius  III  86  [|  14  lylibeum  B 
lylybeum  D ||  15  promunctoria  b promuntoria  D ||  17  ad 
post  Peloro  add.  b ||  pacynnm  B^D  [|  CLXXXVI  M p.  Pli- 
nius II  lylibeum  B lilibeum  D ||  18  CLXX  Plinius  ||  20  aeth- 
nae  b etne  D ||  21  crater  BD  atra  b ||  22  fauillam  B'D  || 
tauromenium  b || 


DigilizcxJ  by  Google 


LIBER  VI 


219 


strepitu  mugiens  et  inmensos  fragores  intonans  oblucta- 
tione flammarum,  in  Siculo  etiam  freto  insulas  esse  non  648 
dubium  est.  Africam  uersus  Gaulos,  Melita  a Camarina 
in  milibus  octoginta  octo,  a Lilybaeo  in  centum  tredecira, 

5 Consura  Hieronesos  Coene  Galata  Lopadusa>  Aethusa, 
quam  alii  Aegusam  dixere , et  ceterae,  sunt  aliae  citra 
Siciliam : ex  aduerso  Metauri  amnis  in  uicesimo  quinto  ab 
Italia  septem  Aeoliae,  appellatae  a nostris  Vulcaniae,  cum 
diuersis  nominibus  prima  dicitur  Lipara , secunda  Thera- 
10  sia,  tertia  Strongyle,  in  qua  Aeolus  regnasse  fertur  et  e 
flamma  in  proximo  prorumpente  uel  eius  fumo  qui  uentus 
flaturus  esset  intellexisse,  quod  hodieque  eius  loci  incolas 
certum  est  praesentire,  quarta  uero  insula  est  Didyme, 
quinta  Ericusa,  sexta  Phoenicusa,  ultima  Euonymos. 

15  Hic  primus  Europae  sinus  Ausonii  maris  patet  nona-  649 
ginta  sex  milibus,  quique  tres  sinus  habet.  Italiae  frons 
incipit,  quae  Magna  Graecia  appellata  est,  ubi  amnium  et 
oppidorum  copia,  ac  tunc  portus,  qui  Hannibalis  castra 
dicuntur,  ubi  latitudo  Italiae  uiginti  solis  milibus  ae- 
20  stimatur. 

Dehinc  a Lacinio  promunturio  secundus  incipit  sinus 
Europae  magno  ambitu  flexus  et  Acroceraunio  Epiri  termi-  ^ 
natur  promunturio,  a quo  abest  octoginta  quinque  milibus 


§ 648  ex  Plinio  III  92—94  |1  § 649  ex  Plinio  UI  95  H 
§ 650  ex  Plinio  III  97,  100,  150,  151 


3 gaulo  BD  H meleta  B melata  D ||  ac  marina  a ly- 
libeo  {ita  B lilbeo  D)  in  milibus  octoginta  octo  consura  (cen- 
sura b)  in  centum  tredecim  BD  corr.  ex  Plinio  p ||  4 milibus 
post  tredecim  add.  5 ||  5 eronesros  B herohesros  D 

cene  b ||  Galata  ex  Plinio  add.  Liideckius  cf.  ad  § 645 
lampadusa  BD  {{  astusa  BH  ||  7 uiginti  quinque  milia  ab  R 
8 apellatae  BR  [|  9 diuTsis  B ||  terasia  B terrasia  R 
10  strongile  B J 13  dydime  B |1  14  erepusa  BR  j)  foeni- 
cus  R fenicus  B phoenicos  b ||  donymos  BR  []  15  ausoni 
B^R  II  LXXXVI  M p.  Plinius  l|  17  appellatur  b ||  18  locus 
BR  portus  b ||  anuibalis  B^R^  ||  19  quadraginta  solis  BR 
CXXX  solis  b 11  21  proniuntorio  b promonturio  R |j  22  ter- 
minantur Z?'  II  23  promonturio  R [f  LXXV  M p.  Plinius  || 


Digitized  by  Coogie 


220 


MARTIANI  CAPELLAE 


oppidum  Crotoua.  ex  hinc  propter  oppida  sinusque 
quam  plures  in  mare  Italia  plurimum  pergens  in  Hydrun- 
tum urbem  uenit,  ubi  superum  inferumque  mare  decem 
et  nouem  milibus  disparatur,  unde  in  Graeciam  breuissi- 
mus  transitus,  ac  dehinc  Italia  per  populos  sinus  urbes  5 
fluuios  montes  barbarosque  quam  plures  ducitur  in  fines 
Illyrici,  cuius  a flumine  Arsia  ad  flumen  Drinium  longi- 
tudo pergit  quingenta  quinqua  milia,  a Drinio  ad  promun- 
turium Acroceraunium  centum  septuaginta  quinque  milia, 
ora  Illyrici  habet  insulas  ultra  mille.  lo 

651  Tertius  autem  Europae  sinus  Acrocerauniis  inchoans 
montibus  Hellesponto  terminatur,  ac  sinus  habet  decem 
et  nouem,  prouinciasque  quam  plures.  nam  ibi  sunt 
Epirus  Acarnania  Aetolia  Phocis  Locris  Achaia  Messenia 
Laconia  Argolis  Megaris  Attice  Boetia.  item  ab  alio  15 
latere  alioque  mari  Phocis  et  Locris  Doris  Phthiotis  Thes- 
salia Magnesia  Macedonia  Thracia  Graecia  omnis.  Epiros 
autem  incipit  Acrocerauniis  montibus,  in  qua  primi  Chao- 
nes, <a  quibus  dicta  Chaonia,  deinde  mons  Pindus,  Dryo- 
pesque  Molossique  Dodonaei  louis  fano  inclyto  celebrati.  20 
a tergo  inter  ceteros  populos  Ponto  iunguntur  Maesia  ac 
Maedia.  Thraces  usque  ad  Pontum.  Rhodopae  mox  et 

§ 651  ex  Plinio  IIII  1—8 


1 oppida  B \\  2 primam  b ||  foruiitum  B fodrantum  R J| 
3 decennoaem  B decem  et  nouem  b decen  et  nouem  R I 
7 yllirici  B yllyrici  R j)  farsia  r 1|  8 DXXX  M Plinius  || 
drino  BR  |j  promuntorium  B promonturium  R ||  10  hora 
B'R  11  inlyrici  B'R  |1  11  acroceraunis  R ||  12  elesponto  B 
ellesponto  bR  H 13  et  om.  B^R  H 14  epyrus  acarnia  BR  || 
etholia  B aetholia  R H focis  BR  ||  locis  B'R  ||  agaia  B 
achaia  b acaia  R ||  15  laconiaca  post  laconia  add.  BRD  (laco- 
niana  b)  1|  beotia  B^  sed  (cf.p.221,16  et  222, 12  etSalm.  ad  script. 
hist.  Aug.  II  p.  222  ed.  Hack.  |1  16  alio  quoque  b |{  focis  BR  f| 
lucris  R II  dori  thiotis  BR  | tessalia  magnaesia  BR  ||  17  tra- 
cia  BR  II  epirus  b ||  18  acroceraunis  R acerauniis  B ||  cao- 
nes  B^R  ||  19  caonia  BD  ||  triopesque  D ||  20  mollossique  B 
molosique  b inolosique  D ||  dodonei  BD  dodoneique  b ||  in- 
clito D II  21  ponte  B sponte  b ||  iugitur  D ||  moesia  BD  || 
22  media  BD  ||  traces  BD  ||  rodopae  B rodope  bD  p 


Digitized  by  Google 


LIBER  VI 


221 


Haemi  uidetur  excelsitas,  tunc  colonia  Buthrotum.  Am- 
bracius sinus  faucibus  angustis  aequor  accipiens,  in  quod 
defertur  amnis  Acheron  infernae  fabulae  errore  famosus, 
post  aliquot  gentes  etiam  Actium  colonia  cura  Apollinis 
5 templo,  ex  quo  ipsi  quoque  deo  additura  cognomentum, 
ciuitasque  Nicopolitana.  egressos  sinu  Ambracio  in  \o~2iOO 
nium  excipit  diuersitas  populorum  Aetolique,  apud  quos 
inter  ceteras  urbes  oppidum  in  conhnio  maris  nomine  Ca- 
lydon Diomedis  Tydeique  progeneratione  notissimum. 

10  debinc)>  influens  sinus  Aetoliam  ac  Peloponnensum  diuidit. 
mox  in  Acarnania  Aracynthus,  in  Aetolia  Ozolei,  apud 
quos  oppidum  Oeanthe,  in  quo  portus  Apollinis,  tunc 
deinde  in  Phocidis  campis  oppidum  Cirrha,  portus  Caleon, 
a quo  in  septem  milibus  passuum  introrsus  oppidum  Del- 
is phos  sub  monte  Parnasso,  clarum  oraculis  Apollinis,  fons 
ibi  Castalius,  deinde  in  intimo  sinu  angulus  Boetiae 
montem  Heliconem  iuxta.  Peloponnensus  paene  insula  652 
inter  duo  maria  Aegaeum  et  Ionium  angulosos  recessus 
obducens,  in  circuitu  habens  quingenta  sexaginta  tria 
20  milia  passuum,  et  per  sinus  paene  tantundem.  angustiae, 
unde  procedit.  Isthmos  appellatur,  in  quinque  milibus 
passuum  diuersa  maria  utrimque  conlidunt  ac  latera  mea- 
tus arradunt.  in  medio  hoc  interuallo,  quod  Isthmon  ap- 
pellaui,  colonia  est  Corinthus,  sexagenis  ab  utroque  iitore 


§ 662  ex  Plinio  IIII  9—12,  23 


1 emi  B hemi  bD  {{coloniam  b {{  butrotum  BD  {{  ambrachiua 
B ambrocina  />  {{  2 airua  D {{  qno  p {{  3 aceron  B^D  {{  4 aliquod 
B^D  II  acciam  X)  ||  6 egreaaoa  D egressis  B egresso  b {{  am- 
brachio  b ambrocio  D \ 1 Aetolique  Koppius  et  oblique  BD 
8 calidon  BD  {{  notissimus  D {{  10  aetboliam  R etoliam  D 
peloponnessum  bR  ||  II  acarnia  B carnia  R ||  araquiu- 
tus  B arachintus  b aracintus  R ||  eotalia  B etolia  b aetho- 
lia  R {{  azolei  B azoeli  R ||  12  teante  BR  ||  13  focidis  BR 
cirra  BR  {{  celeona  BR  Chalaeon  Plinius  ||  delphus  R 
16  de  boetiae  cf.  ad  p.  220,  /5  |{  17  eliconem  BR  [ 
nessum  5/1  ||  11  egeam  BR  |{  19  quinquaginta  R*  \ 

20  pene  BR  ||  21  hismos  BR  ||  23  hismon  BR 
24  chorinthus  R {{  littore  B || 


pelopon- 
tria  om. 
bistmou 


by  Googie 


222. 


MARTIANI  CAPELLAE 


stadiis,  a summa  arce,  quae  dicitur  Acrocoriuthos,  utrum- 
que mare  prospectans,  ab  Isthmo  autem  Achaiae  pro- 
uinciae  uomen  incipit,  quae  ante  Aegialos  uocabatur,  pro- 
pter urbes  in  litore  per  ordinem  constitutas,  ibi  quam 
plures  sinus  portus  montes  urbes  et  populi,  ab  ipsius  s 
Istbmou  angustiis  Hellas  incipit,  a nostris  Graecia  dicta. 

653  in  ea  prima  Attice  antiquitus  Acte  uocitata  contingit  Isth- 
mum sui  parte  Megaris  dicta,  in  ora  autem  portus,  cui 
nomen  Scironia  saxa',  [uiginti]  sex  longitudine,  latitudine 
quinque  milibus  passuum  Myrtoo  recedentibus  Athenae  lo 
atque  Attica,  fontes  ibi  multi,  inter  quos  Callirhoe  prae- 
dicatur. nec  Athenis  cedunt  Boetiae,  in  quis  Epicrene, 
Arethusa  Hippocrene  Aganippe  Gargaphie,  post  oppida 
montes  populique  quam  plures. 

654  Sequitur  Aemonia,  cuius  a tergo  mons  Oeta,  eaque 
211 G etiam  Thessalia  nuncupatur,  ibi  natus  rex  nomine  Grae- 
cus, a quo  Graecia  dicta,  ibi  Hellen , a quo  Hellenes  ap- 
pellati. in  Thessalia  montes  notissimi  Olympus  Pelius 
Ossa,  cuius  ex  aduerso  Pindus  et  Othrys  Lapitharum  sedes 
occasum  uerticibus  intuentes.  nam  ortum  Pelius  uidet.  so 
hi  omnes  montes  theatrali  more  curuantur,  ante  quos  se- 
ptuaginta quinque  urbes  sunt  memorandae.  Thessaliae 


§ 653  ex  Plinio  IUI  23—25  U § 664  ex  Plinio  IUI  28, 
30,  32  et  Solino  p.  69,  17  (sed  cf.  Mommsenns) 


1 estadis  RB  estadiss  b ||  agrocorinthos  R agrocorintos 
B acrocorintos  5 ||  2 hismo  BR  histmo  b ||  acaiae  BR  || 
egialos  B eialos  R ||  5 popli  B^R  |j  6 istbmou  Grotius  his- 
mos  R mos  B ismos  b ||  ellas  BR  ||  graeciae  B^R  ||  7 atice 
R II  atte  BR  ||  hismum  BR  ||  8 sui  partem  megatitana  in  ora 
R megatitana  sui  parte  (partem  B')  B ||  9 XX  ex  antecedenti 
saxa  ortum  deleui:  \1  Plinius  ||  Plinii  sententiatn  male  contractam 
pessum  dedit  Martianus  [j  latitudine  om.  B add.  /P"  ||  10  myr- 
to B myro  R myrote  mare  r ||  athaenae  B ||  11  atticae  B | 
12  quibus  b ||  13  aretnsa  B ||  ippocrene  BR  ||  gargani  BR  | 
14  populusque  B^R  ||  15  emonia  BR  |]  16  tessalia  BR  | 
17  elles  BR  |{  ellenes  BR  ||  18  thesalia  BR  ||  pierius  R et 
corr.  in  pelius  B at  pierius  add,  b ||  19  otris  B otrys  R |{ 
lapidarura  B lapitarum  b laphitarnm  R |{  21  hii  b || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VI 


223 


iiicina  Magnesia,  cuius  fons  est  Libethris  <^poetici  haustus 
nomine  celebratus,  longitudo  Thessaliae  habet  milia  qua- 
dringenta nonaginta,  latitudo  ducenta  nonaginta  septem. 

Macedonia  postea  centum  quinquaginta  populorum  655- 
5 maximis  regibus  inclita  praesertimque  Alexandro , qui 
Philippo  cum  natus  crederetur,  eius  mater  Olympias  dra- 
cone eum  conceptum  esse  memorabat,  uictor  orbis : nam 
easdem  peragrationis  et  uictoriae  metas  habuit  quas  Liber 
et  Hercules,  haec  tamen  Macedonia  populos,  qui  Edonii 
10  dicebantur  totamque  Mygdoniam  Pieriam  Emathiamque 
recepit  in  nomen,  haec  in  Thracium  limitem  terminum 
ducit,  a meridie  Epirotis  habitatur,  a uespera  a Dardanis 
et  Illyriis,  a septentrione  Paphlagonia  ac  Paeonia,  inter 
ipsam  et  Thraciam  amnis  Strymon  pro  limite  est  ab  Flaemi 
15  montis  uertice  defluens,  in  ea  Rhodope,  quem>  Mycdo- 
nium  asserunt  montem,  et  Athos  abscissus  a continenti 
Xerxe  uiribus  utente  Persarum , et  Orestidem  terram , ab 
Orestis  et  Hermionis  fllio  quam  uocitari  non  dubium  est. 
ibi  Phlegra  nunc  duitas,  tunc  Gigantum  proeliorumque 
20  immanium  temeritate  famosa,  quae  sola  etiam  diluuio 


§ 655  ex  Plinio  IIII  33  et  Solino  p.  73,  20  — p.  74,  6 
p.  69,  19  — p.  71,  18 


1 magnaesia  B ||  libetris  BR  poeteci  B^D  ||  anstus 
f II  2 thesaliae  D ||  quadraginta  B^  3 latitudo  CCLXXXVII 
milium  Plinius  ||  5 inclyta  ^ []  6 a philippo  b [|  olimpias 
BD  U draconeum  BD  ||  10  micdoniam  B et  corr.  ex  macedo- 
niam  D ||  ematiamque  B emathiamque  b emiatiamque  D || 
11  recepit  BD  recipit  b (1  tractum  B tracium  bR  ||  12  me- 
ridiana epirotis  corr.  in  meridiae  ab  epirotis  B:  deinde  ante 
meridiae  add.  a et  supra  scripsit  ai  meridiana  plrotis  b me- 
ridie epirotis  D ||  13  inliriis  B illiriis  bD  ||  septemtrione  B ;| 
paplagonia  B paflagonia  bD  Pelagonia  Solinus  cf.  Valesius 


ad  Amm.  Mare.  XXVII 12,  9 [[  poenia  BD  peonia  5 
tiam  D traciam  B ||  strimon  D ||  aemi  D emi  B 


14  tra- 

15  ro- 


dope  B II  mycdonium  R micdoninm  B Mygdonum  Solinus 
16  atos  B^  II  abscisus  BR  [|  17  serxe  BR  xerxe  b erse  r 
orestidam  jB'  (accusatiuus  apud  Sotinum  p.  70,  14  est)  1|  her- 
mioni  B^  ||  inductum  quam  in  B ||  19  flegra  BR  ||  non  de 
Phlegra  haec  apud  Sol.  dicuntur  (p.  71,  17)  || 


Digilized  by  Googie 


224 


MARTIANI  CAPELLAE 


mundi  asseritur  non  operta , quod  utique  praestitit  mon- 
tium celsitudo. 

666  Sequitur  Thracia,  cuius  incolae  barbari  babent  appc* 
tituro  maximum  mortis,  et  qui  a dextera  parte  Strymonis 
degunt  Bessi  et  Denseletae,  Mestusque  amnis,  qui  Pan-  5 
2/2(?gaeum  ambit,  nam  Hebrum  Odrysiae  niues  complent, 
qui  inter  diuersos  barbaros  fluens  etiam  Ciconas  perluit, 
quorum  confinio  Haemus  sex  milibus  passuum  cacumen 
extollens  uicinia  perflatur  astrorum,  cuius  item  terga 
diuersae  gentes  tenent,  inter  quas  Getae  Sarmatae  Scy-  lo 
thae.  dehinc  Pontum  Sithonia  gens  habet,  quae  gloriam 
Orphei  progeniti  uatis  perfectione  sortita  est.  nam  in 
Sperchio  promunturio  ille  uitam  aut  sacris  inpendit  aut 

657  fidibus,  mox  regio  Maronea  ac  Tyrida  oppidum , in  quo 
equi  Diomediaci  stabulati,  circa  eum  locum  Abdera , cui  i5 
constructae  Diomedis  soror  suum  nomen  asscripsit,  quod 
oppidum  Democriti  physici  ortu  potius  decoraturo,  ean- 
dem Thraciam  Polydori  sepulchro  signatum  nec  poetae 
praetereunt,  illic  promunturium  Ceras  Chryseon  Byzan- 
tio oppido  celebratum,  quod  a Dyrrhachio  septingentis  ao 
undecim  milibus  distat,  eo  enim  interstitio  a se  utraque 
maria  recesserunt,  id  est  Adria  et  Propontis,  illic  Hel- 


§ 666  ex  Solino  p.  74,  22  et  p.  75,  20 — 21  et  p.  76,  2 — 7 1| 
§ 667  ex  Solino  p.  76,  9 — 14  et  20  et  p.  78,  8—11 


3 trachia  D tracia  h ||  barbari  Koppiu$  bardi  BR  || 
5 Denseletae  Solinut  denseleusque  BR  []  mesiusqne  R me* 
sins  B messiusque  b Mestns  Solinut  [I  pangium  R et  for- 
tatse  B^  (pangeum  b)  ||  6 ebrum  RR  ]|  Odrysarum  solum 
SoUnus  II  8 confini  B^  ||  craus  BR  ||  9 austrorum  B'R  || 
10  gente  sarmatae  BR  gentes  sarmatae  b corr.  Mommtenut 
ex  Solino  ||  scytae  ^ ||  11  dein  R ||  sitonia  B ||  habet 
babitat  br  ||  13  sperthio  B at  spartio  b spartio  R Sperchiuo 
Solinut  II  promnntorio  B promuncturio  R ||  14  maronea  BR  ma- 
ronia  b mauronia  r ||  tyrda  BR  ||  16<circa  eum  B cireeum  R | 
locum  addidi  ||  stabulata  B*  ||  abdira  b ||  cui  BR  cuius  b | 
17  fisici  R fysici  R jj  18  traciam  BR  |I  polidori  R ||  19  pro- 
munturium B promnntorium  b promnnctorium  R ||  cryseon 
BR  cryson  b ||  bizantio  R ||  20  dyrratio  BR  ||  21  distant 
R*  II  22  adrias  D |)  ellespontus  RR  [| 


Digilized  by  Googl( 


LIBER  VI ' 225 

Icspontus  angustior  per  stadia  septem  ab  Europa  Asiam 
diuidit.  hic  quoque  duae  ciuitates,  quarum  una  id  est  658 
Sestos,  Europae  est,  Abydos  Asiae,  deinde  promunturia 
contraria : Cberronesi , in  quo  terminatur  Europae  sinus 
5 tertius  et  Asiae  Sigeum,  in  quo  Cynossema  dicitur  locus 
Hecubae  sepulchro  tumulatus,  in  confinio  insula  Tenedos, 
a qua  usque  in  Chium  diffusior  sinus  interiacet,  cuius 
dexterior  Antandriis,  exiguitas  insularum  denique  naui- 
gantibus  caprae  similitudine  diuulgatur,  ab  eaque  Ae- 
10  gaeum  pelagus  appellatur,  sed  in  Corcyrae  Phalario  pro- 
munturio <(effigiem  nauis  scopulus  imitatur,  in  quem  Vlixis 
nauem  uersara  fabulosa  confinxit  antiquitas,  iam  Creta  659 
centum  urbibus  opulenta  in  ortum  occasumque  porrigitur, 
cui  nomen  suum  Hesperidis  filia  Nympharum  pulchra  con- 
is cessit,  aut  Curetum  rex  Cretes,  a quo  Creta  primo,  mox 
Curetis  nuncupata,  deinde  propter  caeli  temperiem  Ma- 
caronesos  est  appellata,  haec  in  longitudinem  tenditur 
milibus  ducentis  septuaginta,  latitudo  quinquaginta  milia 
non  excedit,  circuitus  omnis  quingentis  octoginta  ocio  213  G 
so  milibus  patet,  montibus  Idaeo  et  Dictynnaeo  sublimibus. 
Euboea  uero  a Boeliae  continenti  modico  atque  ita  exi- 
guo mari  interfluente  discernitur,  ut  plerumque  ponte 
iungatur.  duobus  promunturiis,  'ad  Atticam  uersum 


§ 658  ex  Solino  p.  79,  7 — 13  et  p.  79, 17 — 80,  2 []  § 659  ex 
Plinio  IIII  68  et  63  et  64  in. 


3 sextus  BR  sextos  6 []  4 linea  suh  contraria  in  B H 
3 promuntoria  h promontoria  /l  ||  4 cerronessi  BR  ]]  5 Si- 
geam Koppius  ex  Solino  aegeu  BR  ||  cimasema  BR  corr.  p || 
6 haecubae  B haecurbe  R haecube  r [|  ad  confinio  add. 
aegei  b j]  temedus  B tenedos  b temedos  R [j  7.  cium  B^  H 
lUarliani  ipsius  errorem  frustra  correxit  Salmasius  |1  9 eaquae 
B'R  II  aegeum  R egeum  B ||  10  falario  BR  ||  promontorio  R 
promuntorio  b ||  12  confixit  B ||  iam  scripsi  nam  BD  || 
14  aesperidis  BR  ||  nimharum  D |1  pulcra  D ||  15  prae- 
terea B creta  b praeterea  creta  D ||  16  noncupata  D 1| 
macaronisos  Db  macaroncsso*s  B |1  19  circuitum  DLXXXIX 
Plinius  II  20  ideo  BD  ||  dictynneo  B dictim  nec  D ||  21  eu- 
boia  D II  boeciae  D cf.  ad  p.  220, 13  ||  22  mari  om.  B ||  23  iu- 
gatur  D II  promuntoriis  bt>  || 

UABTIAMUS  CAPELLA  15 


Digitized  by  Google 


226 


MARTI  ANI  CAPELLAE 


Gerasto,  et  ad  Hellespontum  Caphareo^  decoratur,  huius 
latitudo  ultra  secundum  miliarium  intra  quadragesimum 
contrahitur,  longitudo  uero  totius  Boetiae  ab  Attica  us- 
que Thessaliam  centum  quinquaginta  milibus  numeratur, 
‘circumferentia  uero  trecentis  sexaginta  quinque  milibus  » 
explicata,  huius  oppidum  Ghalcida  ex  aduerso  Aulis,  et 

660  Carystos  marmore  fluctibus  concolore,  in  Myrtoo  autem 
mari  Cyclades,  quarum  notiores  Delos  et  Antandros:  quae 
nomina  a circulata  ordinatione  sortitae,  item  Sporades, 
quarum  Naxos  Homeri  sepulcbro  memoranda,  aliaeqae  lo 
quam  plures  per  septuaginta  longitudinem  et  per  ducenta 
latitudinem  ducunt,  inter  Cherronesum  et  Samothracen 
quaedam  loca  uasta  nuncque  Barbarica. 

€61  Quartus  uero  magnus  Europae  sinus  ab  Hellesponto 
incipiens  Maeotis  ostio  terminatur,  nam  artum  mare  is 
inter  Europam  et  Asiam  in  angustias  septem  stadiorum 
interfluens  coartatur,  quas  angustias  Hellespontum  dicunt; 
Xerxes  Persidis  rex  adgregatis  nauibus  ponteque  constru- 
cto exercitum  duxit,  uerum  haec  angustiora  quadam  in- 
terriuatione  per  octoginta  sex  milia  distenduntur,  ac  rur-  2» 
sum  diiTunditur  mare  latissimum,  iterumque  contrahi- 
tur; sed  maris  illa  diffusio  Propontis  dicitur  secundaeque 
angustiae  Bosporos  appellantur,  quae  quingentis  passibus 
patet,  item  hac  Darius  Xerxis  pater  copias  ponte  ,,trans- 


§ 660  ex  Plinio  IIII  65  et  68  et  69  et  74  ||  § 661  ex  Solino 
p.  87,  5 — 9 et  Plinio  IIII  76 


1 Geraesto  Plinius  [[  ellespontnm  BD  |)  caphario  D 
Caphereo  Plinius  |1  3 boeotiae  1|  6 calcida  Bli  |]  7 ca- 
ristos  B II  marmore  fluctibus  concolore  Salmasius  ad  Sol.  p. 
177  marmore  (marmoreis  b marmore  et  li)  fluctibus  concolora 
B II  myrtoo  B myrteo  bR  ||  9 post  sortitae  add-  s.s  b 
strofades  R Strophades  b [j  10  naxo  B^R  ||  omeri  BR 
11  septingenta  ex  Plinio  Ludeckius  ||  12  eronessum  BR 

samotracem  BR  samotrachiam  b ||  14  post  uero  add.  ^ R 
ellesponto  BR  |]  15  meotis  BR  meotidis  r ||  hostio  BR 
18  serxes  BR  xerxes  b xerses  r ||  21  contraitur  B^  ||  22  se- 
cundae R secundae  quo  r ||  23  bosphoros  BR  bosphorus  b |j 
24  patent  b |j  serxis  BR  xerxis  b xersis  r |] 


Digilized  by  Googie 


i 


LIBER  VI 


227 


misit,  cuius  ab  Hellesponto  longitudo  ducentis  triginta 
nouem  milibus  inuenilur.  deinde  Scythicus  diffusi  maris  662 
sinus,  in  quo  medio  Maeotis  ostio  iungitur  lacus  Cimme- 
rius, Bosporus  uocatus.  is  duobus  milibus  et  quingentis 
5 passibus,  inter  quos  Bosporos,  id  est  Cimmerium  et  Thra- 
cium latus  interpatent  milia  quingenta,  circuitus  uero 
totius  Ponti  uicies  semel  quinquaginta  milibus,  ut  Varro 
quoque  non  reticet,  qui  dicit  Europae  totius  longitudinem 
habere  sexagies  ter  triginta  septem  milia  passusque  quin- 
io gentos.  Hister  fluuius  ortus  in  Germania  de  cacumine 
montis  ad  nouem  sexaginta  amnes  absumens  etiam  Danu- 
uius  uocitatur.  dehinc  litus  Scythicum  confertum  multi-  663 
plici  <^diuersitate  barbarica,  nam  illic  Getae  Daci  Sarma- 
tae Amaxobii  Trogodytae  Alani  Germaniae  omnis  tractus. 

15  ab  Histro  ad  Oceanum  bis  decies  centum  milium  passuum 
est,  in  latitudinem  milibus  quadringentis  usque  ad  Arme- 
niae solitudines,  nec  procul  lluuius  lacus  oppidum,  sub 
uno  cuncta  nomine  Borysthenes , propter  Achillis  insulam 
eius  sepulchro  celebratam,  introrsus  degunt  Auchetae, 

20  apud  quos  Hypanis  nascitur,  et  Neuri,  apud  quos  Bory- 
sthenes. Geloni  Agathyrsi  Anthropophagi  el  a tergo  eo- 
rum Arimaspi,  tunc  Ripaei  montes  et  regio  caligantibus 
^ 

§ 662  ex  Plinio  IIII  76  — 79  in.  ||  § 663  ex  Plinio  IIII 
80—83  et  88 

2 ad  nouem  add.  VIII  b ||  scjticus  Ji  scitycus  R || 

3 raeotis  BR  |]  cimmerius  R ||  4 bosphoros  irtps  BR  bospho- 
ru8  h II  uocatur  B'R  ||  his  B^R  [|  6 bosphoros  BR  bospho- 
rosque  b ||  cimerium  BR  ||  tracium  BR  ||  6 quinquaginta 
II  7 uiciens  semel  centena  L M Plinius  IIII  77  ||  8 quia 
B*R  II  post  dicit  add,  ter  6 ||  9 tredeciens  centena  XXXVII 
M.  D Plinius  IIII  78  ||  10  ister  Rh  hisister  ^ 1]  11  sub  ad 
linea  in  B jj  assumens  b j|  12  scyticum  BR  jj  confestum 
B^  I 13  dai  D ||  14  amacsobii  BD  [|  trogodyte  B tragodite 
D I termania  IP  1|  16  istro  BD  ||  18  borystenes  B bori- 
stenes  i)  1|  insula  est  b ||  19  celebrata  est  . 6 ||  aucete  B 
ancete  b aut  cetae  D ||  20  spanis  BD  spais  b I|  Neuri  Oro- 
tius  neutri  BD  ||  borystenes  B boristenes  D 1|  21  agatyr- 
si  BD  II  antropophagi  B {erat  antropophagia)  antropofagi 
I)  II  22  Ripaei  Plinius  riphei  BD  |] 

15* 


Digitized  by  Guogle 


228 


MARTIANI  CAPELLAE 


664  tenebris  inumbrata,  post  eosdem  montes  trans  Aquilo- 
nem Hyperborei,  apud  quos  mundi  axis  continua  molione 
torquetur,  gens  moribus  prolixitate  uitae,  deorum  cultu, 
aeris  clementia,  semenstri  die,  fine  etiam  habitationis  hu- 
manae^ praedicanda,  uerum  Sarmatiae  Scythiae  Tauri-  s 
cae  tractus  in  longitudine  habet  milia  nongenta  octoginta, 
latitudine  septingenta  decem,  iam  nihil  in  Europa  aestimo 
memorandum,  [quoniam  et  Hyperboreos  sibi  Asia  uin- 
dicauit.] 

665  Si  autem  laeuorsum  post  Riphaeos  montes  redeas  per  lo 
Oceani  septentrionalis  tractus,  te  denuo  per  Germaniae 
Galliarumque  et  Hiberos  populos  in  Gaditanum  ostium 
reuocabis.  Arimphaei  quippe  iam  in  Asia  constituti  pari- 
lem Hyperboreis  uitam  degunt  cunctis  gentibus  uenerandi, 
ut  ad  eos  uelut  ad  quoddam  asylum  confugiant  metuentes,  is 
ultra  hos  Cimmerii  et  Amazones  ad  Caspium  mare,  quod 
in  confinio  ortus  aestiui  Scythicum  perrumpit  Oceanum. 

666  post  prolixa  terrarum  et  Hyrcania  repperitur.  ceterum 
in  Atlanticum  litus  Oceani  remeantes  per  Aquitaniam  ex- 
tremam extreraaque  Europae  in  Brittanniam  reuertuntur.  20 
quae  insula  iacet  inter  septentrionem  et  occasum  longa 
milibus  octingentis,  lata  trecentis,  circuitus  tricies  octies 

§ 664  ex  Plinio  HII  89  et  91  |1  § 665  ex  Plinio  IIII  94 
et  Solino  p.  101,  4 — 16  (1  § 666  ex  Plinio  IIII  102 — 104  et 
Solino  p.  121,  8 — 11 


2 yperborei  B iperborei  B ||  motione  hD  ratione  B || 
4 semestri  B'D  j)  die  h A.&  B dei  B |{  finem  /)  [j  5 sarma- 
ciae  B.  ||  scytiae  B^  [[  taurice  li  ||  6 longitudinem  B^  [[  post 
octoginta  add.  VIII  h ]|  7 latitudo  DCCXVII  Plinius  IIII 
91  II  8 yperboreus  h yperboreos  BR  ||  asiam  h ||  glossam 
deleui  ab  interpolatore  male  docto  additam  ||  10  ripheos  bll  tri- 
pheos  B fontes  B^  [}  12  hostium  BR  ||  13  arinfei  BR  arim- 
fei  b arnifei  r ||  14  yperboreis  BR  |j  15  quondam  BR  quod- 
dam b quodam  r |]  confugiunt  IB  [|  16  cimmeri  RB  cime- 
rii  r [|  quia  BR  quod  br  ||  17  aestiui  Salmasius  est  ibi  BR  || 
scyticum  BR  ||  18  yrcania  BR  ||  19  athlanticum  BR  ||  sub 
extremam  linea  ducta  in  B ||  20  britaniam  B brittaniam  b 
bryttaniam  R ||  22  circuitu  patere  XXXXVIII . LXXV  M Py- 
theas  et  Isidorus  tradunt  Plinius  ||  trecies  R || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  VI 


229 


et  uiginli  quinque  milia  tenet,  in  uicino  eius  silua  Calido- 
nia  insulaeque  quam  plures,  inter  quas  Orcades  quadra- 
ginta paene  iunctae.  item  Electrides,  in  quibus  electrum 
gignitur,  sed  ultima  omnium  Tyle,  in  qua  solstitiali  tem- 
5 pore  continuus  dies,  brumalique  nox  perennis  exigitur, 
ultra  quam  nauigatione  unius  diei  mare  concretum  est. 
sed  infra  conflnis  est  Galliae  Hispaniaeque,  quibus  nisi 
Oceani  Atlantici  prohiberet  inruptio  Africa  misceretur, 
nam  Velonensis  Baeticae  ciuitas  triginta  tribus  milibus  a 
10  Tingi  oppido  disparatur,  quae  colonia  est  Mauretaniae 
Caesariensis,  huius  auctor  oppidi  Antaeus  dicitur. 

Africa  uero  ac  Libya  dicta  ab  Afro  Libe,  Herculis  6®7 
filio,  in  confinio  est  Elissos  colonia , in  qua  regia  Antaei 
luctamenque  cum  Hercule  celebratur,  et  Hesperidum  horti. 

15  illic  aestuarium  flexuosum,  quem  draconem  uigilem  rumor 
uetustatis  allusit,  nec  longe  mons  Atlas  de  gremio  cacu- 
men proferens  arenarum,  hunc  incolae  Adirim  uocant. 
is  nsque  in  confinia  lunaris  circuli  euectus  ultra  nubium 
potestatem,  qui  ab  occasus  parte  <^litora  prospectat 
20  Oceani,  nemorosus,  fontibus  scatens  sed  rupibus  infecun- 
dus. qua  uero  Africam  spectat,  opimus  omnis,  arbores 
praeterea  gignit  cupressi  similes,  odore  tamen  graues, 
quae  lanam  obducunt  instar  serici  pretiosam,  per  diem 
silet,  nocte  et  ignibus  micat  et  tibiis  fistula  cymbalis  tym- 
25  panisque  percrepat  Satyris  Aegipanisque  bachantibus. 

§ 667  ex  Solino  p.  121,  13—  122,  6 et  p.  122,  20  — 123, 

16  et  p.  124,  11 

1 sylua  B |]  calydonia  /?  j]  3 poene  R [|  6 unus  |1 
7 ispaniaeque  B spaniaeque  R hispaniaeque  r []  8 athlan- 
tici  BR  [|  africae  BR  corr.  p H 9 beticae  BR  ||  ciuitatis 
B^  II  10  mauritaniae  R ||  11  anteus  BR  []  12  lybia  BR  [| 
libe  Rb  liber  aut  libet  B (ab  Afro  Libyis  Herculis  filio  So- 
linus)  II  13  lisos  B lissos  b ||  antei  BR  ||  14  esperidum  BR  || 
orti  BR  ortus  b ||  16  athlans  BR  athlas  b |]  17  addirim  b 
adiri  BR  (cf.  Mommseni  proleg.  Salini  p.  IX)  ||  18  his  B'R  H 
confinio  r |1  19  littora  Z>  | 20  scantens  D ||  21  oma  B 
oihaes  b ||  22  cupresse  Z)‘  | 24  solet  ||  25  satiris  D |1 


Digitized  by  Google 


230 


MARTIANI  CAPELLAE 


^668  occasum  lilus  per  quadringenta  nonaginta 

sex  milia  saltus  feris  Lybicis  occupati,  nec  plurimum  di- 
stant septem  montes,  qui  parilitate  cacuminis  fratres  sunt 
appellati,  sed  elefantorum  pleni,  ac  sunt  ultra  prouinciam 
Tingitanam,  cuius  longitudo  centum  septuaginta  milium  5 
est.  item  Siga  oppidum  e regione  Malacam  urbem  Hispa- 
niae contemplatur,  in  litore  quoque  Cartenna  maiusque 
oppidum^  Caesarea,  item  Icosium  aeque  coloniam,  item 
Rusgoniae  etRusucurus,  Saldae  etiam  ceteraeque  ciuitales 
atque  Igilgili  Tubusubtus.  flumen  uero  Ampsaga  abest  xo 
669  a Caesarea  trecentis  uiginti  duobus  milibus,  utriusque 
Mauritaniae  longitudo  decies  triginta  octo  milia,  latitudo 
quadringenta  sexaginta  septem,  ab  Ampsaga  Numidia 
est  nomine  Masinissae  celebrata.  Numidae  Nomades  dicti, 
cuius  in  mediterraneis  colonia  Cirta,  interius  Sicca  atque  is 
Bulla  regia,  in  ora  uero  litoris  Hippo  regius  ac  Tabraca, 
interius  Zeugitana  regio,  quae  proprie  uocatur  Africa, 
habet  haec  tria  promunturia : Apollinis  aduersum  Sardi- 
niam, Mercurii  respectans  Siciliam,  quae  in  altum  pro- 
currentia duos  efficiunt  sinus,  Hipponensem  proximum  ab  20 


§ 668  ex  Solino  p.  124,  1 — 3 et  20 — 21  et  Plinio  V 17  et 
19—21  II  § 669  ex  Plinio  V 21  extr.  -24 


1 nonaginta  (nonoginta  ante  corr.)  sex  B LXXVI  bD  || 
2 libicis  BR  ||  3 a parilitate  Vulc.  parilitate  b paritate 
BD  II  5 tingitaniam  II  6 malacam  b alacam  B malacram 
D 11  ispaniae  5'  ||  7 cartenna  Plinius  V 20  in.  et  titulus  Hen- 
zeni  5334  carmenna  B carnenna  b carnennia  Z)  ||  9 rusogo- 
niae  bR  ]]  rusuccurus  BR  rasucnrrus  b ||  Salde  Plinius  aldae 
BR  II  etiae  R et,  ut  uidetur  corr.  in  etiam,  B ||  10  Igilgili 
Plinius  igibgi  B igilgi  R |[  Tubusnptus  Plinius  et  Itin.  Anton. 
p.  32  et  39  IF.  tubusubtu  BR  ||  et  Rusarus  add.  p ante  flumen 
om.  BRD  H ambaga  BR  ||  12  mauretaneae  B^  ||  ad  octo 
add.  yil  b II  13  quadrangenta  R ||  isaga  B saga  bR  || 
14  Masinissae  add.  Grotius  ||  15  circa  bR  ||  16  regio  b ||  ippos 
BR  ippus  b II  tabracca  B ||  18  prorauntoria  b promontu- 
ria  R ||  pro  Appollinis  coni.  Candidum  Grotius  sed  Martia- 
num  ipsum  errasse  aqnouit  Koppius  ||  20  Hipponensem  proxi- 
mum ex  Plinio  addidit  Koppius  Q 


Digitized  by  Google 


LIBER  VI 


231 


Hippone  Diarryto.  deinde  promunlurium  Apollinis  et  in 
alio  sinu  Vlica  Catonis  morte  memoranda,  flumen  Bagrada 
ac  propinqua  Carthago  inclita  pridem  armis,  nunc  felici- 
tate reuerenda.  demum  Maxula  Carpi  Messua  Clypeaque 
6 in  promunturio  Mercurii,  item  Curubis  Neapolis. 

Mox  alia  distinctio:  Libyphoenices  uocantur  qui  By-  670 
zacium  incolunt,  quae  regio  ducentis  quinquaginta  mili- 
bus passuum  circuitur.  cuius  salio  centesimo  messis  in- 
cremento feneratur,  hic  oppida  Pupput  Adrumetus  Leptis 
10  Ruspae  Tapsus  Tenae  Aues  Macomades  Tacape  Sabrata 
contingens  Syrlim  minorem,  ad  quam  Numidiae  et  Afri-  2/7  6? 
cae  ab  .Ampsaga  longitudo  sunt  milia  quingenta  octoginta, 
latitudo  ducenta. 

Tertius  sinus  diuidilur  in  geminos  duarum  Syrtiuin  671 
15  recessus  uadoso  ac  reciproco  mari,  sed  minor  Syrtis  a 
Carthagine  abest  trecentis  milibus,  ad  maiorem  uero  per 
deserta  pergitur,  quae  serpentibus  diuersis  ac  feris  habi- 
tantur. post  haec  Garamantes,  super  hos  fuere  Psylli, 
in  deflexu  ciuilas  Oeensis  et  Leptis  magna,  inde  Syrtis 
20  maior  circuitu  sexcentorum  uiginti  quinque  milium,  tunc  672 
Cyrenaica  regio,  eadem  est  Pentapolitana  Aminonis  ora- 
culo memorata , quod  a Cyrenis  abest  quadringenta  milia 
passuum,  urbes  maximae  ibi  quinque:  Berenice  Arsinoe 
Ptolemaida  Apollonia  ipsaque  Cyrene.  Berenice  autem 


§ 670  ex  Plinio  V 24  et  25  ||  § 671  ex  Plinio  V 26  et  27  II 
§ 672  ex  Plinio  V 31—33  et  39—40 


1 ippone  diarryto  BR  [[  promuntorium  b promontu- 
rium  r 11  2 bagrada  B barcada  b bagadra  R |1  3 inclyta 
^ 11  5 promuntorio  b promonturio  R Jl  4 Misna  Plinius 
5 curubis  BR  curiu  6 H 6 lybiphoenices  B lybiephoenices  bR 
byzacinm  R bizatinm  B byzancium  r H 8 ratio  B^R  H mes- 
ses B^R  11  9 puput  B deest  hodie  apud  Plinium  H adrometus 
BR  II  10  ne  B tene  b tenae  R ||  abes  bR  abies  B |I  ma- 
cosmades  b |1  12  ansaga  BR  1|  ad  octoginta  add.  at  XC  b || 
16  ad  milibus  add.  passuum  b ||  18  Psylli  Plinius  spylli  BR 
sphylli  5 11  19  oeeusis  Rb  (in  quo  rursum  in  ocensis  correctwn) 
ocensis  B |1  sertis  B syrtis  b sirtis  R |]  20  circuitp  ita  D 
Circuit  BR  circuitus  p 1|  sescentorum  1|  21  cirenaica  B 1| 
24  ptolomaida  B ||  uerenice  B^  || 


Digitized  by  Google 


232 


MARTIANI  CAPELLAE 


in  extremo  Syrtis  cornu,  ubi  Hesperidum  horti,  fluuius 
Lethon,  lucus  sacer,  abest  a Lepti  trecentis  ^septuaginta 
quinque  milibus,  ab  ea  Arsinoe  quadraginta  tribus  mili- 
bus et  deinceps  Ptolemais  uiginti  duobus,  proculque  Ca- 
tabathmon et  Marmarides  et  in  ora  Syrtis  Nasamones.  5 
deinde  Mareotis  Paraetonium,  inde  Apis  Aegypti  locus, 
a quo  Paraetonium  in  sexaginta  duobus  milibus,  inde 
Alexandrea  ducentis  milibus,  totius  autem  Africae  a mari 
Atlantico  cum  inferiore  Aegypto  tricies  quadraginta  milia, 
ab  Oceano  ad  Carthaginem  magnam  undecies  milies,  ab  10 
ea  ad  Canopum  Nili  proximum  ostium  sedecies  milies 
octoginta  octo  milia. 

673  Interior  autem  Africa  ad  meridiem  uersus  inter- 
uenienlibus  desertis  habet  Leucaethiopes  Nigritas  et  cete- 
ros monstruosae  nouitatis,  post  quos  solitudines  fugiendae  15 
ad  orientem  uersus.  fluuius  Niger  eius  cuius  Nilus  est 
prorsus  naturae,  inter  solitudines  degunl)>  Atlantes,  qui 
neque  ulla  inter  se  nomina  habent  et  Soli  inprecantur, 
quod  eos  cum  messibus  semper  amburat,  hi  numquam 

674  somniare  uidentur.  Trogodytae  in  specubus  manent  ue-  20 
scunturque  serpentibus  striduntque  potius  quam  locuntur. 
Garamantes  uulgo  feminis  sine  matrimonio  sociantur. 
Augilae  inferos  colunt.  Campasantes  nudi  et  inbelles 


§ 673  ex  Plinio  V 43 — 45  jj  § 674  ex  Plinio  V 45  et  46 


1 esperidum  BR  ||  2 leton  BR  lecon  5 |1  3 arasinoe  D [] 
milibus  om.  7?  ||  4 ptolomais  BD  ||  catabatmon  B catha- 
balitmon  /)  jj  6 mareotis  B raaraeotis  h maroetis  D |1  pa- 
retonium  D maretonium  B ||  in  ||  8 ducenta  milia  totius 
A [1  9 athlantico  Db  atlilantoco  B deinde  circuitus  i longitudo 
add.  b 1]  tricies  in  D legi  falso  negat  Koppius  ||  10  carta- 
ginem  D |]  ad  om.  7?*  |j  11  hostium  BD  ||  XVI . XXVIII  M p. 
Plinius  V 40  extr.  j[  14  leucoetiopes  B leucoethiopes  b leu- 
cathiopes  D ||  nigratis  B'^  |1  16  locum  recte  distinxit  Lu~ 
deckius  H 17  aclantes  R aclactes  B'  [J  19  hi  A |]  20  tro- 
goditae  A trogloditae  B troglodytae  R ||  21  stridunt  neque 
B^  [[  loquuntur  A |]  23  Augylae  Plinius  autgilae  BR  autgu- 
lae  r [J  Gfamphasantes  Plinius  [] 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VI 


233 


externis  'numquam  miscentur.  Blemmyae  sine  capite  sunt 
atque  os  et  oculos  in  pectore  gerunt.  Satyri  hominum 
nihil  habent  nisi  faciem.  Aegipanes  quales  pinguntur 
existunt.  Himantopodes  debilitate  pedum  serpunt  potius 
5 quam  incedunt.  Pharusi  comites  Herculis  fuere,  post 
hos  finis  est  Africae. 

Aegyptus  dehinc,  hoc  est  .4siae  caput,  quae  una  ab  67& 
ostio  Canopi  ad  ostium  Ponti  habet  uicies  sexies  centena 
triginta  octo  milia  passuum,  ab  ore  autem  Ponti  ad  os 
10  Maeotis  sedecies  centena  septuaginta  quinque  milia  pas- 
suum. uerum  Aegyptus  introrsum  ad  meridiem  tendit, 
donec  a tergo  Aethiopes  obuersentur,  cuius  inferiorem 
situm  Nilus  dextra  laeuaque  diuisus  amplectitur,  ut  Aegy- 
ptum Nili  possis  insulam  uocitare.  nam  ab  ambitu  cir- 
is cumfluentis  amnis  etiam  Delta  litterae  figuram  creditur 
detinere,  sed  a principio  fissurae  ipsius  fluuialis  ad  Ca- 
nopicum ostium  milia  centum  quadraginta  sex.  summa  67e 
autem  eius  pars  contermina  Aethiopiae  multas  oppidorum 
praefecturas  habet,  quas  nomos  uocant,  inter  quas  Mene- 
20  laitem  Alexandriae  regionem,  item  Libyae  Mareotin. 
Heracleopolis  autem  insula  Nili  est,  in  qua  oppida  Her- 
culis, Arsinoita  et  Memphita,  quae  ad  summum 'Delta  per- 
ueniunt.  Nilus  autem  ipse  incertis  ortus  fontibus  credi- 
tur, cum  luba  rex  eum  a monte  inferioris  Mauritaniae  de 
25  lacu  Nilide  oriri  significet,  quod  animalibus  isdem  et  argu- 
mentis feturae  parilis  approbatur.'  in  omni  autem  Delta 


§ 675  ex  Plinio  V 47  et  48  ||  § 676  ex  Plinio  V 48  extr. 
— 51  et  59  et  62 — 6.3 


1 esternis  B\R^  |]  blommye  bR  blemmys  B j|  sinea  i?*  || 
3 egipanes  BR  jj  4 exsistunt  B I|  Himantopodes  Plinius  ia- 
mantopodes5  imantipodes  b imantopedes  R |J  5 farusi  BR 
hercules  B'R  ||  7 egyptus  .ff  j|  8 hostio  BR  [|  hostium  BR 
XXVI . XXXIX  M p.  Plinius  [J  9 hore  R ])  10  meotis  BR 
XV . XLV  M p.  Plinius  ||  12  ethiopes  BR  [J  15  deltae  BR 
18  ethiopiae  BR  |]  19  nom  []  menalaitem  b [|  20  lybiae 
BR  I mareotis  b [|  22  arsenoita  b |1  qui  B'R  ||  24  mante 
R*  1 mauretaniae  B^  |j  de  B j| 


Digitized  by  Google 


234 


MARTIANI  CAPELLAE 


INili  oppida  ducenla  quinquaginta  fuisse  Artemidorus  ad- 
testatur-  in  litore  tamen  Aegyptii  maris  praestantior  ur- 
2i9</i)ium'Alexandrea  constituta,  ab  Alexandro  Magno  condita, 
a Canopico  ostio  in  duodecim  milibus  passuum  iuxta  lacum 
Mareoticum,  qui  complures  insulas  habet  tra-<^icctusque  5 
quadringentos,  cuius  tam  longitudo  quam  etiam  latitudo 

677  centena  quinquagena  milia  passuum  tenent,  unde  ultra 
Pelusiacum  ostium  Arabia  est  ad  Rubrum  perlinens  mare, 
quod  Erythraeum  ab  Erythra  rege  Persei  et  Andromedae 
filio  uocitatum,  a colore  etiam  dictum  Rubrum,  nam  fons  lo 
est  in  litore,  quem  cum  greges  biberint  in  rubrum  colo- 
rem incipiunt  mutare  lanas,  huius  maris  oppidum  Ar- 
sinoe. 

678  Verum  Arabia  tenditur  usque  odoriferam  ac  diuilem 
terram  sed  iuxta  est  Syria  mullis  distincta  nominibus,  is 
nam  et  Palaestina  est  quae  contingit  Arabiam , et  ludaea 
et  Phoenicia  et  quantum  interior  habetur  Damascene,  in 
meridiem  uergens  Babylonia  et  eadem  Mesopotamia  inter 
Euphraten  et  Tigrim,  qua  transit  Taurum  montem  So- 
phene , citra  uero  eam  Commagene^  et  ultra  Armenia  et  20 
Assyria  ante  dicta,  et  ubi  Cilicia  et  Arabia  quadringenta 


§ 677  ex  Molino  p.  165,  10 — 18  ||  § 678  ex  Solino  p.  165, 
18—19  et  Plinio  V 66  et  67 


2 egyptii  ^ |]  3 alexandria  7?  [j  4 cenobico  BR  cano- 
bico  b II  iusta  ^ ]|  0 traiectusque  quadringentos]  insulas 
quoque  pluris  amplexus  XXX  M p.  traiectu  CL  ambitu  Pli- 
nius 1]  8 ababia  D et  corr.  in  arabia  (sed  r rursus  deleta)  B 1 
arabia  add.  5 1|  9 erytreum  BD  |j  erytra  B erytro  D ||  per- 
seg  B^  II  andromaede  B andromede  D ||  11  littore  1)  || 
12  inquipiunt  B^  ||  14  ad  add.  b ante  odoriferam  ||  15  siria 
J)  [I  destincta  B^  |1  16  palestina  BD  [|  qua  Plinius  [|  con- 
git  B cingit  b ||  iudea  BD  iudeam  b ||  17  phoeniciam  b feni- 
cia  Zi  []  18  babyloniam  b babilonia  D ||  et  ex  Plinio  Lii- 
deckius  ex  BD  ||  mesophotamia  b [|  19  eufraten  D ||  tygrin 
D II  sophone  BD  ||  20  eam  BD  etiam  p ||  magene  [] 
et  ultra  armenia  et  asyria  (asiria  RD)  ante  (antea  B*RD) 
dicta  et  ubi  Cilicia  et  Arabia  BRD  et  ultra  Armaeniam  Adia- 
bene Assyria  an  dea  et  ubi  Ciliciam  attingit  Antiochia.  Lo- 
gitudo  ei’  inter  Cilicia  & Arabia  p [|  21  cicilia  B^  || 


Digilized  by  Googl( 


LIBER  VI 


235 


milia  passuum,  laliludo  autem  a Seleucia  ad  oppidum  Eu- 
phratis Zeugma  centum  septuaginta  quinque  milia.  Ostra-  679 
cine  Arabia  finitur:  a Pelusio  sexaginta  sex  milibus  pas- 
suum. Apollonia  Palaestinae  per  centum  octoginta  octo 
5 milia  passuum  procedens,  supra  Idumaeam  et  Samariam 
ludaea  longe  laleque  funditur,  pars  eius  Syriae  iniuncta 
Galilaea  uocatur,  a ceteris  eius  partibus  Iordane  amne 
discreta,  qui  fluuius  oritur  de  fonte  Paniade.  secunda 
elatio  ludaeae  ab  Hierosolymis,  in  quo  latere  est  fons 
10  Callirrhoe.  ab  occidente  Esseni , qui  sine  concubitu  et 
cunctis  cupiditatibus  uiuunt.  hinc  aliquanto  interius  Ma- 
sada  castellum,  in  quo  ludaeae  finis  est.  iungitur  Deca- 
polis  dicta  a numero  ciuitatum.  redeuntibus  ad  oram  C80 
Phoeniciae  colonia  Ptolemais,  a tergo  Libanus  et  Anti-  220  G 
15  libanus  montes,  interiacentibus  campis  fiargilus  item 
mons  sedet,  item  Syria  desinente  inter  oppida  Phoeni- 
ciae Antiochia , quae  Oronte  amne  diuiditur.  super  eam 
mons  nomine  Casius,  cuius  altitudo  quarta  uigilia  solem 
per  tenebras  uidet.  in  Syria  fluuius  Euphrates  nascitur  681 
20  a monte  qui  uocatur  Capotes.  ibi  quoque  Marsyas  alius 
amnis,  inter  Syriam  et  Parthiam  oppidum  Palmyra  niox- 
que  Euphrates  fluuius,  cuius  decem  dierum  nauigatione 
in  ipsam  Seleuciam  Parthorum  urbem  maximam  perueni- 
tur.  sed  scissus  Euphrates  laeuorsum  in  Mesopotamiam 


§ 679  ex  Plinio  V 68  — 74  in.  ||  § 680  ex  Plinio  V 74 

— 80  in.  [j  § 681  ex  Plinio  V 83  et  88  et  89—90 


1 eufratis  BR  ||  2 zeuma  BR  ||  ostraciae  6 ||  3 CLXXXVIIII 
nnil.  p.  Plinius  V 69  ||  5 ibymeam  R ydimo  B ydimem  b || 
sainariam  b samarin  BR  samaria  in  r (et  ante  corr.  b)  [j  6 in- 
cnncta  /P  ||  7 galilea  BR  [[  8 paneade  bR  ||  secunda  latio 
B secundum  latus  d [|  9 iudeae  BR  [|  hierosolimis  B 
10  callirroe  BR  jj  occidente  b occidenti  B occidentis  R 
essenii  B^  ||  sene  B [|  12  iudeae  BR  [[  decaprailis  «/  uide- 

tur  B'  II  14  foenieiae  BR  [|  16  Gtpost  montes  deleta  in  BR  || 
bargylus  BR  ||  16  sedit  B^  ||  siria  B |j  poeniae  B^  ||  17  an- 
tiocia  B^  [|  18  Casius  Plinius  V 80  cassius  BR  ||  19  eufra- 
tes  R II  20  maisias  B ||  21  partiam  bR  partium  B ||  pal- 
mira  BR  ||  22  eufrates  R ||  23  seleutiam  R ||  24  eufrates  R || 


Digitized  by  Google 


236 


MARTIANI  CAPELLAE 


uadit  et  Tigridi  infunditur,  dextro  autem  meatu  Babylo- 

682  niam  petit,  quae  Chaldaeae  caput  est.  sed  redeundum 
ad  oram  Syriae,  cui  confinis  est  Cilicia,  in  qua  oppidum 

, Veneris  et  Cypros  insula  et  fluuius  Paradisus.  Ciliciae 
Pamphylia  sociatur,  cuius  ultima  Phaselis,  dehincque  5 
Lycaonia  in  Asiaticam  iuris  dictionem  uersa , quae  ah  illa 
parte  qua  Galatiae  contermina  est  habet  ciuitates  quattuor- 

683  decim.  uerum  Pamphyliae  iuncta  Lycia,  a qua  incipit 
mons  Taurus  paene  mediatenus  orbis  conscius,  quem  pe- 
ragraret, nisi  maria  restitissent,  quae  aliquando  flcxuo-  lo 
sus  euadit  et  in  Ripaeorum  montium  iuga  sub  nominum 
diuersitate  protenditur,  nam  inter  cetera  nomina  idem 
Niphates  est  Caucasus  et  Sarpedon.  Portarum  etiam  no- 
mine censetur  et  alibi  Armeniae,  alibi  Caspiae,  et  idem 
Hyrcanius  Coraxicus  Scythicus  Ceraunius  appellatur,  in  is 

684  Lycia  alius  mons  Chimaera  <(noctibus  flagrans,  haec  ha- 
buit oppida  septuaginta,  nunc  triginta  sex  sunt.  Telmesus 
oppidum  dicitur,  quo  finitur,  hinc  Asiaticum  siue  Carpa- 
thium mare,  et  quae  proprie  uocatur  Asia,  cui  ab  oriente 
Phrygia  et  Lycaonia,  a seplemtrione  Paphlagonia  est.  20 
huius  longitudo  quadringenta  septuaginta  milia  passuum, 

685  latitudo  trecenta.  Armenia  altera  ab  oriente,  a septen- 

§ 682  ex  Plinio  V 91—96  |j  § 683  ex  Plinio  V 97  et  98 
et  100  in.  \\  § 684  ex  Plinio  V 100—102  |1  § 685  ex  Plinio 
V 102 — 103  in.  et  Solino  p.  185,  6—14 

1 babiloniam  ^ |1  2 caldeae  BR  [|  3 horam  BR  ||  cilia 
/?’  II  post  qua  add.  -i-  b U 4 cipros  B ciprus  b i|  et  fluuius  b 
fluuius  BR  II  paradysus  bR  H 5 pampilia  br  pamphilia  BR  || 

6 licaonia  BR  H ditionem  b dictione  /1  ||  7 quae  galaciao 
R II  8 pamphiliao  BR  |j  liciae  B licia  R cilicia  r [|  a qiia 
bR  qua  ^ |j  9 conscius  BR  constitutus  r Ij  10  quae  BR 
qui  p 1]  11  Ripaeorum  Plinius  ripheorum  BR  | 13  nifatea 

est  R nifatest  B nimfates  est  b l|  syrpedon  b 1 15  myrea- 
nus  BR  II  coranxicus  B coraxicus  b coraxinus  R ||  scyticus 
B syticus  R ||  Ceraunius  Plinius  ceraunias  BR  j]  16  cimera 
BR  chimera  b ||  18  carpatium  BD  ||  19  cui  ab  b quae  ab 
B s.h  D y 20  frigia  BD  ||  licaonia  BD  ||  paflagonia  BD  || 

22  latitudinem  CCCXX  M Plinius  V 102  ||  alteri  corr.  in  al- 
tera B ut  alterior  add.  b ulterior  D [] 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VI 


237 


trione  Pontica,  in  proximo  Caria  est,  mox  Ionia  et  ultra 22/6^ 
Aeolis  sequitur. 

In  Phrygia  Celaene  antea , in  Apamiam  commutata, 
illic  Marsyas  et  natus  et  occidit  et  fluuio  nomen  dedit  et 
5 cum  Apolline  decertauit.  denique  pars  eius  Aulocrene 
uocitatur,  unde  Maeander  amnis  exoritur.  Phrygia  Troadi  686 
imminet,  ah  aquilone  Galatia  est,  a meridie  Lycaoniae  et 
Pisidiae  Mygdoniae  confinis  est,  ab  oriente  Lyciae,  a 
septemtrione  Moesiae,  Cariae,  dehinc  Tmolus  croco  flo» 

10  rens  amnisque  Pacto-^lus.  hinc  Ioniae  Miletos  caput, 
ibi  etiam  Colophon  oraculo  Clarii  Apollinis  celebrata. 
Maeoniae  principium  Sipylus  Smyrna  etiam  Homero  no- 
tissima, quam  circumfluit  Meles  fluuius.  nam  Smyrnaeos 
campos  Hermus  intersecat,  qui  ortus  Dorylao  Phrygiam 
16  Cariamque  dispescit,  iuxta  Ilium  sepulchrum  Memnonis 
iacet.  supra  Troadem  in  mediterraneo  Teutrania  est, 
quae  regio  Moesorum  fuit,  ciuitas  uero  Teutrana  Cayco 
flumine  alluitur,  ibi  inter  omnes  Asiae  ciuitates  Perga- 
mum clarius,  nam  Bithynia  initium  Ponti  est  et  ab  ortu  687 
so  Thraciae  aduersa  a Sagari  flumine  primos  fines  habet. 


§ 686  e.x  Solino  p.  185,  17  — 186,  3 et  p.  186,  13  et  15  et  18 
et  20  — 187,  5 et  p.  187,  18  et  p.  188,  3 - G et  Plinio  V 126  [] 
§ 687  ex  Solino  p.  190,  3 — 5 ^habet’  et  Plinio  VI  4 et  Solino 
p.  190,  5 'ante’  —12 

1 proxima  [)  iania  corr,  in  ionia  B at  alania  add.  b 
alania  ||  2 eolis  BB  eoles  b j]  sequitur,  in  Phrygia 
scripsi  redit  (redi  B^)  in  frigiam  BD  media  Doride  in 
Phrygia  p ||  celene  B caelene  D [|  apaniam  Z)  ||  4 mar- 
sias  BD  1]  6 meander  BD  ||  frigia  troadi  B frigia  autem 
troiadi  b frigia  a troia  Z>  ||  7 Lycaoniae  Grotius  ex  Solino  ly- 
caonia  B licaonia  /)  ||  8 pisidie  D ||  migdonia  D micdo- 
niae  B et  micdoniao  b []  liciae  Z)  ||  9 VII  trione  D ||  Moe- 
siae Solinus  p.  186,  1 mysiae  BD  (|  carie  D caryae  B || 
-i-  molus  d molus  BD  |{  10  hinc  ioniae  b hioniae  B hinc 
meonie  r hionie  /{  ||  11  clari  B^R  ]]  12  meoniae  BR  [|  omero 
BR  II  13  melis  b |J  smyrneos  BR  II  14  ermiis  BR  |1  fri- 
giam BR  II  15  dispicit  R dispexit  5 ||  16  uero  teutrana  R Q 
17  caito  b cato  BR  ||  19  bitinia  B bithinia  b britinia  R 
brithinia  r ||  20  traciae  BR  ||  habitatores  post  primos  add.  p 
Unes  ego  ex  Solino  p.  190,  5 addidi  || 


Digitized  by  Google 


238 


MARTIANI  CAPELLAE 


qui  iluuius  alii  fluuio  Gallo  miscetur,  a quo  Galli  dicuntur 
ministri  matris  deum,  haec  et  Bebrycia  el  Mycdonia  dicta 
est,  a Bithyno  rege  Bithynia,  in  ea  ciuitas  Prusias,  quam 
Hylas  inundat  lacus,  quo  puer  eiusdem  numinis  dicitur 
interceptus,  ibi  Libyssa  locus  Nicomediae  proximus,  in  s 

688  co  sepulchrum  Hannibalis  memoratur,  dehinc  Ponti  ora 
post  fauces  Bospbori  et  amnem  Rhesum  Sagarimque  sinus 
Mariandyni,  in  quo  Heraclea  ciuitas,  portus  Acone,  ubi 
herba  iieneni  aconitum  procreatur,  specus  Acherusius, 

689  qui  mergitur  in  profunda  telluris,  inde  Paphlagonia,  ubi  lo 
a tergo  Galatia  est.  .«ed  hic  Enetosa  etiam  ciuitas,  a cuius 
ciuibus  in  Italia  ortos  Venetos  asserunt,  ibi  promuntu- 
rium Carambis,  quod  a Ponti  ostio  abest  milibus  passuum 

.222  ducentis  uiginti,  quantum  a Cimmerio,  ibi  etiam  mons 
Cytorus  et  ciuitas  Eupatoria,  quam  Mithridates  fecerat,  is 
sed  eo  uicto  Pompeiopolis  appellata. 

690  Cappadocia  autem  inlrouersus  recedit,  quae  laeuor- 
sum  ambas  Armenias  Commagenemque  transcurrit,  dex- 
trorsum plurimos  Asiae  populos  ambiens,  ad  iuga  Tauri 
succrescit  in  ortu,  praeterit  Lycaoniam  Pisidiam  Ciliciam  20 
super  tractum  Syriae  means,  Antiochiae  partem  in  Scy- 
thiam pertendens,  ab  Armenia  maiore  diuiditur  Euphrate 
fluuio,  quae  Armenia  inchoata  montibus  Panedriis.  in  Cap- 

§ 688  ex  Solino  p.  191,  1—9  ||  § 689  ex  Solino  p.  191, 

10  — 15  et  Plinio  VI  6 — 7 (uel  Solino  p.  191,  16  — 18)  1| 

§ 690  ex  Solino  p.  191,  19  — 192,  8 et  192,  11  — 14  et  Plinio 
VI  24  e.xtr. 

1 fluuios  5*  II  ali  R et  corr.  in  alii  B alio  b ||  2 bebricia 
Bft  II  3 binitio  ul  iiidetur  B bitino  b bytino  R bythino  r [| 
bytiniae  B bytinia  R bythinia  r ||  prutius  i ||  5 lybissa 
BR  II  6 annibalis  BR  hannibalis  r ||  7 amnum  R ||  res- 
sum  B ressem  R U sinus  Mariandyni  ex  Solino  p sinusque 
ady  BR  ||  8 eraclea  R ||  9 erba  BR  ||  acerosius  BR  1| 

10  paphlagonia  R el  deleta  1 5 ||  12  ubi  b |j  promuntorio  B 
promuntorium  b promonturium  R ||  14  CCC.VXV  M p.  uel  ut 
aliis  placet  CCCL  M Plinius  ||  quantum  scripsi  tantum  BR  [j 
chimeris  BR  1|  15  cythorus  R ||  mitridates  BR  j|  17  liuor- 
sam  R II  18  commaginemque  1 21  Scythiam  Solinus  p. 

J92,  5 sistiam  BR  ||  22  eufratae  R ( 23  Cappadociae  b |1 


Digilized  by  Google 


LIBER  VI 


23^ 


padocia  multae  urbes  eximiae,  inter  quas  Melita,  quam 
Semiramis  condidit,  et  Mazaca,  quam  dicunt  urbium  ma* 
irem,  cui  Argaeus  mons  imminet,  qui  niues  uerticis  al- 
bicantis ne  aestiuis  quidem  solibus  superfundit,  in  hac 
5 Cappadocia  longitudo  Asiae  undecies  centena  quadraginta. 

Assyrii  ^Adiabene  incipiunt,  quos  excipit  Media  in  6^9t_ 
prospectu  Caspii  maris,  quae  Caucaseis  montibus  cingitur. 
sed  Caucasus  portas  habet,  quas  Caspias  dicunt,  cautium 
praecisiones  etiam  ferreis  trabibus  obseratas  ad  externo- 
10  rum  transitum  cohibendum,  quamuis  uerno  etiam  serpen- 
tibus obcludantur.  a quibus  ad  Pontum  ducenta  milia 
passuum  esse  non  dubium  est.  in  Ponto  autem  sunt 
insulae  Symplegades,  mox  regio  Margiane  sola  in  eo  tractu 
uitifera,  inclusa  montibus  stadiorum  mille  quingentorum, 

15  difficilis  aditu  propter  solitudines  arenosas,  quae  sunt  per 
centum  uiginti  milia  passuum,  regionis  praedictae  amoe- 
nitatem Alexander  Magnus  delegerat  et  ibi  primo  nominis 
sui  condiderat  ciuilatem,  quae  excisa  est,  et  ab  Antiocho 
Seleuci  filio  reparata  cum  nomine  patris^  eiusdem,  cuius 
20  circuitus  habet  stadia  septuaginta  quinque,  inde  Oxus  223  G 
amnis,  qui  circa  Bactram  cum  eius  nominis  oppido  flu- 
uioque.  ultra  Paranda  oppidum  Sogdianorum,  ubi  Ale- 
xander tertiam  Alexandream  condidit  ad  contestandam 
itineris  prolixitatem,  quippe  ibi  a Libero  dehinc  ab  Her- 


§ 691  ex  Solino  p.  196,  1 et  17  et  Plinio  VI  28  et  30  et 
Solino  198,  1 et  Plinio  VI  31  — 32  et  46  — 47  H § 692  ex  So- 
Hno  p.  199,  1 — 200,  4 


2 sameraniis  5 saemiramis  i semeramisfl  semiramis  r (| 
mazasa  BR  [j  3 argeus  BR  ||  5 capadocia  R ||  duodeciens 
centena  L M p.  Plinius  []  6 assirii  B ])  adgabene  b ||  in- 
quipiunt  /P  ||  8 caucasis  B [)  10  coibendum  B ||  13  Mar- 
giane Plinius  martianae  B martiana  D ||  15  ac  anie  propter 
add.  B^  II  solitudinis  B'  U 18  antioco  B |)  19  cum  nomine 
BD  cognomine  b ||  20  stadiis  LXX  Plinius  VI  47  |j  oxus  b 
oxis  BR  II  21  Bactrum  Snlinus  p.  194,  4 bractani  BR  bactri 
b II  22  paranda  BR  Panda  Solinus  |1  22  socdianorum  BR  ^ 
23  alexandriam  R |]  24  post  quippe  add.  emensi  p ||  p.  240,  1 
ibi  H et  fortasse  B,  quod  deleui:  mensi  in  rasura  b immen- 
si p II 


Digilized  by  Googie 


240 


MARTIANI  CAPELLAE 


cule  arae  sunt  constitutae  in  testimonium  laboris  [ibi], 
illam  terrarum  partem  Laxates  fluuius  secat,  qui  Tanais 
putabatur,  quem  Demodamas  dux  transcendit  aliumque 
esse  perdocuit  et  ultra  Didymaeo  Apollini  aras  cxtruxit. 

«93  Hic  Persicus  limes.  Scythis  iungitur.  sed  Scythico  5 
Oceano  et  Caspio  mari,  qua  in  oceanura  Eoum  cursus  est, 
profundae  in  exordio  niues,  debincque  longa  desertio, 
post  quam  Antbropophagi  excursus  inuios  reddidere,  post 
quos  Seres,  qui  undis  aspergunt  arbores  suas,  ut  lanugo, 
quae  sericum  creat,  possit  admitti,  aliarum  gentium  bo-  lo 
mines  aspernantur  et  appositione  mercium  sine  colloquio 
gaudent  implere  contractum,  hinc  .Attagenus  sinus  Hy- 
perboreis beatitate  consimilis,  quo  incolae  gratulantur  qui 
circumactu  uallium  auras  nesciunt  pestilentes. 

694  Dehinc  India,  nam  Ciconas  in  medio  error  astruxit.  i5 
sed  a Mediis  montibus  inchoat  India,  nam  in  Eoum  mare 
a meridiano  porrecta,  salubris  Fauonii  uegetabilibus  fla- 
bris, secundo  aestate  annis  singulis  uegetatur  bisque  fru- 
gem metit,  pro  hieme  Etesias  perfert.^  quinque  milia 
habuit  oppidorum  et  mundi  pars  tertia  credej[)atur.  Liber  20 
prin)us  ingressus  Indiam  triumphauit. ' ia  ea  maximi  flu- 
uiorum  Indus  ct  Ganges,  sed  ab  Scythicis  montibus  Ganges 
uenit.  et  Hypanis  ibi  amnis  inmodicus,  qui  Alexandri 
Magni  iter  inclusit,  sic  ut  in  cius  ripa  locatae  testantur 


§ 693  ex  Solino  p.  200,  5 — 6 et  p.  201,  17 — 21  et  p.  202, 
2—5  et  p.  202,  11  et  14—16  et  17  — 202,  2 ||  § 694  ex  Solino 
p.  203,  3 — 7 et  17  — p.  204,  4 et  p.  204,  19  et  12—17  et  p. 
205,  9—19 


I uid.  p.  239  extr.  ||  3 demodas  IM  didimeo  BR  ||  apol- 
loni  R II  5 scytis  BR  ||  scitico  BR  scithico  r ||  8 antropo- 
phagi  B andropophagi  b ||  reddire  R ||  9 suos  []  10  amjhitti 

II  11  appositione  Koppius  fortasse  nulla  necessitate  apposi- 
tionemRR  ||  12  contractu  R ||  attacenusRoitnusp.202, /7  adta- 
genusZfR  adtagenins  r ||  yperboreisR  ||  16  Emodispw  Mediis  ex 
Plinio  VI  56  restituere  uolehat  Grotius  sed  cf.  Solinus  ||  17  ui- 
getauilibus  B'  ||  18  secunda  p bis  Solinus  p.  203,  6 |l  negi- 
tatur R II  19  mittit  b ||  20  mundo  B'R  ||  22  gandes  R*  |l 
scyticis  B ||  gangens  B^  ||  23  ypanis  BR  ypamis  r || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VI 


241 


arae,  latitudo  Gangis  ubi  dilTusior  uiginti  milia  passuum, 
ubi  angustus  octo  milia,  profundus  pedibus  centum  [m\-224G 
lia],  ibi  reges  gentiumque  diuersitas  tam  exercitibus 
quam  elephantis  copiosa,  ultra  Palibotram  urbem  mons 
Maleus,  in  quo  hieme  in  septentriones  umbrae,  in  austros 
aestate  cadunt  senis  alternatae  mensibus,  in  eo  loco  per 
annum  quindecim  diebus  tantum  septentriones  apparent, 
homines  fusciores,  iam  Pygmaei  montibus  habitant  et  qui  C95 
conflnes  Oceano  sine  regibus  degunt.  Pandcam  gentem 
10  feminae  tenent , cui  prior  regina  <^Herculis  filia,  in  eo 
tractu  etiam  Nysam  urbem  esse  Libero  patri  sacram  mon- 
temque Merum  loui,  unde  fabula  est  eum  louis  femine 
procreatum,  ibi  etiam  insulas  duas  auri  argentique  me- 
tallis ac  fetura  praedicandas,  etiam  uocabulis  approbatur, 
nam  una  Chrysea,  Argyrea  altera  nuncupatur,  omnes  69C 
Indi  comarum  fuco  decorantur  alii  caeruleis  alii  crocinis 
fulgoribus  tincti,  gemmis  comuntur,  fenerationes  negle- 
gunt elephantisque  uehi  eximium  putant,  sed  in  Tapro- 
bane insula  maiores  elephanti  quam  Indici,  ampliores 
20  etiam  margarfae  sunt,  quae  patet  in  longitudine  stadio- 
rum septem  milia , in  latitudine  quinque  milia,  scinditur 
lluuio  interfluente  atque  Indiae  praetenta  est.  in  quam 
septem  dierum  iter,  ut  Romanis  nauibus  approbatum, 
illic  et  illud  mare  absque  canalibus  profundis  senum  pas- 
26  suum  altitudine^  deprimitur,  ibi  septentriones  non  ap- 
parent, uergiliae  numquam,  lunam  ab  octaua  in  sextam 
decimam  tantum  supra  terras  uident.  ibi  sidus  clarissi-  r>97 
mum  Ganopos.  sol  ortiuus  in  laeua  conspicitur,  in  naui- 

§ 695  ex  Solino  p.  206,  2 — 11  [j  § 696  ex  SoHno  p.  206, 

14—16  et  p.  217,  8—12  et  14  — p.  218,  7 ((  § 697  et  § 698  ex 
Solino  p.  218,  3 et  12  et  p.  219,  7 — 9 et  p.  202,  13—16  (Momm- 
senus  confert  § 693)  et  p.  219,  9 — 220,  20 

2 milia  dei.  Grotius  in  tnarg.  ||  4 urbeR  ||  8 fnsciores  b fu- 
atiores  BH  fortiores  r ||  iam  scripsi  nam  BH  ||  picmei  BR  \ 11 
nisam  D ||  12  semine  b ||  15  crysea  BD  ||  argirea  BD  | 16 
cerules  D ||  17  fanerationes  B faenerationes  b ||  neclegunt 
B^  II  18  elefantisqne  D ||  19  elephantis  B elephantes  b elc- 
fanti  D ||  22  india  D ||  26  oirgiliae  b ||  28  gando  B^R^B*- 

UXBTIABUS  CAPELLA  16 


Digitized  by  Google 


242 


MARTIANI  CAPELLAE 


gando  nullum  sidus  obseruant,  auium  quas  uident  uolatus 
secuntur.  quaternis  per  annos  mensibus  nauigant.  homi- 
nes ibi  corpore  grandiores  ultra  omnium  mensuram , ru-  ' 
tulis  comis,  caeruleis  oculis,  trucioris  soni,  nullo  linguae 
commercio  genti  alteri  sociantur,  cum  negotiatoribus  & 
aliis  in  ripa  fluminis  merces  apponunt  ac  uix  complacitas 
mutant,  aetas  illis  ultra  humanam  fragilitatem  prolixa, 
ut  mature  pereat  qui  centenarius  moritur,  nulli  per  diem 
;225ff  somnus,  annona  eodem  semper  tenore,  aedificia  humilia 

698  paruaque.  uitem  nesciunt,  redundant  pomis.  Herculem  i» 
colunt,  regem  eum , qui  mitior  annisque  grauior  ac  sine 
prole  fuerit  eligunt  et  si  in  regno  prolem  susceperit,  re- 
monent hereditarium  formidantes  imperium,  cum  quo 
tamen  alii  triginta  cognoscunt,  et  si  fuerit  prouocatum 
septuaginta  iudices  fiunt,  rex  Liberi  patris  cultu  compo- 
nitur  et  si  peccauerit  interdicto  omni  usu  et  conloquio 
iiigulatur.  culturas  et  uenatus  amant  uerum  tigridum  aut 
elephantorum,  piscationibus  delectantur  praesertimquc 
testudinum,  quarum  superficie  domos  familiarum  capaces 

699  operiunt,  dehinc  hahitant  Ichthyophagi , quos  Alexander  20 
uesci  piscibus  uetuit.  nec  longe  insula  Solis  quae  dicitur, 

et  Nympharum  cubile  rubens,  in  qua  omne  animal  ui  fer- 
tioris absumitur,  mox  Ypanis  Carmaniae  fluuius,  a quo 
primum  aspici  septentriones  incipiunt,  deinde  tres  insu- 
lae , in  quibus  hydri  marini  uicenum  sunt  cubitorum,  in  25 
his  Rubrum  mare  litoribus  sinu  gemino  disparatur,  uerum 
ortiuus  Persicus  dicitur  propter  habitationem  Persarum, 
qui  sinus  uicies  et  sexaginta  milia  circuitu  patet,  ex  ad- 

§ 699  ex  Solino  p.  223,  14—16  et  18  — 224,  8 et  p.  225, 
12—17 


1 auium  quas  uident  scripsi  auium  quasueut  BR  auium 
quas  uehunt  b auiumquase  ut  r |1  2 sequuntur  A |1  3 ruti- 
lis A II  5 commertio  BR  1|  alteri  bR  literi  B ||  11  colant  R || 
annisque  ex  Solino  p.  219,  18  add.  Liideckius  j|  17  iungulatur 
B*R  H 20  ictyofagi  BR  ||  22  ferboris  B^  ||  23  Hyani  So- 
Uniis  p.  224,  3 ||  germaniae  BR  corr.  p ex  Solino  1|  26  idri 
BR  II  27  ortibus  B'R  1|  28  uicies  et  sexagies  centena  milia 
Solinus  p.  225,  15  || 


Digilized  by  Googie 


LIBER  VI 


243 


uerso  alter  Arabicus  uocatur.  Carmaniae  quoque  Persis  700 
adiungitur,  quae  ab  insula  Aphrodisia  inchoat,  quae  trans- 
lata est  in  Parthicum  nomen,  littore  quo  occasui  obiacct 
milium  est  quingentorum  quinquaginta,  oppidum  ibi  no- 
5 bile  Susa , in  quo  templum  Dianae  Susiae.  iuxta  Carbyle 
siue  Barbyta  in  centum  triginta  milibus,  <[in  qua  sunt  ho- 
mines, qui  ahrum  in  profunda  defodiunt,  necui  sit  in  usu. 
Parthici  uero  regni  nongenta  quadraginta  quattuor  milia 
passuum,  uerum  omnis  Media  Parthia  et  Persida  ab 
10  oriente  flumine  Indo , ab  occidente  Tigri , a septentrione 
Tauro  Caucasio,  a meridie  Rubro  mari  terminantur,  quae 
omnes  per  longitudinem  patent  tredecies  uiginti  milia  pas- 
suum, per  latitudinem  octingenta  triginta. 

Sed  Chaldaeae  gentis  Babylonia  caput  est,  denique  70i 
15  Assyria  et  Mesopotamia  propter  illius  claritatem  Babylonia  226  G 
uocatur.  urbs  ipsa  sexaginta  milia  passuum  muris  am- 
plectitur, qui  ducentis  pedibus  alti,  quinquagenis  lati  sunt, 
nisiquid  amplius,  nam  terni  digiti  singulis  mensurae 
nostrae  pedibus  applicantur,  haec  interluitur  Euphrate. 

20  ibi  louis  Beli>  templum,  qui  inuentor  fuit  disciplinae  side- 
ralis. haec  nunc  ad  solitudinem  rediit  exhausta  a Selcu- 
cia.  item  in  hunc  usum  etiam  Ctesiphontem  tertio  ab  ea 
lapide  condidere  Parthi,  ac  nunc  caput  regnorum  est. 
habitantur  etiam  abdita  Aethiopiae  et  adusta  Trogodyta-  702 

§ 700  ex  Solino  p.  226,  19  — 226,  7 et  PUnio  VI  137  H 
§ 701  ex  Solino  p.  227,  7 — 15  et  Plinio  VI  122  ||  § 702  ex 
Solino  p.  229,  7 — 230,  1 et  p.  230,  9 — 231,  9 


1 germania  BR  |1  2 frondisia  BR  [|  3 particom  BR  || 
litore  R II  5 Susiae  Grotius  ex  Solino  p.  226,  3 ausae  BR  || 

6 Babitae  Solinus  p.  226,  4 |I  centum  triginta  quinque  milibus 
Solinus  II  7 diffodiunt  6 ||  8 partici  R ||  9 partia  B ||  10  VII  trione 
B II  12  latitudinem  D ||  12  tredecies  b dioies  B ter  decies 
D II  13  DpCCXL  Plinius  ||  14  caldeae  BD  ||  babilonia 
BD  II  deinde  b ||  15  et  siria  D ||  16  uocantur  b ||  18  nisi 
quod  BD  II  19  eufrato  BD  ||  21  exhausta  Grotius  exaustate 
B exaustae  b exauste  R ||  a Seleucia  Grotius  Seleuciae  B 
seleutiae  R ||  22  tesipontem  R ctesipontem  B ctesiphontem  b || 
23  concidere  BR  corr.  p ||  parti  at  R*R  [|  24  de  abdita  cf. 
Mommsenus  ad  Sol.  p.  229,  7 ||  trogoditarum  R || 

16* 


Digitized  by  Googie 


244 


MARTIANI  CAPELLAE 


rum  et  Ichtbyophagorum  gentibus,  sed  primi  feras  cursu 
praetereunt,  alteri  nando  marinas  beluas  uincunt.  sunt 
et  Gorgades  insulae  obuersae  promunturio  quod  uocatur 
Hesperu  ceras,  bas  incoluisse  Gorgonas  ferunt,  in  quas 
a continenti  biduo  nauigatur.  ultra  bas  Hesperidum  in-  5 
sulae,  quae  in  intimo  admodum  mari  sunt.  Fortunatas 
autem  insulas  in  laeua  Mauritaniae  constitutas  inter  me- 
ridiem occasumque  non  dubium  est.  quarum  prima  ■ 
Membriona  dicitur,  secunda  lunonia,  tertia  Tbeode,  quar- 
ta Capraria,  alia  Niuaria,  quae  aere  nebuloso  et  con-  lo 
creto  est.  mox  Canaria , canibus  inmensae  magnitudinis 
plena,  omnes  auibus  plenae,  nemorosae  palmiferae,  nuce 
pinea,  mellis  copia,  amnibus  ac  siluris  piscibus  abun- 
dantes. - 

703  Percursus  breuiter  terrarum  silus , licet  ignobilia  15 
quaeque  praeteruolans  immorari  non  potui,  tamen  ut  orbem 
terrae  mariaque  ammensa  cognoscar,  mensuram  omnem 
breuiter  intimabo,  a Gaditano  freto  per  longitudinem  di- 
recto cursu  ad  os  Maeotis  XXXIllI.  XXXVII  milia  pas- 
suum. uniuersus  autem  circuitus  ab  eodem  exordio  per  2u 
sinus  dictos  intra  Maeotium  lacum  CLVII,  cum  ipsa  uero 
Maeotide  CLXX^I.  XC.  Europae  mensura  solius 
LXXXII.  XCIIII.  Africae  longitudo  XXXVII.  XCIIII,  la- 
227fftitudo  in  Cyrenaicam  eius  partem  DCCCCX.  Asiae  uero 
longitudo  LXIU.  DCCL  latitudo  ab  Aethiopico  mari  ad  25 


§ 703  ex  Plinio  VI  206—210 


1 hictiophagorum  B jctyophagorum  R ||  3 gordades  b l| 
promuntorio  b protnuncturio  /t  ||  4 esperuceras  B espereu- 
cheras  b espernteras  /t  ||  7 mauretaneae  8 Norion 

Solitius  p.230,  /5,Ondrion  Plinii  libri  ||  9 de  Theode  cf.  Salmasius 
ad  Salinum  56,  16  ||  19  milia  add.  p ||  21  sinos  /1  {]  C . LVlIll 
M p.  Plinius  VI  207  jj  22  CLXXIII . XC  M p.  Plinius  1. 1.  || 
24  coirenaicam /{  quirenaicam  ^ sirenaicam  b ||  25  LXlll- 
DCCCL  B^  (LXm  . LXXV  M p.  Plinius  VI 209)  ||  adora.RH 


Digitized  by  Coogie 


LIBER  YI 


245 


Alexandream  iuxta  Nilum  sitam  per  Meroen  et  Syenen 

xvnr  XXV. 

Exposita  est  terrae,  quam  ipsa  peragraui,  aequorum- 
que mensura;  nunc  ad  artis  praecepta,  ut  iussum  est, 

5 ueniemus.’ 

Dixerat,  at  Paphie  paulum  contractior  ore  704 

mora  intricante  laeditur, 
nixaque  mox  famulis  marcentia  terga  reclinat 
magisque  lassa  pulchrior. 

10  hic  dudum  roseas  inter  resoluta  puellas 
Voluptas  ^inquit' anxia 

'unde  haec  tam  duris  immitis  rustica  membris 
peregit  orbis  circulum, 

et  tantos  montes  fluuios  freta  compita  currens 
15  delere  uenit  taedia? 

hanc  ego  crediderim  sentis  spinescere  membris, 
neque  hirta  crura  uellere. 
namque  ita  puluerea  est  agresti  et  robore  fortis, 
iure  ut  credatur  mascula.’ 

20  quo  dicto  locus  ministris  Veneris  suscitatur  ipsique  Cythe-  700 
reae,  cui  de  proximo,  susurratim  decenter  adrisit.  quam 
Arcas  nutu  hilaro  et  quo  eam)>  solitus  intueri  propter  di- 
uum  reprehensiones  circumspectus  iuhibuit.  uerum  Pro- 
nuba propter  assidens  'nihil  mirum’  inquit  'si  propere 
25  Venus  cum  deliciis  famulitioque  tam  comi  appulsa  est 
lasciuire.  nam  et  nuptialiter  laeta  est  et  blanda  semper 
arridente  Cyllenio’,  et  cum  dicto  Geometria  praecipitur 
ad  promissa  properare  sed  ita,  ut  summa  quaeque  per- 
stringens fastidium  non  suscitet  tarditate,  tum  illa  706 


1 alexandriam  R ||  2 XVIJI , LXXV  M p.  Plinius  l.  l.  || 

es  ter 

ad  XVIII  add.  at  XV . III  b jj  6 ad  ^ ||  paptiie  b paple  B 
paphile  R ||  ora  r (|  9 magisqae  Lucianus  Millterus  magis 
quod  BR  II  laxa  R'  | 12  montis  B [|  17  neque  irrita  B nec 
irta  b neque  irta  I)  ||  18  et  agresti  6 , ||  20  cytercae  BD  || 
21  arrisit  bD  ||  23  inibuit  B ||  27  dictu  B^R  ||  28  prae- 
stringens Rb  praestinges  B corr.  p ||  29  ante  tum  add.  k ^ || 


Digitized  by  Google 


246 


MARTIANI  CAPELLAE 


'Omnis  mea  quae  in  infinitum  propagatur  assertio, 
numeris  lineisque  discernitur,  quae  nunc  corporea  tum 
incorporea  comprobantur,  nam  unum  est  quod  animi 
sola  contemplatione  conspicimus,  aliud  quod  etiam  oculis 
intuemur,  uerum  prior  pars,  quae  numerorum  regulis  5 
rationibusque  concipitur,  germanae  meae  Arithmeticae 
deputatur,  alia  est  linearis  atque  apodictica  Imius  pul- 
228  G neris  erudita  cognitio , quae  quidem  ab  incorporeis  pro- 
creata ac  sensim  in  multiplices  formas  effigiata  tenui  ac 
uix  intellectuali  principio  in  caelum  quoque  subuehitur.  lo 

707  quod  quidem  incorporeum  inuisibileque  primordium  com- 
mune mihi  cum  Arithmetica  repperitur.  nam  monas 
eiusdem  insecabilis  procreatio  numerorum  est,  mihique 
signum  uocalur,  quod  utpote  inconprebensibile  parte  nulla 
discernitur,  apud  illam  dyas  lineam  facit,  mihi  linea  in  is 
longitudineui  ducta  latitudinis  nihil  prorsus  adquirit. 
superficies  item  mihi  tam  longe  lateque  diffusa  sine  pro- 
funditate censetur,  illi  numerus,  qui  cunctis  accedere  spe- 
ciebus  gregatim  singulatimque  potest,  nisi  rebus  inci- 
dat incorporeus  inuenitur.  ergo  incorporea  utriusque  20 
principia. 

708  Verum  primae  apud  me  formaiidorum  schematum 
partes  duae : una  quae  dicitur  planaris , quam  dninebov 
Graece  soleo  memorare,  alia  solida,  quam  crepedv  dici- 
mus. et  prioris  principium  est  cimeiov,  quod  punctum  25 
uel  signum  Laliariter  appellatur;  consequentis  superficies, 
quae  Im^aveia  dicitur,  punctum  uero  est,  cuius  pars 
nihil  est,  quae  si  duo  fuerint,  linea  inleriacente  iunguntur. 
linea  uero  est,  quam  YpctMMfiV  uocamus,  sine  latitudine 


1 finitum  ||  6 conspicitur  b ||  aritmeticae  ||  7 apo- 
dictica b optica  BR  ||  9 scnsib*  r ]|  in  add.  p ||  10  subuei- 
tur  B II  11  incorpoream  B*^  ||  12  aritmetica  B ||  13  pro- 
gregatio  B^  | 17  itim  B^R  ||  18  accedere  B'R  ||  19  singil- 
latimque  r \ 22  scematum  BR  ||  23  epipedon  BR  Graecos 
terminos  in  p deinceps  emendatos  esse  singillatim  non  notabo 
24  stereon  BR  stirion  b ||  25  simion  BR  []  26  latialiter  R 
ad  consequentis  {coit,  ex  conseqftentes)  add.  b at  quens 
27  epiphanit^  BR  ||  29  grammen  R gramen  B || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VI 


247 


longitudo.  <(lioearum  aliae  directae  sunt  quas  euOeiac  709* 
dico,  aliae  in  gj^rum  reflexae  quas  KUKXixdc,  non  nullas 
etiam  4XiKoei5eic,  alias  KajiiTTuXat  pro  obliquitate  discri- 
mino. quae  tamen  lineae  punctis  utrimquesecus  inclu- 
5 duntur,  sic  uti  ipsae  quoque  superficiem  circumcingunt, 
superficies  est , quae  longitudinem  et  latitudinem  tantum 
habet,  profunditate  deseritur,  ut  est  color  in  corpore, 
hanc  4m<paveiav  Graeci  dixere,  et  ut  dixi  eius  termini 
lineae  sunt,  siue  plana  sit  siue  sinuosa. 

10  Planus  autem  fit  angulus  in  planitie  duabus  lineis  se  229  (} 
in  uicem  tangentibus  et  non  unam  facientibus  ad  alteru- 
trum inclinationem,  quando  autem  aeque  intra  se  tenent 
angulum  lineae  et  directae  fuerint,  directiiineus  dicitur 
angulus  et  Graece  4u6uYP0(ja)iOC.  quando  autem  directa 
15  super  directam  iacentem^  stans  dextra  laeuaque  angulos 
aequales  fecerit,  directus  uterque  est  angulus,  et  illa  su- 
perstans perpendicularis  dicitur,  sed  Graece  KCtOexoc. 
angulus  maior  directo  obtusus  dicitur,  minor  directo  acu- 
tus. definitio  est  res,  quae  alicuius  est  terminus,  forma  est 
20  res,  quae  ex  aliquo  uel  aliquibus  terminis  continetur,  circu- 
lus est  figura  planaris,  quae  una  linea  continetur,  haec  linea  711 
7T€piq)^peia  appellatur,  ad  quam  ex  una  nota  intra  circulum 
posita  omnes  directae  ductae  lineae  aequales  sunt,  punctum 
autem  est  circuli  media  nota,  diametros  est  directa  linea 
25  quaedam  per  punctum  supra  dictum  ducta , quae  orbem 
aequalibus  partibus  diuidit.  hemicyclium  est  figura,  quae 
diametro  et  peripheria  media,  quam  eadem  diametros  di- 
stinguit, continetur,  lineae  tres  directae  diuersa  positione 
faciunt  trigonum,  quattuor  tetragonum,  mullae  polygonum. 


1 CyTias  B ertias  />  ||  2 girura  D ||  cyclicas  B cididas 
II  3 elicoides  BD  ||  campelas  BD  cambelas  b |j  discri- 
minis II  5 sicut  bD  II  8 epiphaniam  BD  ||  ■ 9 figuras  mar- 
gini cod.  B deinceps  appictas  omisi  ||  EYPY  (xi  D)  fPAMMOC 
BD  II  17  catetos  BIt  ||  18  directa  B^R  ||  19  ex  aliquo  bR 
alico  B II  20  alico  corr.  in  aliquibus  B ex  add.  b aliquibus  R 
21  ex  ante  una  add.  r ||  2 perepiphania  BR  perypiphania  b 
26  emicyclium  B emiciclium  R ||  27  perepiphania  BR 
media]  cf.  ad  p.  67,  9 (|  29  poligonum  BR  || 


Digitized  by  Google 


248 


MARTIANI  CAPELLAE 


et  hae  planae  figurae  dicuntur,  quarum  sunt  genera  tria, 
quorum  unum  directis  lineis  clauditur,  quod  Graeci  eu6u- 
ypappov  uocant.  aliud  quod  inflexis,  quod  KapTTuXo- 
Ypappov  dicunt,  tertium  quod  directis  simul  curuisque 
712  lineis  aptatur,  quod  (iiKxov  dicunt.  euGuTpapiLioc  igitur  s 
et  xpiTiXeupoc  et  xexpdnXeupoc  et  TToXuTiXeupoc  dicitur. 
xpiTrXeupoc  tres  habet  formas,  nam  trigonus  est  aut 
icoTrXeupoc,  quod  Latine  aequilaterum  dicitur,  quod  tri- 
bus paribus  lineis  lateribusque  concurrit;  aut  IcocKeXfjC 
230  0^^0^  ex  tribus  lineis  duas  aequales  habet,  quibus  quasi  lo 
cruribus  insistit,  denique  aequicrurium  uocitatur;  aut 
CKttXqvdc,  quod  omnes  tres  lineas  inter  se  inaequales 
habet.  euGuTpappoc  item  xexpdtTtXeupoc  quinque  species 
babet:  primam  quae  quattuor  aequalibus  lineis  et  directis 
angulis  sustentatur,  quod  schema  tetragonon  dicitur,  se-  is 
eunda  species,  quae  directian gula  est,  non  aequilatera,  et  di- 
citur 4x€po|jqKr|c.  tertia  aequilatera  est  non  tamen  directi- 
angula  et  dicitur  popPoc.  item  quae  ex  aduerso  sibi  latera 
aequalia  et  contrarios  angulos  in  uicem  sibi  aequales  habeat 
et  neque  omnia  latera  in  uicem  sibi  aequalia  neque  angu-  20 
los  directos  et  dicitur  popPoeibqc.  [item  quae  nec  latera 
sibi  in  uicem  aequalia  nec  angulos  directos  sed  acutos  et 
oblusos  et  dicitur  popPoeibqc].  extra  has  formas  quic- 
quid  quadrilaterura  est  xpaneZiiov  uocatiir.  parallelae 
sunt  directae  lineae,  quae  in  eadem  planitie  <^constilulae  25 


1 haeR/i  cae  ftr  ||  2 GYT^rPAMMON  ||  3 KAMni- 
(YR)rPAMMON  BR  ||  4 curuis  B'R  |j  5 MI  (YR)  KTON  BR  || 
eutygrammus  B eutygramnus  R ||  6 tripleuros  et  tetrapleu- 
ros  et  polypleuros  BR  ||  7 tripleuros  BR  ||  est  add.  p 
8 isopleuros  BR  & isoaequus  ide  e add.  i ||  9 partibus  R 
TICOCKCAeC  B ICOCK6AeC  hR  ||  11  uocitatur  B |1  12  CKA- 
A (A  R)  6NON  BR  |j  13  habeant  B^R  ||  eutygrammos  BR  eu- 
tvgramnos  h []  tetrapleuros  BR  jj  15  scema  BR  ||  16  post 
species  add.—b  1|  17  CTepOMHKeC  BR  ||  18  PONBOC  R I 
latere  |]  19  qualia  ||  20  quae  ante  neque  add.  b | 
21  PONBOIANC  B PONBOCTANC  b PONBOIAN6  R ||  item 
quae  — et  dicitur  PONBOHCTANC  (d)nq)iirXeupoc  p)  om.  BRD 
add.  b in  marg.  nihili  sunt  neque  leguntur Eufilid.  1 33  1|  26  pian- 
tia R planitia  B planitie  b |j 


LIBER  VI 


249 


atque  productae  in  inCnitum  nulla  parte  in  se  incidunt, 
dictum  de  tetrapleuris,  quorum  similitudo  polypleura 
schemata  potest  docere,  in  his  autem  pentagona  hexagona 
et  cetera  euthygrammi  generis  continentur. 

5 Sequitur  secundum  schematum  genus,  quod  curuis  713^ 
lineis  informatur,  quod  KapiTuXdYpappov  appellatur,  cuius 
species  duae  sunt,  una  quae  integri  circuli  rationes  tenet, 
nam  integer  est  cum  ad  eius  circumferentiam  ah  uno 
centrali  lineae  protentae  undique  aequales  sibi  sunt,  alia 
10  quae  obducti  circuli  diuersitates  ostendit,  tertium  genus  714 
est  planorum  schematum,  quod  piKXOV  uocant.  quod 
partim  curuis  lineis,  partim  directis  includitur,  ut  est  semi- 
circulus, cuius  ut  supra  dixi  gyrum  curua  linea  facit  et 
alia  directa,  quae  linea  sic  ut  dixi  biapexpoc  dicitur,  La- 
is line  distermina,^  quae  si  in  circulo  pleno  sit,  per  centrum 
eius  ad  utramque  circumferentiam  peruenit.  23iG 

In  his  generibus  planorum  alia  schemata  dicuntur  715 
crgastica,  alia  apodictica,  ergastica  sunt,  quae  faciendae 
cuiuslibet  formae  praecepta  continent,  apodictica  quae 
20  probandi  quod  asseuerant  adferunt  documenta,  uerum 
Graecis  nominibus  sic  appellantur,  primus  cucxaxiKOC, 
secundus  xpimaxiKoc,  tertius  dvdxpaqpoc,  quartus  IytP«- 
(poc,  quinius  nepiYpatpoc,  sextus  TrapepPoXiKOc,  septimus 
TTpoceupexiKOC.  xprunaxiKOC  est  qui  docet  quibus  argu- 
25  mentis  lineas  praecidamus  ad  imperatum  modum,  cu- 
cxaxiKoc  dicitur  quo  docetur,  quibus  argumentis  propo- 

2 polipleura  Z)  jj  3 scemata  BD  ||  pentegona  D (|  cxa- 
gona  BD  ])  4 eutygrammi  B eutigrammi  Z>  ||  5 scematum 
BD  II  6 KANTTYAOrPAMMON  D KANTTYAOrPAMMON  B 
7 post  integer  add.  est  BD  ||  10  post  ostendit  add.  k B 
II  scematum  BD  |[  12  partem  bis  B^D  ||  includit  ID 

1.3  girum  D ||  14  diametros  BD  ||  15  disterminato  D dime- 
tiens coni.  Bottgerus  1. 1.  ||  21  systaticus  Bli  ||  22  Tpnnoxi- 
k6c  et  hic  et  postea  Grolius  itmematicus  BR  [|  anagraplios  h 
anagraphas  BR  ||  engraphos  b engraphas  BR  ||  23  perigra- 
phos  b perigraphas  BR  ||  parembolicus  BR  ||  pioseureti- 
cus  BR  (proseuretibcus  B^)  ||  TpniaaTiKdc  Grotius  systaticus  R 
systatias  B ||  26  cucraxiKbc  Grotius  itmematicus  {corr.  ex 
anagraphos)  B itmematicos  R ||  26  anagraplios  {ita  etiam  R) 
dicitur  quo  docetur  om.  B*  ||  dicitur  om.  R || 


Digitized  by  Google 


250 


MARTIANI  CAPELLAE 


sitae  lineae  adiungi  el  adscribi  possint.  dvdYpacpoc  di- 
citur quo  docetur  reliquum  schema  quod  imperatum  est. 

monstrat  quibus  argumentis  dato  cir- 
culo uerbi  gratia  imperatum  trigonum  uel  quid  aliud  in 
medio  possimus  conuenienter  ascribere.  TrepiTpacpoc  & 
tropus  est  qui  ducet  quem  ad  modum  datum  circulum 
uerbi  gratia  quadratu  concludamus  schemate.  rrape/Lipo- 
XiKOC  est  qui  docet  quem  ad  modum  uerbi  gratia  dato 
tetragono  immittamus  datum  trigonum,  ut  trigoni  spatia 
crescant,  non  schema  mutetur,  upoceupemoc  tropus  est  lo 
qui  docet  quem  ad  modum  uerbi  gratia  inter  datas  impa- 
res lineas  inueniamus  mediam,  quae  tantum  cedat  maiori 
lineae  quantum  praecedit  minorem,  hi  sunt  tropi  gene- 

716  rales  crgasticorum  schematum,  apodictici  autem  tropi 
ideo  transeuntur,  cum  mihi  cum  Dialectica,  quam  audistis,  n 
communes  sint,  sed  omnia  schemata  quinque  partibus 
communibus  intexuntur,  quae  a Graecis  sic  appellantur: 
prima  irpoGecic,  secunda  biopicpoc,  tertia  KaracRCun, 
quarta  dTTobeiHic,  quinta  cujUTrepacpa.  Latine  autem  sic 
possumus  interpretari : prima  schematis  propositum , se-  3o 

232  G eunda  determinatio  quaestionis,  tertia  dispositio  argumen- 
torum, quarta  demonstratio  comprobatioque  sententiae, 
postrema  confinis  conclusio,  hoc  de  generibus  plano- 
rum dictum  sit:  ad  theorematum  membra  redeamus,  nam 
utique  membra  sunt  linea  et  angulus.  ^ 

717  Angulorum  natura  triplex  est.  nam  aut  iustus  est 


2 ascribi  H ||  2 puo  modo  concludendum  est  ante  reli- 
quum (relicum  B reliqum  b add.  D otn.  BR  ||  scema  BR  [] 
3 engraphos  BR  []  5 k post  ascribere  add.  B ||  perigra- 

phos  B perigraplius  R 1|  6 suh  tropus  linea  ducta  in  B J| 
6 8 queamodum  B \\  1 scematae  R ||  parembolicus  BR  (j 

9 immitamus  BR  ||  trigoni  BoUgerus  tetragoni  BR  |1  10  scema 
BR  II  proseureticus  BR  ||  11  queammodum  B jj  12  lineas 
bis  scriptum  a B'  ||  maiorae  B^  ||  13  generalis  B*R  ||  14  sce- 
matum  BR  ||  16  scemata  BR  ||  17  communes  R et  corr.  in 
commune  B i nibus  add.  b ||  sintextuntur  B'  ||  18  protasis 
BR  [1  diorismos  BR  diarismos  b ||  catasceue  liR  II  19  apo- 
dixis R apoxidis  B apodoxis  b ||  symperasma  BR  ||  20  sce- 
matis  BR  ||  23  confinis  add.  bd  om.  R ||  25  utrique  b |{ 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VI 


251 


aut  an-^gustus  aut  latus,  iustus  est  qui  directus  et  seiU' 
per  idem , angustus  autem  acutus  est  et  semper  mobilis, 
latus  uero  obtusus  mobilisque  similiter,  nam  cum  latior 
fuerit  directo  siue  multum  siue  exiguum , obtusus  tamen 
serit,  et  cum  moueris  in  forma  eadem  permanebit,  quae 
mobilitas  in  lineis  constat,  cum  maiores  minoresque  for- 
mantur. huius  autem  collationis  quattuor  sunt  species: 
prima  dicitur  Icottic,  secunda  opdXoTOC,  tertia  dvdXoTOC, 
quarta  dXoyoc.  icoTqc  est  cum  duae  lineae  pares  uni 
10  mediae  duplo  pariliue  conferuntur,  ojuoXotoc  cum  collata 
consentiunt,  dvdXoYOC  cum  linea  ab  alia  duplo  uicta 
aliam  tantundem  superat.  dXoYoc  uero  est  quae  neque 
aequalitate  uel  media  tertiaue  parte  neque  duplo  triploue 
alteri  ullaue  parte  consentit,  omnis  autem  linea  aut  pqTq  718 
15  dicitur  aut  dXoTOC.>  autem  illa  est  quae  prior  pro- 
ponitur aut  quae  propositae  lineae  communi  mensura 
confertur.  ^qTov  autem  dicitur  quicquid  conuenit.  pro- 
posita autem  linea,  quamuis  collata  non  sit,  tamen  quia 
adhuc  non  est  dXoYOC  alii  collata,  et  habet  quiddam  quod 
20  e se  sola  perflciat  rationabiliter,  appellatur  priTr).  dXoYOC 
autem  iam  collata  linea  efficitur,  si  dissonare  per  omnia 
repperitur.  lineas  autem  quae  sibi  consentiunt  cupp^-  719 
Tpouc  dicimus,  quae  non  consentiunt  dcuppexpouc.  et 
non  mensura  sola  sed  et  potentia  cupiueTpouc  facit  et  di- 
25  cuntur  buvdpei  cuppexpoi.  in  mensura  autem  pares  cup- 
petpoi  appellantur,  ergo  cum  tam  mensura  quam  po- 
tentia conferantur,  omnes  quae  uel  potentia  uel  mensura 


2 et  om.  D ||  8 el  9 isotes  BD  isotetes  A H 9 Icoxuc  est 
cum  collata  consentiunt  d|ix6\0Y0C  (omologos  BD)  cum  duae 
lineae  pares  uni  mediae  duplo  pariliue  conferuntur  BD; 
uerba  duce  Euclide  transposuit  Bottgerus  [J  8 ef  11  analogos 
BD  H 9 12  alogos  BD  ||  10  collata  B cola  D 1|  deplo  pa- 

rili B^  (1  14  ante  omnis  add.  k ^ ||  autem  om.  D ]|  rete 
BD  II  15  alogos  BD  ||  14  et  20  rete  BR  ||  17  reton  BR  || 
18  collocata  B ^ 19  et  20  alogos  BD  ||  19  aliae  5 |1  20  e se  r 
esse  BR  ||  22  et  24  CYMMCTRA  (A  R)  C BR  ||  23  ametras 
BR  II  25  dinami  CYMM6TPOI  BR  l trae  add.  b ||  cumnerpoi 
Bottgerus  mete  CYMM6TP0I  (A6  b)  BR  ||  26  quam  poten- 
tia — uel  mensura  om.  B^  [j 


Digitized  by  Google 


252, 


MARTIANI  CAPELLAE 


720  discrepant  dcu|i)J€Tpoi  sunt,  ex  his  alogae  tredecim  fiunt, 
quarum  prima  dicitur  p^cq  dXoTOC.  secunda  buo 
dvopdrujv  dXof  oc : huius  species  sunt  sex.  quarum  prima 
25.?ff  dicitur  TTptuTq  dXoYOC,  secunda  similiter  beuidpa,  item 
rpiTTi  et  ceterae  deinceps,  item  tertium  genus  dicitur  Ik  6 
bvo  pecu)V  TTpu)Tr|  dXoTOC  et  similiter  ut  supra,  quartum 
4k  buo  p^cujv  beuT^pa  dXoTOC.  quintum  genus  dicitur 
peiZujv  dXoYOC.  sextum  ^qTOV  Kai  p^cov  buvap^vq 
dXoYOC.  septimum  buo  p^ca  buvapevq  dXoYOC.  octa- 
uum  dnoTopfi  fiXoYOC.  huius  species  sunt  sex ; prima  lo 
secunda  tertia  et  deinceps  dicuntur  ut  supra,  nona  pecqc 
dTTOTopfi  TrpujTq  dXoYOC.  decima  dTTOTopf)  beur^pa 
dXoYOC.  undecima  dXdrrmv  dXoYOC.  duodecima  perd 
pqroO  pecov  t6  6Xov  TTOioOca  dXoYOc.  tertia  decima 
perd  p4cou  p^cov  t6  6Xov  troioOca  dXoYOC.  hae  omnes  is 
mixtae  ceteris  lineis  dum  aut  trahunt  suas  aut  alienas 


1 a (om.  R)  CYMM6TPAI  JiR  ||  sequentia  ex  Euclide  X\112 
(uoL  II  p.  137  Aug.),  ex  quo  desumpta  sunt,  emendauit  liottge- 
rus  II  2 MEC6»AOr*OC  (alogos  h)  B mesolotos  R ||  decim 
{scii,  tredecim)  — secunda  om.  R'  []  eK  BR  ||  buo  6vo)id- 
TOiv  Bottgerus  AYONON  (0  add.  B)  MATON  R et  punctis  sup- 
positis B M€CH  DYNAMIN  add.  i ||  3 AAOTOC^/i  ||  4 proto 
alogos  BR  II  deutera  BR  alogos  add.  6 |1  6 tritae  B trite  R || 
ec  (et  y?')  dio  (dyo /t)  meson  proto  alogos  ^/i  ||  7 ec  (et //') 
dy  (o  add.B)  meson  dcut-(e  add.B)  ra  alogus  (alogos  i)  BR  || 
8 mizon  (micton  V)  alogos  BR  |j  sextem  R,  deinde  reton 
KAIMCOI  AYNAM6NH  AAOrOC  (AAOIOC /t)  BR  (ec  dimese 
dinamin  alogos  add.  b)  corr.  Bottgerus  ||  9 A (A/?)  Y0M6CA 
AYNAM6NH  BR  (mese  dinamin  alogos  ai  omesa  dinamene 
alogos  add,  b)  corr.  Koppius  ||  AAOTOC  R MOFOC  B ||  octa- 
\\&BRcorr.p  ||  10  arroTOiLiri  ;>  attoto /1  ATTOTO  ^ ||  MNA- 
AOrOC  B apotome  alogos  add.  b MHAAOIOC  R 1|  11 
BiiUgerus  M€CH  BR  0 12  ATTA|(0/f)T0  MH  HROTH  AAO- 
VOdBR  II  AHOTOMH  BR  AnATOMH  b ||  GTEPA  B A6Y- 
T€PA  bR  II  13  et  14  AAOTOC  BR  ||  13  iXdxTUJv  Bottgerus 
CAACCON  B {supra  AA  add.  me  b)  ACCON  R ||  M6YAPH- 
TOV  MGCON  TOAON  (N  om.  B^)  HOIOYCA  (TTOYOICA  B 
nOYIC  b)  AAOTOC  BR  ||  16  M6TA  MGCOY  (M6CON  b) 
M6C0N  (CO  dei.  h)  OAON  nOYOICA  (nOYOC  b nOlOYCA 
H)  AAOrOC  (AOrOC  R)  BR  (t6  add.  Bottgerus  ||  haec  B*  || 
16  certus  B^R  [] 


Digiiized  by  Googh 


LIBER  VI 


253 


uires  accipiunt , diuersis  rationibus  certos  spatiorum  mo- 
dos, quos  Graeci  xujpia  appellant,  demonstrant. 

Haec  de  planis  dixisse  sufficiat,  nunc  de  solidis,  quae  721 
creped  dicimus,  uideamus.  crepedv  schema , quod  longi- 
5 tudine  latitudine  altitudine  constat,  cuius  extremum  su- 
perficies est,  ut  in  planis  linea,  subsistit  autem  solidum 
schema  planorum  schematum  superficie,  nam  subiacenti 
trigono  pyramis  imponitur , circulo  conus  aut  cylindros, 
quadro  cubus,  et  celera  similiter,  sphaera  sane  intrinse-  722 
10  cus  capax  omnium  circulis  subsistit,  in  quos  resoluitur. 
soliditas  uero  efficit  schemata  generalia,  ^quae  dicuntur 
a Graecis  pyrames.  item  prisma,  id  est  sectio,  quae  in- 
star schematis  est.  item  cubus,  item  conus,  item  cylin- 
drus. item  sphaera,  bis  adduntur  nobilia  schemata  ex 
15  his  composita  dKxdebpoc  item  buubeKdebpoc  item  eiKO- 
cdebpoc.  quae  cuncta  ut  ordine  suo  monstremus  in  pul- 
uere,  haec  primitus  concedenda  fas  sit.  ab  omni  signo  ad 
omne  signum  directam  lineam  ducere  et  terminatam  dirc-2J-/ff 
ctam  per  continuum  in  directam  emittere,  et  omni  centro 
20  et  interstitio  circulum  scribere,  et  omnes  directos  angulos 
in  uicem  aequales  sibi  esse,  et  omnem  directam  lineam 
terminatam  quantum  uidetur  producere,  et  si  in  duas  di- 
rectas lineas  directa  linea  incidet  intus  et  eadem  parte 
duos  angulos  duobus  rectis  minores  faciat,  ex  illa  parte 
qua  sunt  minores  duobus  rectis  directas  lineas  conuenire.)> 
communes  animi  conceptiones  sunt  tres : quae  eidem  ae-  723 
qualia  sunt,  et  in  uicem  sibi  aequalia  sunt;  et  si  aequalibus 
aequalia  addas,  tota  aequalia  esse;  et  si  aequalibus  aequa- 
lia adimas,  aequalia  sunt  reliqua.*  haec  cum  permissa  724 

2 Boltgerus  coras  BR  [|  4 sterea  B steria  R sti- 

ria b II  stereon  BR  stirion  b ||  4 et  7 scema  BR  1|  6 solum 
R 11  7 scematum  BR  ||  8 cilindros  BR  cilindrus  A [|  9 cibos 
B cubos  b cybos  R Ij  similia  b H 11  et  14  scemata  BR  y 
11  quod  D II  12  pyramis  B ||  12  scematis  BD  ||  cibus  BD 
cubus  b II  cilindrus  D ||  16  octaedros  BD  1|  duodece-  (ae  B) 
dros  BD  11  icosaedros  BD  1|  17  primitus  B ||  concidenda 
B^  II  23  incidens  B {ad  fuerit  add.  s.  fuerit  b)  ||  ad  eadem 
add.  s.  in  b ||  ad  parte  add.  s.  sua  b ||  25  ad  conuenire 
add.  s.  fas  sit  b ||  26  communis  B‘R'  || 


Digitized  by  Google 


254 


MARTIANI  CAPELLAE 


conspiceret,  lineam  in  abaco  rectam  ducens  sic  ait  'quem 
ad  modum  potest  super  datam  directam  terminatam  line- 
am trigonum  aequilaterum 'constitui?’  quo  dicto  cum  plu- 
res  philosophi,  qui  undiquesecus  constipato  agmine  con- 
sistebant, primum  Euclidis  theorema  formare  eam  uelle  s> 
cognoscerent,  confestim  adclamare  Euclidi  plaudereque 
coeperunt,  cuius  laudibus  etiam  ipsa  Geometria  pluri- 
mum gratulata,  se  per  sectantis  gloriam  sublimari  proue- 
hique  cognoscens  ab  eodem,  libros  eius,  quos  casu  appor- 
tari conspexerat,  festina  corripuit,  atque  in  ceterae  astru-  lo 
ctionis  doclrinaeque  documentum  loui  ac  senatui  caelitum 
otferens  intiniauit.  quo  facto  et  doctissima  cunctarum  et 
benignissima  comprobatur. 


< LIBER  VII 

I 


DE  ARITHMETICA 


Postquam  conticuit  prudens  permensio  terrae. 

Innuba  sollertes  curam  quae  instigat  in  artes, 
sic  abacum  perstare  iubet,  sic  tegmine  glauco 
pandere  puluereum  formarum  ductibus  aequor, 
altera  tunc  etiam  gerularum  accire  iubetur  ao 

germanam  doctae  mundum  quae  admensa  sororis. 


2 supra  ||  5 eoclidis  B^R  ||  6 oclidi  BR  eoclidi  b 
8 gloria  b proueique  ||  9 apportare  BR  corr.  p 
10  inter  br  asstructionis  ^ ||  11  ioui  b obi  B iobi  R 
subscriptum  MARTIANI  MINNEI  (MINNEI  B)  FELICIS  CA- 
PELLAE AFRICANI  CARTHAGINIENSIS  DE  GEOMETRIA 
(GEOMETRICA  B)  LIBER  VI  EXPLICIT  in  BR  |j  14  inscri- 
ptum INCIPIT  DE  ARITHMETICA  (ARITMETICA  B')  LI- 
BER VII  (SEPTIMVSD)  in  BD  FELICITER  add.  B ||  18  dau- 
co B^  II 


Digilized  by  Googl( 


LIBER  VII  255^ 

nec  mora  digreditur,  tunc  rursus  dia  Voluptas 
ipsius  aetheria  Cylleni  immurmurat  aure 
'cum  doctas  superis^  admirandasque  puellas 
adprobat  Armipotens,  tu  optati  lentus  amoris 
5 gaudia  longa  trahis  captumque  eludis  honorem? 
seria  marcentem  stupidant  commenta  maritum, 
talia  conplacita  spectat  fastidia  uirgo:  ' 
nec  te  cura  tori  nec  te  puer  ambit  herilis 
nec  mea  mella  rapis?  quaenam  haechymeneia  lex  est? 

10  in  Veneris  agro  Pallas  sibi  uindicat  usum: 

quam  melius  thalamo  dulcis  petulantia  feruet. 
casta  maritalem  reprimit  Tritonia  mentem, 
et  nuptae  non  aequa  uenit:  poscenda  Dione  est 
conueniensque  tihi  potius  celebrare  Priapum.’ 

15  his  Atlantiades  auditis  licet  risum  inhibere  uix  posset,  ne  7-25 
infacetus  tamen  et  impar  lepidulis  haberetur,  hilaro  su- 
surramine sic  respondit 

'licet  urgeas  Voluptas 
thalamos  inire  suadens, 

20  tamen  exeret  peritas 

breuis  ambitus  puellas: 
demumque  nec  iugalis 

cessator  intricatus  2360 

tardabo  fulcra  lecti 
25  et  siquid  illa  nostrae 

Veneris  feret  Voluptas 
nec  uobis  abnegabo: 
furtis  modo  adiubescat, 
et  clam  roseta  paruae 


6 eludis  b laudis  BR  [j  7 fastidia  nescio  quis  post  Vulca- 
nium  sed  ante  Grotium  fastigia  BR  ||  8 herilis  A ||  9 haec  om, 
B^  NEC  R II  hymeneia  lex  in  rasura  B HYMELEA  R n ime- 
nela  /J™  ||  10  uendicat  b ||  11  feruit  BW  |1  13  dionae 
B^R^  II  14  piapum  B^  ||  15  atlantiades  B athlantiades  b 
alantiades  R adlantiades  r ||  16  infracetus  r ||  lepedulis 

B^  II  hahetur  R ||  18  urges  BR  urgueas  b H 19  talamo» 
R^B  II  22  demum  b ||  24  fulchra  b ||  25  si  om.  B^  ||  26  fer- 
uet R'  II  28  furiis  b 1| 


Digilized  by  Google 


256 


MAETIANI  CAPELLAE 


liliaque  det  papillae, 
ne  nunc  sensu  iugalis 
ferat  pudore  morsum 
et  uulsa  fellis  atro 

laceros  trahat  capillos.’  5 

727  quo  dicto  <(renidens  et  plus  solito  laetior  Voluptas  ad  Ve- 
nerem regressa  cuncta  eius  auribus  intimauit.  quae  deli- 
ciosa mollitie  et  interrumpente  genas  rubore  paene  pro- 
didit susurrata  tuncque  marcidulis  decenter  paeta  lumini- 
bus Maiugenam  conspicata  quodam  aspectu  promittentis  10 
inlexit,  quam  Saturnia  de  propinquo  uelut  deprehendentis 

728  castigabat  obtutibus,  quae  dum  geruntur  Paedia,  quae 
egressa  dudum , cum  alia  femina  miri  decoris  ingreditur, 
cui  quaedam  maiestas  nobilissimae  uetustatis  et  ipsius 
Tonantis  natalibus  ortuque  praecelsior  uultus  ipsius  lu-  is 
mine  renidebat,  quae  etiam  miraculis  quibusdam  capitis 
reuerenda  uidebatur.  nam  primo  a fronte  uno  sed  uix  in- 
tellegibili radio  candicabat,  ex  quo  item  alter  erumpens 
quadam>  ex  primo  linea  defluebat,  dehinc  tertius  et  quar-  | 
tus  tumque  etiam  nonus  decuriatusque  primus  honorum  20 
reuerendumque  uerlicem  duplis  triplisque  uarielatibus 
circulabant,  sed  innumerabili  radios  multitudine  pro- 
rumpentes in  unum  denuo  tenuatos  miris  quibusdam  de- 

729  fectibus  contrahebat,  huius  autem  multiplicem  plurifor- 
memque  uestem  quoddara  uelamen , quo  totius  naturae  25 
opera  tegebantur,  abdiderat,  digiti  uero  uirginis  recur- 
santes et  quadam  incomprehensae  mobilitatis  scalurrigine 
uermiculali.  quae  mox  ingressa  septingentos  decem  et 

737^  septem  numeros  conpiicatis  in  eos  digitis  louem  saluta- 
bunda  subrexit,  tum  Philosophia  ut  Tritonidem  propter  so 


2 NEC  E ne  iP  nunc  add.  br  |1  sensu  scripsi  sensus  BR 
3 ferat  pudore  morsum  scripsi  feralis  cura  morsum  BR 
7 delitiosa  BD  |1  9 peta  EZ)  poeta  6 U 10  conspicatur 

II  11  deprehendentis  D de  prudentis  B ai-  dephen-  I 
dentis  add.  b []  pedia  B poedia  D ||  16  ei  iam  6 |]  20  de-  | 
coriatusque  b [j  21  duplicis  E*  ||  24  contraebat  E*  pl®" 
rimiformemque  E 1|  27  nouilitatis  E*  ||  28  septingentis  b 1 
29  numeris  b ||  eius  r ||  30  surrexit  E^  []  tritonidam  corr.p  ) 


Digitized  by  Google 


LIBER  VII 


257 


astabat,  quid  numero  tali  Arithmetica  intulisset  exquirit, 
cui  Pallas  'proprio’  inquit  'louem  nomine  salutauit’.  ac 
tunc  illi  radius,  qui  primus  emerserat,  conliniatae  lucis 
nitore  porrecto  ipsius  louis  uerticem  luminauit.  quibus 
5 miraculis  radiorum  innumera  repente  multitudine  pro- 
rumpente non  nulli  tellustres  siluicolaeque  diui  Herculem 
conspicati  opinantes  eam  hydreo  germine  pullulare,  ac 
tunc  oborto  terrigenis  mussantibus  murmure  puer  ille  pi- 
ceus iussus  admonere  silentium,  uerum  feminam  Pytha- 
10  goras  ut  inter  sapientes  stabat  usque  abacum  consecutus 
idemque  iam  artem  promere  cupienti  quandam  lactei  lu- 
minis facem  officioso  consistens  munere  praeferebat, 
tum  illa  antequam  inberetur  quid  adportet  expromere,  sic 
exorsa 

15  'Non  ignota  caelo  nec  rebus  mundanis  ignorata  quas  7 'lO 
genui  adueni,  superi,  uestrum  quidem  nil  dedignata  con- 
cilium, quamuis  singulos  uos  uniuersosqne  recenseam  ex 
meis  ramalibus  germinare,  tuque  potissimum,  quem  prin- 
cipalis ante  cunctos  procreauit  emissio,  tuae  singularis 
20  primigeniaeque  naturae  fontem  luppiter  recognosce,  nec 
despicabilem  uetrum  omnium  matrem  Mercuriale  quod 
habeo  me  faxit  officium,  cum  prosapiam  arcanae  sortis 
originisque  primordialem  uobis  studeam  comprobare, 
quae  cum  in  terris  exerceor,  astrorum  populus  recogno- 
25  scat  honorandam  suae  multitudinis  genetricem. 

<^Prac  cunctis  igitur  adfala  sacra  MONAS  esto,  quam  7.31 
ante  cuncta  uibrantem  sociali  postmodum  numeri  prin- 
cipia docuerunt,  quae  si  species  est  accidens  cuilibet  ex- 
tantium  primo,  priusque  est  quod  numerat  quam  illud  nu- 


1 aritmetica  BR  (|  inquirit  /i'  [j  2 inquid  [j  3 ille  b [| 
qui  om.  B'R  j|  6 tellustres  Vitlc.  telluristres  B tellurestres 
bR  II  7 ydreo  BR  1|  pollulare  B^R  ]|  8 murmorent  B^  || 
9 pytagoras  BR  ||  10  stabat  b estabat  B exstabat  r ||  con- 
secutus BR  **  consecutus  b ||  12  'pacem  B'R  ||  ad  munere 
add.  at  lumine  b ||  14  est  post  exorsa  add.  b ||  16  su- 

peri scripsi  super  BR  ||  20  primigeneque  b ||  21  descapi- 
cabilem  R [j  mercoriale  B*R^  H 22  prosapientiam  R |l 
23  primordialim  B'R^  H 25  genitricem  br  U 

MARTI  ANOS  CAPELLA  17 


Digitized  by  Google 


258 


MARTIANI  CAPELLAE 


merandum,  rite  eam  ante  ipsum,  quem  principem  dixere; 
ueneramur.  nec  dissimulabo  ex  eo  quod  monas  retractan- 
tibus unum,  solum  ipsam  esse  ab  eaque  cetera  procreari 
J omniumque  numerorum  solam  seminarium  esse  solamque 
mensuram  et  incrementorum  causam  statumque  detrimen-  5 
torum,  quae  tamen  ubique  pars  est  ubique  totum , dum 
per  cuncta  perpetua : neque  enim  quae  est  ante  extantia 
et  quae  post  absumpta  non  absconditur,  potest  non  esse 
perpetua,  hanc  igitur  patrem  omnium  louem  rite  esse 
nominatum , quod  quidem  idealis  illius  intellectualisque  lo 
speciei  uis  causatiua  testatur,  ad  cuius  exemplum  unum 
deum  unum  mundum^  unumque  solem  singularemque 
lunam,  elementa  etiam,  Illlquae  extant,  singula  memorari, 
licet  Aristoteles,  unus  e sectatoribus  meis,  ex  eo  quod 
unum  solum  ipsa  sit  et  se  quaeri  semper  uelit,  cupidinem  la 
adserat  nominatam  quod  se  cupiat,  si  quidem  ultra  nihil 
habeat  et  expers  totius  elationis  aut  copulae  in  se  proprios 
detorquet  ardores,  hanc  quoque  alii  concordiam  hanc 
pietatem  amicitiamque  dixere,  quod  ita  nectatur  ut  non 
secetur  in  partes:  tamen  rectius  luppiter  nuncupatur  20 
quod  sit  idem  caput  ac  pater  deorum. 

732  Denique  cum  unum  facta  in  quodcumque  defluxerit, 
licet  eius  linea  insecabilis  ac  sine  latitudinis  significatione 
fundatur,  dyadem  tamen  facit,  quae  dyas  quod  sit  prima 
procreatio  a non  nullis  genesis  dicta,  quod  autem  inter  2.<> 
eam  ac  monadem  prima  coniunctio  est  consortiumque 
consimile,  luno  perhibetur  uel  coniunx  uel  germana  prae- 
cedentis. est  autem  medietatis  capax,  nam  bona  malaquc 
participat,  eadem  discordia  ex  qua  aduersa  oriantur, 
utpote  quae  prima  poterit  ab  adhaerente  separari,  in  bonis  so 


3 ab  eaque  D ab  ea  adque  (oorr.  in  atque)  ^ R 8 abs- 
conditur D abscenditur  B scinditur  b ||  10  gupra  illius  add. 
omnibus  b ||  13  IlII  quae  extant  scripsi  in  quo  extant  BR  I 
memoraui  b ||  14  aristotiles  B^R  [|  16  ad  ultra  add.  se  b | 
17  proprium  S^R  ||  20  iupiter  R ||  21  fit  B*R  ||  24  diadem 
BR  II  djadas  ||  25  a om.  R ||  -f-  post  dicta  add.  b || 

29  ex  qua  yulc.  et  quae  BR  |)  oriuntur  b riantur  B || 

30  utpute  R II  aderente  B^  || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  Vn 


259 


uero  eadem  iustilia,  quod  duobus  aequis  gaudeat  pariter 
ponderatis,  eademque  societas,  quod  uinculum  quo  media 
conectantur  habeatur  utrimque  commune,  ab  hac  nume- 
rus auspicatur  et  est  opinabilis  corporatio  motusque 
5 primi  probamentum,  elementorum  etiam  mater  : nam  de 
dyade  quartus  elementorum  [etiam  mater]  numerus  pro- 
creatur, primaque  forma  paritatis  est.  239 

TRIAS  uero  princeps  inparium  numerus  perfectusque  733 
censendus,  nam  prior  initium  medium  finemque  sortitur 
10  et  centrum  medietatis  ad  initium  (Inemque  interstitiorum 
aequalitate  conponit.  denique  Fata  Gratiarumque  ger- 
manitas et  quaedam  uirgo,  quam  dicunt  'caeloque  erebo- 
que  potentem’  huic  numero  colligatur,  ex  eo  etiam  per- 
fectus quod  perfectos  gignit  senarium  nouenariumque. 

15  cuius  auspicio  preces  tertio  ac  libamina  repetuntur,  tres 
symphonias  continet  harmonia  id  est  diapason  hemiolion 
diatessaron.  in  tria  se  spatia  temporis  cursus  alternat 
ideoque  tribus  diuinalio  memoratur,  idem  mundana  per- 
fectio est.  nam  monadem  fabricatori  deo,  dyadem  mate- 
20  riae  procreanti,  triadem  idealibus  formis  consequenter  apta- 
mus. animam  uero  rationis  et  iracundiae  cupiditatis-<^que 
distribuere  trigario. 

Quid  TETRADEM  dicam  ? in  qua  soliditatis  certa  per-  734 
fectio.  nam  ex  longitudine  ac  profunditate  conponitur 
25  decasque  plena  his  quattuor  numeris  gradatim  plicatis  in- 
tegratur, id  est  uno  duobus  tribus  quattuor,  item  heca- 
tontas  a decade  quaternario  cumulatur  id  est  decem  ui- 
ginti  triginta  quadraginta,  qui  sunt  centum,  et  item  a 
centum  quattuor  numeri  reddunt  mille  id  est  centum  du- 
30  centi  trecenti  quadringenti,  sic  decem  milia  ceteraque  ex- 


1 ante  quod  add.  -f-  J ||  2 medio  B^R  H 5 elimentorum 
aliorum  supra  add.  6 ||  6 diade  R [J  etiam  mater  om.  p || 
nam  ante  numerus  add.  B^  ||  12  Verg.  Aen.  VI  247  ||  16  sin- 
fonias  B sjmphonias  b sinphonias  R ||  armonia  BR  ||  emio- 
lion  bR  emolion  B ||  17  tria  se  B trias  R ||  alternae  R || 
19  materiei  b ||  20  procreandi  & [|  22  trigario  Grotius  tricu- 
rio  BR  II  25  plicatis  Monae.  1 plicitis  BD  ||  26  unum  b || 
tres  BD  corr.  p ||  aecatontas  B ekatontas  D || 

17* 


Digitized  by  Googie 


260 


MARTIANI  CAPELLAE 


crementa  complentur,  quid  quod  quattuor  anni  tempora 
frontesque  caeli  elementorumque  principia  esse  non  du- 
bium est?  hominum  etiam  quattuor  aetates  quattuor  uitia 
quattuorque  uirtutes.  hic  numerus  quadratus  ipsi  Cyl- 
lenio deputatur,  quod  quadratus  deus  solus  habeatur.^  5 
.735  Sequitur  pentas.  qui  numerus  mundo  est  adlribu- 
tus..  nam  si  ex  quattuor  elementis  ipse  sub  alia  forma 
^ quintus,  pentade  est  rationabiliter  insignitus,  qui  quidem 
permixtione  naturali  copulatur,  nam  constat  ex  utrius- 
que  sexus  numero,  trias  quippe  uirilis  est,  dyas  femineus  10 
aestimatur,  apocatastaticus  etiam  dicitur  et  siue  cum  aliis 
inparibus  siue  cum  suo  genere  sociatus  se  semper  osten- 
dit. nam  quinque  per  quinque  habes  uiginti  quinque,  et 
quinquies  terni  quindecim,  et  quinquies  septeni  tricies 
quinquies,  et  quinquies  noueni  quadragies  quinquies,  item  is 
zonae  terrae  quinque,  in  homine  sensus  quinque,  toti- 
demque  habitatores  mundi  generibus  ut  homines  quadru- 
pedesque  reptantes  natantes  uolantes.  hunc  numerum 
quis  neget  esse  diametrum  ? nam  decadis  perfectio  circu- 
lusque huius  hemisphaerio  dissecatur.  -io 

736  SENarivm  uero  perfectum  analogicumque  esse  quis 
dubitet  cum  suis  partibus  impleatur?  nam  et  sextam  sui 
intra  se  continet  quod  est  unus,  et  tertiam  quod  duo,  et 
medietatem  quod  tres,  item  naturalia  ofQcia  sine  quibus 
esse  nihil  potest  sunt  sex:  magnitudo  color  figura  inter- 
uallum  status  motus,  item  motus  totidem  differentiae 
sunL  nam  mouemur  prorsum  retrorsumue,  dextra  laeua- 
que,  sursum  deorsumque.  nam  ille  aeternus  quidam  mo- 
tus est  circuli,  hic  autem  numerus  Veneri  est  adlribu- 
tus,  quod  ex  utriusque  sexus  commixtione  conficitur  id  so 


3 aetas  H 5 deputatur  om.  5 ||  6 modo  B^R  [|  7 eli- 
mentis  ^ ||  9 utroque  B^R  ||  11  apocatasticus  supra  addito 
singt  b II  12  suo  p sio  RB  (in  quo  tamen  o in  ros.)  ||  14  tri- 
cies scripsi  (trigies  p)  tries  BR  ||  16  quinques  B quin- 

quis  b II  quinque  noueni  BR  ||  quadrages  quinques  BR  qua- 
dragis  qninqnis  br  ||  17  habitores  B ||  20  eius  b ||  eroi- 
sferio  R emis*ri*o  B phe  add.  b ||  dissecatur  b edissica- 
tur  B dissicatur  R [|  22  sextum  B^R  ||  23  tertia  R |1 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VII 


261 


est  ex  triade  qui  mas  quod  iupar  est  numerus  habetur,  et 
dyade  quae  femina  paritate:  nam  bis  terni  sex  facit,  so- 
lida etiam  figura  quadrati  sex  superficies  habet,  totius 
harmoniae  toni  sunt  sex  id  est  quinque  toni  et  duo  hemi- 
5 Ionia,  idem  per  primum  motum  hoc  est  dyadem  collatus  737 
duodecim  facit,  inter  quos  duos  numeros  duo  medii  inue- 
niuntur  id  est  octo  et  noucm.  quorum  unus  ex  meo  no- 
mine regulaque  censetur:  nam  arithmeticus  memoratur 
id  est  nouenarius:  eodem  enim  numero  superatur  a duo- 
10  decim  quot  numeris  superat  senarium  id  est  tribus,  alius 
autem  numerus,  id  est  octo,  musica  ratione  confertur. 24^ ^ 
ea  enim  parte  superatur  a duodecim  qua  ipse  superat 
sextum,  id  est  tertia:  nam  sexti  tertia  duo  sunt,  duodecimi 
<lertia  quattuor,  quod  geometrica  ratione  conponitur, 

15  ea  enim  possunt  per  collationem  media,  id  est  octo  per 
nouem,  quae  extrema,  id  est  sex  per  duodecim;  nam  utra- 
que faciunt  septuaginta  duo.  item  et  in  maioribus  nume- 
ris media  extremorum  rationibus  conponuntur  sub  prae- 
dicta senaria  ratione,  nam  sexies  LXXIl  [dipondius] 

20  facit  quadringentos  XXXIl  [dipondius]:  similiter  octies 
LXXIl  [dipondius]  quingentos  septuaginta  sex.  item  no- 
uies  LXXIl  faciunt  sescentos  quadraginta  octo,  similiter 
duodecies  faciunt  octingentos  LXllIl.  quae  media  inter 
se  multiplicata  reddunt  numeros  extremorum  inter  se 
25  conuenientium.  hic  primus  numerus  [id  est  senarius] 


2 diade  BR  ||  femina  B femine  R feminina  b [j  ternis 
B'r  11  sex  facit  scripsi  sex  his  facit  R sexis  facit  B H 
3 quadratis  B^R  H ex  BR  sex  br  |1  4 armoniae  BR  1|  emi- 
tonia  BR  H 6 numerus  R 1|  medi  B^  H 7 eo  B'R  H 8 arit- 
meticus  B^R  \ 10  quod  BR  quo  b H numeris  BR  numero  b H 
15  id  om.  B^  \ 17  facitj  B 1]  et  om.  D H 19  LXXIl  scripsi 
et  hic  ct  postea  Koppio  obsecutus  septuagies  b septuages  B se- 
ptuagesies  B (1  19  et  20  et  21  dipondius  deleuit  Koppius  1| 

20  quadringenta  (a  in  ras.)  B ||  XXXIt  scripsi  tres  D tries 
dB  D octogies  B'D  H 21  LXXIl  scripsi  seqtuagies  (septua- 
gesies  B)  dipondius  BB  H quingentos  B quingenti  B quin- 
genta b II  22  duo  B II  sexcentos  b ||  XLVIII  B ||  23  post 
duodecies  add.  septages  dipondiu  B sed  LXXIt  in  B omissum, 
facile  auditur  |1  26  id  est  senarius  dei.  Grotius  1| 


Digitized  by  Googie 


262 


MARTIANI  CAPELLAE 


harmonias  ostenditur  genuisse , quippe  sex  ad  duodecim 
est)>  symphonia  diapason,  sex  ad  nouem  hemiolios,  sex  ad 
octo  epitritos  id  est  symphonia  diatessaron.  unde  Venus 
Harmoniae  mater  perhibetur,  ilem  hic  senarius  quadrato 
et  solido  quaternario  sociatus  horas  diei  noctisque  dime-  & 
titur : nam  quater  seni  uiginti  quattuor  facit. 

738  Quid  autem  te,  heptas,  uenerandam  commemorem? 
quae  quod  naturae  opera  sine  feturarum  contagione  con* 
formas,  inter  deos  Tritoniae  uirginis  uocabulum  posse- 
disti. namque  omnes  numeri  intra  decadem  positi  aut  lo 
gignunt  alios  aliisque  gignuntur  aut  procreantur:  hexas 
octas  generantur  tantum  modo , tetras  autem  et  creat  et 
creatur,  at  heptas  [autem]  quod  nihil  gignit  eo  par  uir- 
gini  perhibetur,  sed  quod  nullo  nascitur,  hinc  Minerua 
est,  et  quod  ex  numeris  tam  masculinis  quam  femininis  m 
constet,  Pallas  uirago  est  appellata,  nam  ex  tribus  et 
<]uattuor  septem  fiunt,  qui  numerus  formam  lunae  com- 
plectitur: nam  primo  est  corniculata  quam  pnvoetbfi 
242  G Graeci  uocant,  deinde  medilunia  quam  bidrOpov,  dehinc 
dimidiato  maior  quae  dicitur  dpcpiKupTOc,  mox  plena  quae  3o 
dicitur  TTXripocdXqvoc.  item  tres  formas  praedictas  defi- 
ciens repetit,  hic  numerus  lunae  cursum  significat:  nam 
unum  duo  tria  quattuor  quinque  sex  septem  uiginti  octo 
faciunt,  item  septem  sunt  circuli  et  tot  planetae  tot  dies 


2 et  Z synfoQia  B symfonia  & ||  2 emiolios  B \\  Z sia- 
phonia /t  |[  4 armoniae  ||  mater  p maior  BR  ||  6 uigiuti 
quattuor  Koppiua  uies  quartus  B uiges  quartis  b uies  quat- 
tus  R uies  quartis  r ||  7 qui  B*R  ||  8 natura  B^R  ||  opera 
D opere  BR  ||  conformans  b H 10  nam  quod  B^R  H in- 
ter b i|  11  aut  ante  gignuntur  add.  B^  ||  exas  BR  l[  13  ad 
B*R  II  eptas  BR  ||  autem  om.  p [|  nil  R ||  eo  per  in  ras. 
B II  uirgo  b []  14  a ante  nullo  <w/d.  p ||  nullo  || 

hinc  Koppiua  hic  BR  ||  17  forma  R ||  18  menoidem  BR  mo- 
noidem  b ||  19  diatomon  b dicotomon  BR  diatomenoiden 

r II  20  maior  in  ras.  in  B ||  amficirtos  B amfycirtos  R [| 
21  pleroselinos  B plerosolenos  R plerosilenos  b ||  22  Inmi- 
nao  corr.  in  lumen  BR  lunae  add.  b ||  cursus  ante  sigpaificat 
om.  BR  add.  D ||  24  fiunt  R'  ||  planae  R planate  r;  deinde 
ei  add.  R || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  VII' 


2(33 


tolque  transfusiones  elementorum',  nam  ex  informi  ma- 
terie primus  ignis,  ex  igne  aer,  ex  aere  aqua,  ex  aqua 
terra:  item  fit  adscensio  et  ex  terra  aqua  est,  ex  aqua 
aer,  ex  aere  ignis,  ex  igne  in  materiem  inconprehensam 
5 iam  non  poterit  peruenire.  quid  quod  omnium  natura  7.39 
nonne  huic  probatur  numero  deseruire?  in  principio  se- 
ptimani partus  hominem  absolutum  perfectumque  dimit- 
tunt. dehinc  ideo  homo  septem  meatus  habet  in  capite 
sensibus  praeparatos , duos  oculos  auresque  et  nares  toti- 
10  dem  et  os  unum,  dehinc  paruulis  mense  septimo  dentes 
emergunt  ac  septimo  anno  mutantur,  item  secunda 
hebdomas  pubertatem  mouel  gignendique  possibilitatem, 
tertia  florem  genarum , quarta  incrementa  staturae  finiun- 
tur, quinta  iuuenalis  aetatis  plena  perfectio  est.  septem 
15  etiam  natura  abstrusit  membra  uilalia:  linguam  cor  pul- 
monem lienem  iecur  et  duo  renes,  item  septem  corporis 
partes  <^hominem  perficiunt:  caput  tenus,  imum  collum, 
pectus,  uenter,  duas  manus  pedesque.  totidem  stellae  in 
uertice  axis  caele.stis. 

20  At  OCTONAEIVS  numerus  primus  cubus  est  et  per-  740 
fectus,  Vulcano  dicatus,  nam  ex  primo  motu  id  est 
dyade,  quae  luno  est,  constat,  nam  dyas  per  dyadem 
facit  tetradem,  at  bis  facit  octadem.  perfectus  item  quod 
a senario  tegitur:  omnis  enim  cubus  sex  superficies  habet. 

25  item  ex  inparibus  consecutis  impletur,  nam  primus  in- 
parium  trias,  secundus  pentas:  ambo  octadem  faciunt. 


1 transfusionis  B'Ii  ' ]]  2 igni  ||  4 igni  5'/?'  |1 

5 quid  ouod  b quid  R quod  .5  ||  6 incipio  BR  principio  b 
• corr.  p f|  10  paruolis  R'  ||  11  secundae  B^R  ||  12  ebdoma  B 
ebi’  ..adas  R ebdomadis  r corr.  Vulc.  H ubertatem  B'R  j|  13 
incrementae  R ||  15  natura*/?  ||  abstrusit  b abstrusa  R ab- 
strusi R II  16  splenem  in  ras.  B lienem  R et  b in  mg.  |1  iecor 
B^R  II  17  tenuis  D 1|  inum  R'  ||  18  ter  in  uenter  in  ras.  in 
B II  totidemque  pedes  totidemque  tellae  p J 19  post  caele- 
stis add.  septem  stellae  sunt  h ||  20  ad  R'  ||  cybus  B |1 
21  primotu  R*  ||  22  diade  R |1  dias  D 1]  diadem  BD  ||  23  aut 
R'  II  ad  bis  add.  ducta  p s tetras  d (|  24  cibus  R'  || 


Digitized  by  Google 


2(54 


MARTIANI  CAPELLAE 


idem  cubum,  qui  triade  uenit  id  est  uiginli  septem  se- 
quentes inpares  reddunt  id  est  heptas  enneas  et  undeci- 
mus,  qui  omnes  faciunt  XXVII.  item  tertius  cubus,  qui 
a tetrade  uenit  id  est  LXIIil:  nam  quater  quaterni:  sede- 
cim, lioc  quater  LXIIII  fit,  et  hic  ex  inparibus  quattuor,  « 
qui  superiores  secuntur,  id  est  XIII  XV  XVII  XVIIII: 
fiunt  simul  LXIIII  et  sic  omnes  cubi  per  inparium  incre- 
menta inueniuntur  sui  dumtaxat  numeri,  sane  hic  octo- 
narius cubus  ita  omnium  cuborum  primus  est  ut  monas 
omnium  numerorum,  cubus  autem  omnis  etiam  matri  lo 
deum  tribuitur:  nam  ideo  Cybebe  nominatur. 

741  ENNEAS  quoque  perfecta  est  et  perfectior  dicitur, 

quoniam  ex  triade  perfecta  forma  eius  multiplicata  per- 
ficitur. deinde  quod  primi  uersus  finem  tenet,  et  ideo 
Mars  appellata,  a quo  finis  omnium  rerum,  quadratus  i5 
quoque  finis  est  eorum,  quae  per  collationem  augentur, 
nam  et  harmoniae  ultima  pars  est,  ad  enneadem  enim  ab 
octade  collatio  percussionis  sonus  efficitur,  non  minus 
nouem  Musas  dixere,  in  mundo  etiam  nouem  sunt  zonae 
id  est  sphaerae  et  deorum  septem  et  terrae  duae.  20 

742  DECAS  uero  ultra  omnes  habenda,  quae  omnes  nu- 
meros diuersae  uirtutis  ac  perfectionis  intra  se  habet, 
quae  licet  primi  uersus  finis  sit.  secundae  monadis  implet 
auxilium,  haec  primi  uersus  numerorum  regulas  analo- 
gias genera  species  differentias  perfectiones  et  inperfecla  25 
concludit  daturque  lano,  quamuis  eam  plurimi  apocata- 
stasin  memorarint. 

1 cybum  D cibum  |]  id  estt  R item  r ||  2 cptas 
BR  I)  undecim  6 |1  3 XXVI  R ||  cybus  BR  1|  qui  a Rh  qua 
5 I)  4 faciunt  post  quaterni  add.  b (quaternis  decies  R qua-^ 
terni  sedecies  i?  ||  6 quatuor  BR  ||  6 tredecim  quindecim 
R II  7 cybi  R cibi  |]  9 cybus  BR  [j  cyborum  BR  ||  10  cu- 
bus b cybus  R quibus  B |f  11  tribuetur  B^R  j)  cybele  r I 
nenominatur  jP'  ||  13  ter  forma  b performa  B forma  R | 

14  primus  R primis  r ]|  15  Mors  Grotius  [|  17  ennadem 
B^R'  II  19  addixere  [j  in  mundo  BR  immo  b [)  20  spe- 
rae  BR  ||  duae  addidi  (I  24  finis  sit  — primi  uersus  om.  B*  1| 
secundi  R'  [j  25  diferentias  B ||  26  ad  apocatastasin  add. 
adstantes  b ||  27  raemorarit  B^  memorarent  R'  || 


Digilized  by  Googli 


LIBER  VII 


265 


Didum  breuiter  quis  numerus  primum  uersum  fadt,  743 
quos  deorum  contineat  quasque  uirlutes.  iam  nunc  quid 
ipse  numerus  sil  quasue  inter  se  analogias  seruet  et  for- 
mas breuiter  intimabo,  numerus  est  congregatio  mona-2^^ff 
5 dum  uel  a monade  ueniens  multitudo  atque  in  monadem 
desinens,  sunt  autem  numeri  simplicis  regulae  quattuor: 
prima  est  quae  appellatur  a paribus  par,  secunda  a pari- 
bus inpar,  tertia  ab  inparibus  par,  quarta  ab  inparibus 
inpar,  quas  inferius  memorabo,  sunt  etiam  qui  primi  nu-  744 
10  meri  appellantur,  qui  a nullo  numero  diuidi  possunt,  nisi 
a monade  tantum  non  diuidi  sed  componi  uidentur  ut  puta 
V VII  XI  XIII  XVII  et  cetera  similia:  nullus  enim  eos 
numerus  diuidere  uno  ordine  potest,  qua  propter  primi 
appellantur,  quoniam  a nullo  numero  exoriuntur  nec  ae- 
15  quis  portionibus  discernuntur,  a semel  igitur  nati  alios 
ex  se  creant  numeros,  quoniam  ab  inparibus  paria  fiunt, 
a paribus  inpar  fieri  nullo  modo  potest,  ergo  et  primi 
numeri  necessario  habendi  pulchrique.  sed  omnes  <^nu-  745 
meros  primi  uersus  sub  bis  regulis  retractemus,  monas 
20  quidem  numerus  non  est.  dyas  par  est.  trias  et  ordine 
et  uirlule  primus,  tetras  a paribus  par  pentas  primus, 
bexas  a paribus  inpar  et  ab  inparibus  par  unde  et  per- 
fectus nominatur,  beptas  primus,  ocias  a paribus  par. 
enneas  ab  inparibus  inpar.  decas  ab  inparibus  par. 

25  sic  uti  in  primo  uersu  ita>  et  sequentibus  bae  regulae  col- 
liguntur. primus  igitur  uersus  est  a monade  usque  ad 
enneadem,  secundus  a decade  usque  ad  nonaginta,  tertius 
uero  ab  hecalontade  usque  ab  nongentos,  quartus  qui  et 
ultimus  a mille  usque  ad  nouem  milia,  licet  non  nulli 
so  Graeci  etiam  pupia  adiecisse  uideantur.  mihi  uero  solus  745 
numerus  adprobatur,  qui  digitis  coercetur : alias  quaedam 


1 quis  add.  r et  deleta  s 6 ||  2 contineant  ||  3 serbet 
5'  11  6 simplices  1]  7 secunda  a paribus  om.  H 9 in- 
terius i?'/i  11  11  putas  B^R  II  12  V om.  B^R  ||  16  numerus 
/t  II  18  necessario  p necessari  BR  necessarii  br  1|  omnis 
R^  II  22  exas  BD  ||  23  eptas  BD  ||  oedas  D ||  25  haec  B || 
26  est  h et  BR  ||  28  ecatontade  BR  ||  30  myria  br  myrea 
B minea  R |] 


Digitized  by  Googie 


266 


MARTIANI  CAPELLAE 


brachiorum  coolorta  saltatio  sil,  qua  flt  ut  numeros  ger- 
manae praecedentis  formis  ac  lineis  concinnemus,  nam 
mihi  in  primo  uersu  monas,  illi  in  signo  principium  quod 
non  habet  partes,  in  secundo  uersu  a decem  numeri 
uelut  iinea  distenduntur,  in  tertio  uersu  quadrati  ex  cen-  s 
tum  reliquisque  fiunt,  quae  uelut  latitudo  primae  longitu- 
dini sociatur,  in  quarto  uersu  iam  cubi  sunt:  ideo  ex 
245  G mille  reliquisque  soliditas,  fines  ergo  uel  limites  mihi  sunt 
monas  decas  hecatontas  et  mille,  geometriae  uero  nota 
linea  Ogura  soliditas,  nam  monas  ita  indiuidua  est  ut  nota,  lo 
decas  in  numeris  ut  linea  longitudinis  solius,  hecatontas 
quadratus,  qui  est  superficies  et  in  longitudinem  latiludi- 
nemue  diuiditur.  item  decas  per  decem  fit  centum  qua- 
747  dratus,  hoc  per  decem  fit  cubus  mille,  omnis  inpar  pro- 
gressus a monade  per  singulas  positiones  necessario  qua- 15 
dratos  efficit,  primum  ipsam  monadem,  adde  triadem: 
facit  quattuor,  primum  quadratum,  adsocias  quinque;  fe- 
cisti secundum  quadratum  Villi,  iunge  Vll:  implesti  qua- 
dratum XVI,  adicis  itera  nouem  et  perQcis  quadratum 
XXV.  eodem  modo  progreditur  ratio  usque  in  infinitum,  so 
sed  ad  superius  diuisa  regrediar,  omnem  numerum  aut 
parem  aut  inparem  esse  aut  utroque  finiri,  quicquid  nu- 
mero adicialur  finito,  finitum  adici,  neque  ex  infinitis  fini- 
tum fieri  posse. 


1 bracioram  [|  ad  saltatio  add.  t exal  b []  qua  r que 
li  quae  B quo  b |j  numeris  B'Ii  |I  2 procidentis  B^  ||  con- 
cinamus B concinnem  b concinnamus  Ii  quod  correxi  1]  3 mo- 
nades BR  corr.  p |I  6 quae  uelut  — cubi  sunt  om.  /l  (I  7 cybi 
i?  II  8 soliditas  b partim  in  ra$.  deinde  deletum  sotas  in  B af 
sociaetas  add.  b sociatas  R solidiatas  r ||  finis  » (]  9 eMl  eca- 
tontas  BR  ||  9 geumetria  B^  [|  11  in  ^ si  /t  [f  numerus  iP  || 
in  ante  linea  add.  R ||  12  latitudinem  add.  b (ue  ut  uidelur  B 
que  b)  II  13  item  Vulc.  id  est  BR  ||  decas  per  decem  Grotius 
decus  per  decus  BR  ||  14  cybus  BR  ||  16  necessarios  BR 
C011-.  p II  quadrat  B^  quadratus  R ||  16  primam  B ai  um 
add.  b prima  R ||  adde  (ad  te  R)  triadem  add.  br  ||  17  fecit 
B II  18  VIII  iunge  — quadratum  XVI  om.  ||  19  nouem 
Grotius  nonas  BR  ||  ad  sedecim  post  nonas  add.  D ||  per- 
£cit  b II  20  in  om.  B>R  ||  22  esse  et  B'JV  ||  utreque  R ||  certum 
«st  post  finiri  add.  r j]  23  infinitum  fieri  B'R^  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VII 


267 


Oronis  uero  numerus  aut  par  aut  inpar  est.  par  est  748 
qui  in  duas  aequas  partes  diuiditur  ut  11 1111  VI,  inpar  qui 
in  duas  aequas  partes  diuidi  non  potest  ut  111  V Vll. 
deinde  [ex  inparibus]  quidam  ex  inpari  tantum  inpares 
5 sunt  ut  111  V Vll , quidam  etiam  multitudine  constant  ut 
nouem  quindecim  uiginti  unum,  quos  nepiccdKic  irepic- 
couc  Graeci  appellant,  at  in  his  qui  pares  sunt  plura 
discrimina  sunt,  an  pares  sint  et  diuidi  possint,  ceteri  uel 
ex  paribus  pares  uel  ex  inparibus  pares  uel  ex  paribus 
10  impares,  et  illos  Graeci  dpTtdcKic  dpiiouc  uel  TrepiccdKic 
dpxiouc  uel  dpridKic  rrepiccouc  nominant,  pares  ex  pa-  749 
ribus  sunt  quattuor  quia  ex  bis  binis,  octo  quia  ex  bis 
quaternis  constant,  pares  ex  imparibus  sunt,  qui  pares 
impari  multiplicatione  fiunt,  ut  bis  terni  sex,  aut  quin- 
is quies  quaterna  uiginti,  quod  genus  Graeci  uepiccdKic 
dpriouc  uocant,  et  hi  qui  inparem  numerorum  multitu- 
dinem pari  multiplicatione  consummant,  ut  cum  bis  terni 
sex,  et  quater  quina  uiginti  fiunt,  quod  genus  dpridKic  246 
TTCptccov  Graeci  uocant.  qui  numeri  quamuis  idem  sunt, 

20  rationes  tamen  in  crescendo  diuersas  recipiunt,  atque  ex 
his  ipsis  <^quidam  in  duas  partes  diuisi  protinus  in  pares 
numeros  reccidunt,  quidam  semel  saepiusue  per  pares  re- 
plicati citra  singularitatem  in  impares  resoluuntur;  nam 
duodecim  et  uiginti  semel  per  pares  diuidi  possunt,  at 


2 - post  inpar  add,  6 ||  3 ut  om.  B^R  ||  4 ex  inparibus 

dei.  Bottgerus  ||  ex  inparibus  B^  ||  TTCpiCCAKfC  in  ros.  B 
TT60ICCAKIC  Ii  H 8 sunt  B*R  ||  diuidi  p dici  BR  [|  pos- 
sunt B^R  [|  uel  ex  paribus  impares  om.  B^R^  []  10  APTIA- 
K£IC  RB , cuius  manus  secunda  quo  modo  Graeca  huius  loci  uo- 
cabula  amplius  corruperit  non  notabo  |]  TT6PICCAK6IC  B n€- 
P1CCAK6C  R II  11  APTIAK6IC  B APTIAK€IN  R H €PIC- 
COYC  R II  12  IIII  B y 13  post  constant  add.  qd  genus  greci 
APTIAK€IL  APTIOYC  o in  marg.  j|  sunt  b et  BR  ||  14  ternis 
exsis  BR  terni  sexis  b corr.  Vulc.  ||  quiques  B^  ||  15  qua- 
terna r quater  BR  |J  uies  uiges  6 ||  TT(Nfl)€PICCAI\€IC 
APTION  BR  II  16  hii  R |]  17  ternis  ex  bis  RB  terni  sexis  b \ 
18  APTIAK6KZ  BR  ||  20  crescendi  B'R  ||  aut  quae  R j 
21  is  B his  b om.  R ||  in  inpares  l)  in  impares  b ||  22  recci- 
dunt  B^  recidunt  bD  || 


Digitized  by  Googie 


268 


MARTIANI  CAPELLAE 


quadraginta  octo  nimirum  bis  uicenos  quaternos,  inde  bis 
duodenos,  deinde  bis  senos  omnes  adhuc  pares  efficiunt, 
nonissime  in  ternos  impares  decidunt,  itaque  nemo  lon- 
gius procedere  simili  multiplicatione  potest,  quin  ut  dupli- 
catione reuoluta  scanderit  sic  per  replicationes  item  in  s 
plures  partes  digeritur,  nam  uiginti^  et  bis  dena  sunt  et 
quinquies  quaterna  et  decies  bina  et  quater  quina. 

750  Quattuor  deinde  species  omnes  numeros  excipiunt. 
<|uidam  enim  sunt  per  se  incompositi,  quidam  per  se 
compositi,  quidam  inter  se  incompositi,  quidam  inter  se  lo 
compositi:  ex  quibus  duo  priores  primi  numeri,  duo  se- 
quentes secundi  nominantur,  sed  ea  res  quo  facilius  ad- 
disci possit,  planius  indicanda  est.  prima  et  minima  omnis 
numeri  ‘mensura  singularitas  est,  quia  nullus  numerus 
non  in  singula  diuidi  potest,  deinde  eum  etiam  aliae  15 
mensurae  excipiunt  ut  duplicationes  quae  duplo,  triplica- 
tiones quae  triplo  increscunt,  cum  hoc  ita  sit,  quibusdam 
numeris  in  singularitate  sola  mensura  est,  qui  nisi  in  sin- 
gula digeri  non  possunt  quales  sunt  tres,  quidam  tantum 
in  pares,  quidam  in  inpares  ut  sunt  IIII  et  Villi:  nam  bis  so 
bina  1111,  ter  terna  nouem  sunt:  ita  illa  duplicatione,  haec 
triplicatione  metimur,  ac  saepe  non  una  quidem  talis 
mensura  numero  est  sed  plures,  si  quidem  octo  metiri  et 
quadruplicatione  et  duplicatione  facile  est  cum  et  quater 
bina  et  bis  quaterna  octo  sint,  itemque  euidens  est  quic-  S5 
247G(\\x\A  aliqua  multiplicatione  metimur  metiri  nos  etiam  sin- 
gularitate posse,  sed  non  ubicunque  singularitatis  mensura 


1 XLVm  B II  ni  miro  uis  ||  deinde  D inde  in  ros.  b || 
2 bis  in  ros.  B om.  />  ||  3 impares  ternos  /)  ||  5 scanderit 
scripsi  (adseenditur  p)  scapet  D «scabe+t  B 1 u&  add.  b || 
6 digeritur  b dirigitur  B degeritur  D ||  XX  B \\  7 quinquies 
D quinque  BIt  ||  bina  bR  una  B ; deinde  et  om.  B'IO  ||  quat- 
tuor BR  corr.  Vulc.  ||  quina  om.  B*R  ||  8 quattuor  add. 

p II  omnes  om.  B^R  ]|  excipiuntur  B'R  at  excipiunt 
add.  r ||  10  quidam  inter  (intra  r)  se  compositi  add.  rb  sed  b 
tertio  loco  ||  12  adisci  b adici  r ||  19  quidam  om.  B*R' 

20  quidam  in  (om.  r)  impares  om.  B'R^  ||  23  est  I)  om.  BR 
25  itemque  1)  iter  (inter  b)  quae  (que  R)  BR  ||  27  sed 
om.B^  II 


Digitized  by  Googlc 


LIBER  VII 


269 


est , esse  alicuius  etiam  multiplicationis,  ita  singularitas 
omnibus  communis  mensura,  quibusdam  unica  est.  cum  751 
hoc  ita  sit,  per  se  incompositi  numeri  dicuntur  qui  nul- 
lam mensuram  habent  nisi  singularitatis,  per  se  uero 
5 compositi  quos  metiri  non  tantum  singularitate  sed  alia 
quoque  multiplicatione  licet,  et  haec  quidem  singulorum 
numerorum  aestimatio  est.  bini  uero  pluresue  iuncti 
inter  se  incompositi  esse  dicuntur,  qui  nullam  communem 
mensuram  nisi  singularitatis  habent  ut  tres  et  quattuor. 

10  neque  enim  interest  an  quattuor  dupli  mensuram  habeant, 
cum  eadem  illa  in  tribus  non  sit.  at  inter  se  compositi 
sunt  quibus  alia  quoque  quam  singularitatis  mensura  com- 
munis est  ut  nouem  et  duodecim,  quorum  utrumque  licet 
triplicatione  metiri,  cum  ter  terna  nouem,  ter  quaterna 
15  duodecim  flant,  cum  uero  alii  numeri  in  singula  tantum,  7^^ 
alii  etiam  in  aliquos  solidos  numeros  diuidantur,  ut  re 
ipsa  discreti  sunt,  sic  etiam  uocabulis  discernam  nequa 
indiligentibus  confusio  oriatur,  et  cuiusque  numeri  mem- 
bra nominabo  solidos  numeros  io  quos  is  deduci  poterit 
20  ut  in  duodecim  flunt,  at  singula  et  siqui  etiam  solidi  nu- 
meri inmixli  singulis  inserentur,  partes  appellabo,  ut  in 
septem,  uel  totidem  singula  uel  etiam  bis  terna  singulo 
adiecto. 

Ex  numeris  quidam  perfecti  sunt,  quidam  ampli-  753 
25  <^ores  perfectis,  quidam  inperfecti:  TcXeiouc  et  urrepTC- 
Xeiouc  et  uTTOxeXeiouc  Graeci  appellant,  perfecti  sunt 
qui  a partibus  suis  pares  sunt,  ampliores  perfectis  qui  plus 
in  partibus  suis  quam  in  se  ipsis  habent,  inperfecti  in  quo- 
rum partibus  minus  quam  in  ipsis  est  et  exempli  causa 
so  sumamus  sex.  hi  et  in  singula  diuidi  possunt  et  in  bina 
et  in  terna,  cum  et  sexies  singula  et  ter  bina  et  bis  terna 

1 etiam  om.  B'  ||  4 habet /{  [|  5 meriri  b;  quid  primitus 
scriptum  fuerit  non  dispicio  l|  10  habeant  om.  habent  R || 

15  finnt  b ||  singulari  r ||  17  discreta  B^R  ||  18  indele- 
gentibus  Br  [I  19  didici  B^  |[  20  ad  B'R  [|  22  singula  B'R  II 
23  adicto  B | 25  T6A6YC  D et  cetera  similiter  [|  YTT€PTc- 
A60IC  B II  26  graece  b ||  apellant  D ||  sunt  post  perfectis 
add.  b II  30  hii  B ||  31  ad  sexies  add.  I sex  b || 


Digilized  by  Google 


270 


MARTIANI  CAPELLAE 


2^5 fiant  sex.  ergo^  partes  eius  sunt  I II III.  nunc  in  unum 
eae  conferantur,  fiunt  VI.  hoc  est  esse  parem  partibus 
suis  et  hoc  numeri  genus  in  aliqua  uirtute  est,  cetera  in 
uitio,  uel  ex  superante  uel  ex  deficiente,  ut  puta  suma- 
mus duodecim,  et  duodecies  singula  et  sexiens  bina  et  a 
quater  terna  et  ter  quaterna  et  bis  sena  duodecim  fiunt, 
itaque  eius  partes  sunt  unum  duo  tria  quattuor  sex , quae 
iunctae  in  unum  sedecim  efficiuntur,  hic  amplior  per- 
fecto numerus  est.  at  sedecim  fiunt  iunctis  sedecies  sin- 
gulis, octiens  binis,  quaternis  quater,  octonis  bis,  neque  lo 
praeter  has  [si  facias]  ulla  eius  numeri  mensura  est.  col- 
lali  autem  in  unum  unus,  duo,  quatuor,  octo  non  ultra 
faciunt  quam  quindecim,  minus  eo  ex  quo  orti  sunt,  bic 
inperfectus  numerus  est. 

764  Alii  etiam  plani  numeri  sunt,  alii  crassitudinem  quo-  is 
que  in  se  habent,  planum  numerum  esse  Graeci  dicunt, 
qui  duobus  numeris  continetur,  id  eius  modi  est:  in  ra- 
tione mensurarum  tantum  de  norma  contineri,  quantum 
a toto  quadriangulo , cuius  pars  in  ea  norma  sit,  existi- 
mant. item  ad  numeros  planos  referuntur  qui  in  duo  20 
latera  ordinantur,  sic  ut  rectum  anguium  faciant  et  nor- 
mae similitudinem  repraesentent,  igitur  si  in  alterum 
latus  quattuor,  in  alterum  tres  porriguntur,  bi  duo  numeri 
lege  eorum  duodecim  capiunt  planumque  eum  numerum 
nominant,  at  crassitudinem  aiunt  a tribus  numeris,  sint  25 
in  alterum  puta  latus  quattuor,  in  alterum  tres,  supra 
deinde  quattuor  adiciuntur.  his  numeris  altitudinem  quo- 


2 VII  R II  5 sexies  6r  j|  8 ad  efficiantur  add.  i fiunt  d 
9 sexdecies  R ||  sedecies  singulis  om.  R‘  ||  10  octies  d 
benis  R‘  ||  quater  (priore  loco)  om.  R'  U octonis  bis  om.  R' 

11  praeter  Koppiua  pariter  RR  [|  si  facias  deleui  ||  post 
mensura  add.  non  r ||  13  quindecim  add.  p ||  eo  p quo 
RR  II  14  interfectus  R ||  17  a anie  duobus  add.  R'R 
18  norna  R ||  20  idem  R'R  ||  plani  R‘  j|  feruntur  R‘R 
21  et  om.  B*R  ■ ||  faciant  et  repraesentant  RR  corr.  D 
23  bii  RR  |j  25  aiunt  a RR  iunctam  br  ||  tres  b ||  sunt  b 
26  laterum  tres  RR  corr.  p |]  28  nomam  R || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VII 


271 


que  super  inferiorem  normam  impleri  dicunt  incltidique  ui- 
ginti  quattuor,  in  quibus  obscuritate  ex  superuaciio  quaesita 
euidenlissimum  est  planum  esse  numerum  sic  singulis  iun- 
ctis,  nequid  super  alterum  sit,  crassitudinem  fieri  numeris 
5 super  numerum  inpositis.  ipsa  autem  planities  uarias  755 
formas  habet  numeris  ad  similitudinem  aliquarum  figura- 
rum ordinatis,  quae  incipiunt  a linea,  tum  uel  triangulae 
fiunt;  atque  eae  quae  quattuor  angulos  habent  uel  quadra- 
tae sunt  uel  altera  parte  longiores,  quas  4Tepo|Ltr|K€ic  2^9 ^ 
10  Graeci  appellant,  praeterea  plures  quoque  anguli  possunt 
interdum  etiam  inaequalia  numeri  latera  esse,  ut  cum 
deinde  in  crassitudinem  insurgat  figurasque  plures  effi-- 
ciat,  tessera  perfectissima  esse  inter  eas  uidetur.  est  au- 
tem triangulum  in  paucissimis  tribus,  quadratum  in  pau- 
15  cissimis  quattuor,  id  autem  quod  imparia  latera  habet 
in  paucissimis  V.  altera  parte  longius  quadrangulum  in 
paucissimis  sex.  crassitudo  item,  quae  tessera,  in  paucis- 
simis octo,  nam  duo  simplicem  ordinem  faciunt,  tres  sic 
componi  possunt  ut  totidem  angulos  habeant,  quattuor  in 
20  quadram  positi  in  omnem  partem  binos  habent,  quinque 
sic  colligantur  ut  in  altero  latere  duo,  in  altero  tres  sint: 
sex  [ut]  quadrangulum  faciunt  quod  in  duobus  lateribus 
<[binos,  in  duobus  ternos  habet,  at  si  quattuor  ponuntur 
et  crassitudo  oritur  et  paria  omnia  latera  in  planitiem  al- 
25  que  altitudinem  sunt,  binis  in  omnem  partem  ordinatis, 
similes  autem  plani  numeri  sunt,  quorum  latera  eandem  750 
rationem  habent  ut  sex  et  sexcenta,  cum  illis  in  altero  la- 
tere duo  et  in  altero  tria,  his  in  altero  ducenta,  in  altero 
latere  trecenta  sint,  eodemque  modo  similes  etiam  in 
so  crassitudine  numeri  sunt,^  quorum  latera  sub  eadem 
ratione  sunt  ut  uiginti  quattuor  et  nonaginta  sex.  nam  ut 
in  illis  alterum  latus  quattuor,  alterum  tres  habet,  quo  fit 


5 numeris  b numero  BR  ||  7 ad  triangfulae  add.  i qna- 
drangtae  5 ||  8 uel  quae  r ||  12  in  add.  Grotiu»  ||  14  trian- 
gtura  om.  B^R  [j  16  quinque  p VI  BR  []  20  onnem  B ||  22  ut 
dei.  p [J  quadriangulum  B^  | 23  habent  ac  D ||  24  omia  D | 
26  fiunt  ante  similes  add.  b \ similes  b similis  B simile  D j 


Digitized  by  Googie 


272 


MARTIANI  CAPELLAE 


ut  planjlies  duodecim  , crassitudo  uiginti  qualluor  capiat, 
sic  in  his  alterum  latus  ocio,  alterum  sex  recipiat,  quo  Ot 
ut  planities  quadraginta  octo,  crassitudo  nonaginta  sex 
comprehendat,  quod  est  autem  inter  duos  et  tres,  est 
inter  CC  et  CCC;  ratio  quae  est  inter  III  et  IUI,  sex  et  5 
octo,  manifestum  erit  simul  atque  rationes,  quae  inter 
numeros  sunt,  suhiecero. 

757  Omnis  enim  numerus  pars  est  alicui  numero  maiori, 
qui  aut  multiplir.atione  procedit,  aut  ratione  membrorum 
aut  partium,  aut  simul  et  mulliplicatione  et  ratione  mem-  lo 
brorum  uel  partium,  ratio  membrorum  in  uno  membro 

250 pluribusue,  ratio  partium  in  una  parte  pluribusue  est, 
minor  uero  numerus  aut  replicatione  minuitur  aut  ratione 
membrorem  uel  partium , interdum  etiam  simul  replica- 
tione et  ratione  aut  membrorum  aut  partium,  neque  ulla  i3 
ratio  numeri  ad  numerum  quae  non  intra  haec  est.  Graeci 
multiplicatos  numeros  irOXXaTrXadouc,  replicatos  utto- 
TroXXarrXaciouc,  membro  membrisue  antecedentibus  diri- 
pOpiouc  membro  membrisue  inferiores  uneTninepeic  ap- 
pellant, binis  deinde  nominibus  utuntur  in  eis  in  quibus  20 

758  binae  rationes  sunt,  cum  boc  ita  sit,  numerus  comparem 
rationem  habet  aequalitatis,  quam  icoxqxa  Graeci  uocant  ! 
ut  duo  ad  duos,  tres  ad  tres,  quae  ratio  etiam  perfecto 
numero  ad  suas  partes  est  ideoque  is  numerus  potior  ce- 
leris habetur.  quid  enim  aequo  esse  melius  potest?  at  25  | 
ubi  alter  numerus  maior,  alter  minor  est,  protinus  inter 

eos  distantia  est,  quod  in  omnibus  Gl  qui  ratione  membro- 
rum uel  partium  aut  antecedunt  aut  anteceduntur,  ideoque 
hi  numeri  peiores  sunt,  inter  quos  pariesque  eorum  ali- 
quod discrimen  est.  sed  ut  distantia  inter  duos  numeros  30 


4 est  inter  om.  B'R  ||  5 haec  est  inter  anle  sex  add,  p |] 
8 maior  ||  9 qui  om.  B*R  j]  15  rationem  R ||  17  ad 

ratio  add.  minuitur  b ||  quae  om.  B'R  ||  17  TTOAATTAACIOY 
R II  YHOAAAnAACIOIY  R ||  18  CniMOPIOYC  BR  || 
19  YTTOM€P€IC  BR  corr.  Koppius  [|  20  his  R iis  B ||  21  cum 
parem  B ||  22  eisoteta  R eicoteta  B ||  28  aut  antecedunt 
om.  B'R  II  29  hii  B ||  30  discriminent  sed  R t discrimen 
non  est  add.  r || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VII 


273 


maiorem  rainoremi|ue  eadem  est,  sic  ratio  inter  eosdem 
contraria  est:  lantundem  enim  distat  inter  tres  ^t  quat- 
tuor quantum  inter  quattuor  et  tres,  at  ratio  inter  hos 
ipsos  diuersa  est  eaque  quae  sit  infra  patebit. 

5 Cum  proposuerim  uero  primas  in  muliiplicalione  759 
rationes  esse,  multiplicationis  ratio  est  senioni  ad  ternio- 
nem, octonario  numero  ad  quaternarium;  contra  replica- 
tionis ternioni  ad  senionem , quaternario  numero  ad  octo- 
narium. membrorum  uero  ratione  uincit  is  numerus  qui 
10  solido  membro  membrisue  antecedit,  qualis  est  nouena- 
rius  ad  senarium:  ternione  enim  uincit,  quae  eadem  bis 
in  senario  numero  inuenitur.  contraque  membrorum  ra- 
tione uincitur  senarius  a nouenario.  at  partium  ratione 
uincit  qui  in  se  et  ipsum  minorem  <]numerum  habet  et 
15  aliquam  partem  eius  partesue,  ut  si  septem  cum  quattuor  2510 
conferantur:  si  quidem  in  septenario  numero  et  quattuor 
sunt  et  horum  tres  partes : contra  uero  partium  ratione 
uincuntur  quattuor,  at  idem  numerus  et  multiplicatione 
et  membrorum  ratione  antecedit,  si  puta  VIII  et  III  iun- 
20  guntur:  nam  octo  et  bis  terna  habent  et  praeterea  mem- 
brum in  duobus,  et  muUiplicatione)>  uero  et  partium  ra- 
tione uincunl  quinque  si  conferantur  cum  duobus:  nam 
in  quinque  bis  bina  sunt  et  praeterea  duorum  pars  una. 
contra  in  his  ipsis  numeris  minores  a maioribus  simul  et 
25  replicatione  uincuntur  et  aut  membrorum  ratione  aut  par- 
tium. sed  ut  genera  rationum  inter  numeros  haec  sunt,  760 
sic  species  in  singulis  plures.  nam  ut  ad  multiplicatio- 
nem primum  replicationemque  ueniamus,  inter  hos  aut 
dupli  ratio  est  aut  tripli  aut  quadrupli  ac  procedere  quo- 
30  que  ultra  multiplicatio  potest  per  eosdemque  rursus  gra- 
dus idem  numerus  replicatur,  ergo  rationem  habent 


3 ac  5 j]  5 posuerim  R ||  9 his /t  ||  11  uis  i?  1|  13  no- 
ueuarins  a senario  ||  14  et  R ||  16  et  om.  D [|  17  partes 
om.  [|  uero  b ergo  BD  ||  18  uincuntur  a septem,  at  D uin- 
. cnntur  IIII  at  B |j  22  post  uincunt  add.  ut  5 [|  conferatur 
BRy  II  23  propterea  R ||  26  hae  hr  ||  28  ad  hos  add.  t 
quos  h U 29  o.e  B a.  R || 

UABTIANDS  CAPELLA  18 


Digilized  by  Google 


274 


MARTIANI  CAPELLAE 


duplo  maiorem  duo  ad  unum,  quattuor  ad  duos,  octo  ad 
quattuor;  duplo  minorem  unus  ad  duos,  duo  ad  quattuor, 
quattuor  ad  octo,  item  triplo  maiorem  tres  ad  I,  nouem 
ad  tres,  triplo  minorem  1 ad  tres,  tres  ad  nouem.  qua- 
druplo maiorem  quattuor  ad  I,  sedecim  ad  quattuor,  qua-  s 
druplo  minorem  1 ad  quattuor,  quattuor  ad  sedecim, 
eademque  in  ulterioribus  multiplicationibus  et  incrementi 
et  diminutionis  ratio  est. 

761  At  ubi  inter  maiores  minoresque  numeros  ratio 
membrorum  est,  maior  aut  superdimidio  uincit,  quem  lo 
fiimoXiov,  aut  supertertio,  quem  47TiTpiTOV,  aut  super- 
quarto,  quem  4iTiT€TapTOV  Graeci  uocant  et  sic  ad  super- 
quintum  supersextum  ulterioresque  ratio  procedit,  super- 
dimidius  est  qui  ipsum  aliquem  numerum  et  dimidium 
eius  habet,  supertertius  qui  ipsum  aliquem  et  tertiam  eius,  i5 
superquartus  qui  ipsum  aliquem  et  quartam  eius,  eadem- 

252G(\w  in  ulterioribus  ratio  est.  contra  ex  isdem  numeris 
minor  maiori  aut  subdimidius  est  quem  uq>qpi6XiOv.  aut 
subtertius  quem  uTTOtpiTOV,  aut  subquartus  quem  urro- 
T^iapTOV  Graeci  appellant,  superdimidii  rationem  habent  20 
tres  ad  duos,  CCC  ad  CC,  quorum  supra  facta  mentio  est. 
contra  subdimidii  duo  ad  tres,  CC  ad  CCC.  at  supertertii 
quattuor  ad  111,  octo  ad  sex,  qui  ipsi  quoque  supra  positi 
sunt,  sublertii  tres  ad  quattuor,  sex  ad  octo,  superquarti 
quinciue  ad  quattuor,  decem  ad  octo,  siibquarti  quattuor  25 
ad  quinque,  octo  ad  decem. 

762  Partium  uero  ratio  proxima  in  quibusdam  numero 
supertertio  est,  in  quibusdam  superquarto,  idque  proce- 
dere ultra  potest,  supertertio  similis  est  ubi  maior  nu- 
merus minorem  ipsum  et  aliquas  eius  tertias  partes  com-  30 


1 ante  duplo  add.  in  post  dnpio  add.  i pii  4 ||  3 in  ante 
triplo  add.  B \\  ^ nouem  B VIII  R H 6 maiorem  — quattuor 
om.  B'R  1]  8 deminutionibus  cnrr.  in  deminutionis  B || 

11  HMIOAeON  Jt  II  12  eniTiePTATON  H II  13  ad  super- 
sextum b II  ultioresque  B'R  ||  14  ipsam  R H 16  ipsam  B'R  || 
17  hisdem  BR  ||  18  €<l>HMIAION  B YnOMIOAION  b eO>H- 
MIOAION  R 0 19  nPOTPITON  BR  YTTOHniTPITON  b H 
teptaton  R ||  22  ad  B'R  [| 


Digitized  by  Google 


LIBER  VII 


275 


prehendit,  superquarto  ubi  et  illuni  ipsum  et  quartas  eius, 
sumamus  quinque  ad  III  et  decem  ad  sex.  antecedit  qui- 
narius ternionem,  quod  et  illam  ipsam  et  eius  duas  tertias 
habet,  item  in  decade  sunt  et  sex  et  de  sex  duae  tertiae. 

5 at  proxima  superquarto  ratio  est  inter  septem  et  quattuor, 
inter  quattuordecim  et  octo,  in  septem  et  ipsa  quattuor 
sunt  et  eius  tres  quartae,  atque  ut  ea  ratione,  quae  su- 
pertertiae et  superquartae  proxima  est,  maiores  in  his 
numeris  uincunt,  sic  ratione  proxima  subtertiae  et  sub- 
10  quartae  minores  cum  maioribus  habent,  illo  neminem 
decipi  conuenit,  ut  aliquam  <^partium  rationem  superdimi- 
diae  similem  putet,  nam  si  numerus  aliquis  numerum 
aliquem  et  dimidium  eius  habet  superdimidius  est,  si  nu- 
merum aliquem  et  eius  duo  dimidia  habet  pars  est.  nam 
15  ut  duae  quidem  tertiae  rationem  supertertio  proximam 
habent,  sic  duae  quartae  rationem  superquarto  proximam 
recipiunt,  nam  siquis  ipsum  et  eius  duas  quartas  babet> 
superdimidius  est,  ut  si  sunt  sex  et  quattuor:  in  sex  enim 
et  quattuor  sunt  et  eius  duae  quartae,  contra  uero  ut 
20  ea  ratione,  quae  supertertiae  et  superquartae  proxima  est,  253  G 
maiores  in  his  numeris  uincunt,  sic  rationem  proximam 
subtertiae  et  subquartae  minores  cum  maioribus  habent 
eademque  ratio  procedit,  sic  ut  superquintae  ulterioribusue 
similis  est.  hinc  rursus  plura  discrimina  oriuntur,  si  qui-  763 
25  dem  unus  numerus  potest  duplo  generari  aut  superdimi- 
dio  aut  supertertio  aut  superquarto  ulterioribusue  et  mul- 
tiplicationum et  membrorum  rationibus,  ponamus  quat- 
tuor et  decem,  ex  his  decem  duplo  et  superdimidio  aucti 
sunt,  nam  bis  quaterna  octo  sunt,  deinde  dimidium  quat- 
30  tuor  in  duobus,  apponamus  quattuor  et  quattuordecim ; 
ex  his  quattuordecim  triplo  et  superdimidio  aucti  sunt, 
nam  ter  quaterna  duodecim  sunt,  deinde  dimidium  quat- 
tuor est  in  duobus,  progrediamur  ultra  usque  ad  IIII  et 


2 ad]  et  B |]  ad]  et  .5  []  4 decus  BR  corr.  Vulc.  jj  sunt  VI  b !| 
5 ad  B^R  II  11  aliquis  b ||  14  pars  est  B par  est  b pars 
eius  est  D ||  16  duae  BD  III  b ||  25  generari  Vulc.  geri 
BR  II  28  ex  b et  BR  ||  30  est  b sunt  BR  ||  33  sunt  anie 
in  duobus  add.  B^R  ||  post  ultra  add.  sex  R sextum  B'  ||  ad 

18* 


Digilized  by  Googie 


276 


MARTIANI  CAPELLAE 


XVllI.  ex  his  XVill  quadruplo  et  superdimidio  increue- 
runt.  nam  quater  quaterni  XVi  sunt,  deinde  dimidium 
quattuor  est  in  duobus,  at  si  sint  111  et  septem,  ex  his 
septeni  duplo  aucti  sunt  et  supertertio,  nam  bis  terna 
sex  sunt,  deinde  pars  tertia  trium  est  in  uno.  sint  111  et  ^ 
decem,  ex  his  decem  triplo  increuerunt  et  supertertio, 
nam  ter  terna  nouem  sunt,  et  deinde  pars  tertia  trium 
est  in  uno.  ponantur  111  et  tredecim.  ex  his  tredecim 
quadruplo  aucti  sunt  et  supertertio,  nam  ter  quaterna 
duodecim  sunt,  deinde  pars  tertia  trium  est  in  uno.  acci-  lo 
piamus  nunc  quattuor  et  nouem : ex  his  nouem  et  duplo 
plus  habent  ct  superquarto.  nam  bis  quaterna  octo  sunt, 
deinde  [quattuor]  quarta  pars  est  in  uno.  quattuor  uero 
et  qiialtuordeciin  tripli  et  superquarti.  inter  quattuor 
uero  et  XVlll  quadrupli  et  superquarti  ratio  est.  idemque 
in  ulterioribus  numeris  Gt  perindeque  numeri  minores  ex 
his  et  replicationes  alicuius  et  subdimidii  uel  subtertii  uel 
subquarti  uel  alicuius  ulterioris  rationis  cum  maioribus 
254G  l‘abent.  ut  apparere  autem  ex  his  potuit,  multiplicatio  a 
minima  ratione  incipit  et  subinde  ad  maiores  maioresque 
transit  ratio,  membrorum  uel  partium  replicatio  a maxima 
ratione  incipit  et  subinde  ad  minores  minoresque  transit, 
maior  ratio  dicitur  quae  plus,  minor  quae  minus  adicit: 
ergo  maior  ratio  tripli  quam  dupli,  maior  quadrupli  quam 
tripli  est:  contra  minor  dupli  quam  tripli,  minor  tripli  sii 
765  quam  quadrupli  est.  incipit  igitur  multiplicatio  a duplo, 
inde  ad  triplum  ad  quadruplum  semperque  ad  maiores  ra- 
tiones transit,  at  ratio  membrorum  incipit  a superdimi- 


om.  B*R  []  2 XVI  om.  B add.  post  sunt  6 1|  3 est  h sunt  BR  I 
4 aut  r 11  5 trium  sunt  B^  H 6 et  ex  6 H 7 ter  om.  B^R  | 
ex  BR  et  cie  5 1|  8 unnm  B*R  {|  13  deinde  qnattuor  quarta 
pars  est  in  uno  quattuor  uero  et  XIIII  b deinde  quattuor 
uero  et  XIIII  B deinde  IIII*1III  Q q quarta  pars  est  in  uno  et 
l[tnordecim  R H 15  uero  om.  B'R  |1  XVII  p XVIII  R X et 
VIII  B 11  16  per  quem  R per  quae  B'  at  pindeq.  add.  b [) 
17  iis  i?'  II  replicationes  p replicationis  BR  []  22  minores 
om.  B^R  1]  25  contra  minor  — quam  (quamquam  R)  quadrupli 
est  om.  B'  H 


Digitized  by  Google 


LIBER  VII 


277 


dio,  deinde  supertertium  superquarlum  semperque  ad 
minus  et  minus  peruenit.  quae  omnes  rationes  inter  duos 
fines  sunt  ita  [numeri  sunt]  ut  puta  dupli  ratio  est  inter 
ir  et  I,  tripli  inter  III  et  I <(quadrupli  inter  quattuor  et 
5 unum,  et  sub  eisdem  rationibus  nominum  fines  minimi 
suaque  comparatione  multo  minores,  uel  sub  duplo  quam 
duo  et  unum,  uel  sub  triplo  quam  tres  et  unum,  uel  sub 
quadruplo  quam  quattuor  et  unum  possunt,  super  hos 
deinde  quanlumlibet  eisdem  rationibus  solius  fines  his 
10  numeris  augentur.)»  ideoque  eos  fines , qui  minimi  sunt, 
Tru0|i^vac  [Thermacides]  nominant  quod  ut  uas  super 
suum  fundum  sic  numeri  rationis  eiusdem  super  istos  ad- 
iunguntur.  idemque  etiam  ratione  membrorum,  minimi  7? 
enim  fines  sunt  superdimidii  inter  II  et  III,  supertertii 
15  inter  111  et  quattuor,  superquarti  inter  quattuor  et  quinque, 
tum  deinde  sub  isdem  rationibus  numeri  conplentur.  ne- 
que alia  condicio  est,  quae  ipsa  incipit  a tertia  parte,  sic 
ut  membrorum  ratio  dimidia,  deinde  primum  minimos 
fines  conprehendit,  tum  ad  maiores  transit,  ex  his  autem  707 
20  ueri  simile  est  primam  multiplicationem  esse  inuentam, 
deinde  rationem  membrorum,  tum  partium,  neque  enim 
difficultas  ad  duplum  deinde  triplum  et  quadruplum  ap- 
paruit. tum  ex  duplo  superdimidii  facta  condicio,  ex 
triplo  supertertii,  ex  quadruplo  superquarti  est,  idemque 
25  in  ulterioribus  incidit,  nam  qui  duplum  uidebat,  hoc  255  6 
ipso  coepit  intellegere  dimidium,  quia  ut  duplum  quattuor 
duorum  suQt,  sic  dimidium  quartae  rationis  duo : ut  igitur 
duobus  adiciendo  quattuor  fecit,  sic  rursus  quaternioni 


3 numeri  sunt  deleui  ][  5 hisdem  bD  ||  8 ad  possunt  add. 
ai  sunt  6 II  9 solis  b |)  finis  |)  10  hii  ante  eas  add.  |1 
eas  BR  corr.  Koppius  qui  BR  qua  b ||  minimi  sunt  Kop- 
pius  minime  eunt  BR  11  iru0|Li4vac  Koppius  pytagoricus  B 
phythagoricus  R [j  Thermacides  deletnl  Koppius  ||  nominant 
scripsi  nomina  dant  B nominabat  b nominat  R ||  uos  R et 
COIT,  in  uas  B ai  os  add.  b ||  12  sic  p sit  BR  ita  add.  b || 
istos  b istis  B histis  R ||  13  rationem  BR  ||  minimo  BR 
corr.  p [|  16  hisdem  R ||  17  ad  quae  add.  i quia  b ||  18  dimi- 
dia r ai  adimidia  b demilia  R et  corr.  in  ah  emiolia^  ||  19  ante 
ex  add.  at  R aut  B^  || 


Digitized  by  Google 


278 


MARTIANI  CAPELLAE 


duos  adiciendo  fecit  superdiniidium , utque  ex  duobus 
triplo  sex  iinpieuit,  sic  senario  numero  duos  adiciendo 
supertertium  inuenit,  idemque  in  ulterioribus  incidit,  de- 
inde cum  incurrerent  numeri  sine  iudicii  quidem  rationi- 
bus positi,  quaesitum  est  quot  quotaeue  partes  alterius  5 
numeri  in  altero  essent,  et  his  eo  uentum  est,  necuius 
numeri  non  aliqua  ratio  ad  alium  numerum  exploratissima 
sit.  post  haec  non  difficillima  animaduersio  gemina  ratione 
in  numeris  fluxit. 

768  Quoniam  genera  numerorum  rationumque  inter  eos  lo 
orientium  exposui , rursus  ad  ea  singula  reuertar  et  quae 
in  quoque  animaduersiones  sint  indicabo,  incipiam  de 
paribus  atque  inparibus.  par  omni  multiplicatione  sic 
procedit  ut  par  maneat:  duplo  augentur  duo  et  quattuor, 
octo  et  XVI,  triplo  II  sex  XVllI,  quadruplo  I et  quattuor  i5 
sedecim,  sexaginta  quattuor,  CCLVl  idemque  in  ulteriori- 
bus fiat,  inpar  pari  multiplicatione  protinus  interit  et  in 
numerum  parem  recidit,  inpar  inpari  multiplicatione  in- 
crescere potest  ut  inpar  maneat,  nam  bis  terna  sex,  item 
bis  quaterna  octo  fiunt,  eodemque  modo  quater  terna  duo-  so 
decim,  quater  quina  uiginti.  at  ter  terna  nouem,  et  ter 
nouem  uiginti  septem,  item  quinquies  terna  quindecim, 
quinquies  quina  uiginti  quinque,  idemque  in  omnibus 
multiplicationibus  euenit,  quo  fit  ut  siue  par  siue  inpar 
parium  numerorum  multitudo  est,  id  quod  consummatum 
est  par  sit.  ut  duo  quattuor  sex  octo,  quae  par  numero- 
rum multitudo  est,  fiunt  uiginti.  duo  quattuor  sex , quae 
inpar  numerorum  multitudo  est.  fiunt  duodecim:  ambo 

769  numeri  pares,  item  par  inparium  numerorum  multitudo 
pares  facit,  ergo  tres  et  quinque  fiunt  octo , qui  pares  so 


2 sex  scripsi  sexis  B sex  his  R ||  adicienda  rB^  ||  4 sine 
om.  II  indicis  BR  iudicii  br  ||  5 quod  R ||  6 nec  R ||  7 explo- 
ratissima exploratis  ultima  BR  ||  8 gemina  BR  germa- 

na 6 ||  9 in]  si  R ||  numeros  6 fj  15  XVI  p XV  BR  ||  ante 
triplo  add.  V post  triplo  add.  est  6 [|  II  corr,  in  et  in  B ||  16  et 
ante  XVI  add.  b ||  etposf  LXIIU  add.  6 U 18  impar  om.  B'R  || 
20  quater  terna  B quaterna  R ||  21  ter  om.  R ||  22  terna 
VIII  R II  28  est  fiunt  — numerorum  multitudo  om.  R [j 


Digitized  by  Googl( 


LIBER  VII 


279 


<^sunt.  inpar  tantum  modo  inparium  multitudo  inpare,  256(r 
seruat.  nam  111  et  quinque  et  septem  fiunt  quindecims 
illi  quoque  inpares.  eadem  dc  causa  quotiens  par  nume- 
rus uel  parem  uei  inparem  multiplicat,  qui  eiTicitur  par 
8 est.  nam  duplicatio  siue  duo  multiplicauit,  fecit  quattuor: 
siue  111,  fecit  sex,  ambos  pares,  at  inpar  numerus  si 
parem  multiplicat  facit  parem,  si  inparem  tum)>  demum 
inparem  reddit,  nam  triplicatio  si  duos  multiplicat,  effi- 
cit sex  ipsos  quoque  pares,  si  111  efficit  nouem,  qui  inpa- 
10  res  sunt,  tum  si  pari  par  adicitur,  par  manet  ut  si  duo-  770 
biis  quattuor  adiciantur,  sunt  sex.  si  inpari  inpar  adicitur, 
par  fit,  ut  si  tribus  quinque  adiciantur,  sunt  octo,  uno 
autem  modo  inpar  numerus  procedit,  si  numero  numerus 
non  adicitur  eiusdem  generis  sed  par  inpari,  et  inpar  pari. 

15  nam  siue  quattuor  quis  adiectis  tribus  auxerit,  siue  tria 
adiectis  quattuor,  fient  septem,  qui  inpares  sunt,  deinde 
numero  pari  quale  demitur  tale  superest.  numero  in- 
pari contrarium  est,  ne  quod  demitur  supersit,  ergo  si 
pari  par  demitur,  id  quod  superest  par  est,  ut  si  ex  octo 
20  duo  auferantur,  supersunt  sex.  si  numero  pari  inpar  de- 
mitur, id  quod  superest  inpar  est,  ut  si  ex  VI  tria  aufe- 
rantur, supersunt  111.  si  numero  inpari  par  demitur,  id 
quod  superest  inpar  est,  ut  si  ex  septem  duo  auferantur, 
supersunt  quinque,  si  numero  inpari  inpar  demitur  id 
25  quod  superest  par  est  ut  si  ex  VII  111  auferantur  super- 
sunt 1111.  par  deinde  ex  paribus  est  numerus  quisquis  771 


2 et  om.  B*D  |j  4 post  efficitur  add.  numerus  J ||  5 post 
duplicatio  deleta  siue  duo  multiplicatio  in  ||  6 aut  at- 
que Z)  II  7 multiplicat  p multiplicationem  BD  ||  10  si  om. 
BIl  add.  p II  12  adiciatur  B^R  [|  14  pari  BR  corr.  p ||  et 
impar  om.  BR  add.  D ||  pari  deletum  in  B ||  18  nec  b |j  19  pars 
B^R  II  VIII  corr.  in  VI  in  B ||  20  supersint  B^R  [[  VI  BR 
IIII  br  II  si  numero  pari  (impari  R)  inpar  demitur  — III  au- 
ferantur supersint  (corr.  in  supersunt  in  i9)  IIII  deleta  in  B || 
impar  I)  par  BR  ||  21  inpar  est  B inpares  B ||  22  supersint 
B^  II  III  D IIII  BR  II  24  si  numero  inpari  inpar  demitur  — 
supersunt  (ita  Gratius  sup  D)  IIII  om.  BR  add.  D quem  codicem 
Koppius  ante  oculos  habuit  cum  Grotio  eadem  ex  suo  cod.  inseri 
iuhenli  non  obsequebatur  || 


Digitized  by  Google 


280 


MARTIANI  CAPELLAE 


dimuUiim  par  habet  ut  est  in  duodecim,  quorum  dimidium 
in  senario  numero  est  ipso  quoque  pari,  item  par  ex 
paribus  est  quisquis  a duobus  duplo  increuit  ut  quattuor 
octo  sedecim,  aut  quisquis  ab  aliis  sic  increuit  ut  recidere 
in  parem  possil,  quod  euenit  etiam  quadruplo  uel  octuplo  5 
similibusque  auctis,  at  quisquis  numerus  dimidium  inpar 
habet  par  ex  inparibus  est,  ut  senio  cuius  dimidium  in 
tribus  est.  siquis  uero  neque  duobus  per  duplicationem 
increuit  nec  dimidium  inpar  habet,  par  quidem  ex  pari- 
bus est,  oritur  tamen  ab  eo  qui  par  ex  inparibus  est  ut  lo 
duodecim,  hic  enim  numerus  neque  per  duplicationem 
257 G a duobus  ortus  est  neque  dimidium  inpar  habet  sed  a se- 
nario numero  per  duplicationem  increuit.  ille  autem  par 
ex  inparibus  id  est  ternis  est. 

772  Transeamus  nunc  ad  numeros  incompositos,  quos  i5 
etiam  primos  secundosque  nominare  proposui,  incom- 
positi per  se  numeri  nulli  pares  sunt  exceptis,  ut  supra 
posui,  duobus,  ceteri  quicunque  per  se  incompositi  sunt, 
omnes  inpares  sunt  ut  IIF  quinque  septem  XI  tredecim 
XVTI  XVIIIl  similesque.  per  se  uero  compositi  muneri  20 
sunt  omnes  pares,  qui  uel  ex  paribus  uel  ex  inparibus 
sunt,  nam  et  quattuor  atque  octo  duplicatione  metimur, 
quorum  alter  numerus  in  binos,  alter  in  quaternos  repli- 
catur et  idem  facere  in  sex  aut  decem  facile  est,  cum  ille 
in  ternos,  hic  in  quinos  resoluatur.  praeter  hos  mulli  in-  25 
pares  per  se  compositi  sunt,  id  est  qui  cum  inpari  nu-  ' 
mero  multiplicantur,  nam  siue  ternio  siue  quinarius  nu- 
merus siue  quis  alius  inpar  inpares  numeros  multiplicauit, 
qui  sic  effectus  inpar  est  et  per  se  compositus,  multiplicet 


2 ipso  BR  ipse  br  ||  pari,  item  p parietem  R pari- 
ter r pariter  corr.  ut  uidetur  in  par  item  B | par  ex  par 
inparibus  BR  par  ex  paribus  h ex  inparibus  r | 4 alis  B^R 
reccidere  B^  |{  5 ad  parem  add.  at  imparem  b ||  posset  b 
euenit  Vulc.  uenit  BR  6 inpar  R impar  b par  .5  ||  9 inpa- 
ribus R []  10  inpar  B^  12  a duobus  om.  B^  ||  a duobus  — 

per  duplicationem  om.  R'  []  14  est  dei.  b ||  15  ante  quos  add. 
& copositos  b II  17  ut  supra  posui  dei.  b |]  19  III  b IlII  BR  " 
XI  b VIIII  BR  II  24  aut  in  X i ||  26  ad  cum  add.  que  r 
28  siquis  B^R  ||  29  sit  B^R  || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VII 


281 


ternio  se  ipsum,  fiunt  ter  terna  nouem.  multiplicet  qui- 
narius numerus  se  ipsum,  fiunt  quinquies  quina  uiginli 
quinque,  at  multiplicet  uel  ternio  quinarium  numerum 
<uel  quinarius  numerus  ternionem,  fiunt  quindecim. 

5 omnesque  hi  numeri  nouem  ^quindecim  uiginti  quinque 
per  se  compositi  sunt  et  quicunque  inpares  partis  eius- 
dem sunt,  inter  se  uero  incompositi  nulli  duo  pares  sunt  77S 
siue  ex  paribus  siue  ex  inparibus  sunt,  quia  nulli  non 
aliquam  communem  mensuram^  habent,  nam  ut  suma- 
10  mus  duos  pares  numeros  alterum  ex  paribus,  alterum  ex 
inparibus,  id  est  quattuor  et  sex,  tamen  inter  se  compositi 
sunt,  quia  communis  eis  duplicatio  est,  qua  bis  bina  quat- 
tuor, bis  terna  sex  sunt,  at  inpares  primum  omnes,  qui 
per  se  incompositi  sunt,  neque  enim  possunt  aliquam 
15  communem  mensuram  praeter  singularitatem  habere  qui 
ne  propriam  quidem  ullam  habent,  ergo  tres  quinque 
septem 'similesque  omnes  ut  per  se  sic  etiam  inter  se  in- 
compositi sunt  et  in  eadem  sorte  is  quoque  numerus  est,  258  G 
qui  par  sub  eodem  iure  est:  duo.  nam  ne  hic  quidem 
20  cum  tribus  aut  quinque  aut  cum  similibus  componitur, 
tum  quisquis  ex  his  numeris,  qui  per  se  incompositi  sunt,  774 
iungitur  cum  altero  numero  quamuis  per  se  composito 
efficit  ut  hi  duo  numeri  inter  se  incompositi  sint  ut  si  tres 
et  quattuor  iungantur.  quid  enim  interest  si  in  alterius 
25  mensura  aliqua  pars  et  eadem  singularitate  sit,  si  alteri 
non  est?  ac  licet  etiam  duo  pluresue  numeri  non  per  se 
tantum  sed  etiam  sint  inter  se  compositi,  incompositus 
efficit  ut  omnes  inter  se  incompositi  sint,  quia  quamuis 
aliqua  mensura  pluribus  communis  sit,  nulla  tamen  om- 
so  nibus  praeter  singularitatem,  quod  euenit  si  quattuor 
sex  octo  et  quotlibet  similes  ponantur,  adiciantur  deinde 


6 XXV  XV  B*D  II  8 ad  sunt  add.  al  fiunt  b ||  non  nnl]iZ>  || 
9 aliquam  b alia  quam  27  aliam  quam  D ||  12  iis  B his  II 
hiis  b II  16  nec  b ||  20  simili  B'  ||  23  hii  BR  ||  24  ad  in- 
terest add.  al  inter  se  b ||  si  om.  B^R  |j  alteri  B'  ||  25  ad  et 
add.  ai  ex  b ||  post  eadem  add.  in  b ||  s.i.  R ||  altera  b 
27  sint  om.  B'R  ||  compositi  om.  B^R  |j  incompositos  R 
efficiat  r |j  28  sunt  B^  ||  29  sit  om.  B'R  ]|  31  quodlibet  B'R 


Digitized  by  Google 


■282  MARTIANI  CAPELLAE 

his  tres;  nam  quamuis  Ires  priores  numeri  inter  se  com- 
poni possint,  tamen  quattuor  hi  inter  se  non  componun- 
■775  tur.  non  tantum  uero  adiectio  eius  numeri , qui  per  se 
incompositus  est,  efficit  ut  plures  numeri  inter  se  non 
componantur  sed  potest  etiam  euenire,  ut  qui  per  se  com-  5 
positi  sunt,  in  unum  dati  inter  se  incompositi  sint , ubi 
quamuis  aliquas  mensuras,  diuersas  tamen  recipiunt;  id- 
que  euenit  et  inter  impares  duos  numeros,  et  parem  atque 
inparem.  sumamus  nouem  et  uiginti  quinque,  horum 
uterque  per  se  compositus  est.  habet  enim  mensuram  10 
noiienarius  numerus  in  ternione,  habet  uiginti  quinque  in 
quinario  numero,  inter  se  tamen  hi  non  componun- 
tur, quia  neque  nouem  quinarii  numeri  mensuram  ne- 
que uiginti  quinque  ternionis  admittunt,  idem  fit  inter 
octo  et  nouem,  parem  atque  inparem  numerum,  nam  15 
neque  <luplicatione  aut  quadriiplicatione  nouem  neque  ter- 
nione octo  metiri  possumus,  itaque  per  se  etiam  inter  se 
incompositi  sunt,  qui  per  se  componuntur  non  protinus 
etiam  inter  se  componi  possunt. 

776  Compositi  uero  inter  se  sunt  omnes  pares,  ut  appa-  20 
■JS9ffrerc  supra  quoque  potuit,  quicunque  uel  ex  paribus  uel 
ex  inparibus  sunt,  deinde  quidam  inpares  ut  nouem  et 
quindecim  cum  uterque  numerus  in  ternos  recidunt,  tum 
quidam  pares  et  quidam  inpares  ut  nouem  et  duodecim, 
si  quidem  his  quoque  triplicatio  communis  est : ter  terna  26 
nouem,  ter  quaterna  duodecim  sunt,  at  illud  animaduer- 
sione  dignum  est  quod  cum  inpari  numero  numquam  is 
par  componi  potest,  qui  ex  paribus  sed  qui  ex  imparibus 
ortus  est:  adeo  mutata  quoque  sorte  iuris  tamen  aliqua 
societas  superest.  ergo  nouem  neque  cum  quattuor  ne-  so 
que  cum  octo  neque  cum  sedecim  <(neque  cum  ullo  simili 

1 his  III  b ut  coni.  Boltgerus  dao  tres  R III  s.  III  B [] 

2 possunt  B*R  []  5 uenire  B^R  |1  8 et  dei.  b H 10  compo- 
siti (i  corr.  in  u)  sunt  est  R j]  13  hii  BR  ||  13  mensuram  nu- 
meri R II  19  post  etiam  add.  compositi  b ||  20  sunt  om.  R [] 

21  quicum  B ||  22  XVI  B^R  j)  23  recedunt  B'R  ||  26  quater 
BR  corr.  Vtde.  ||  ad  dei.  in  R at  om.  B^  || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VII 


283 


numero  componi  possunt,  conponuntur  uero  cum  duo- 
decim et  uiginti  quattuor,  quae  a tribus  inilium  sumpse- 
runt. ac  ne  cum  omnibus  quidem,  qui  pares  ex  inparibus  777 
sunt,  componi  potest  omnis  inpar  numerus  qui  per  se 
5 compositus  est,  quia  potest  non  in  eandem  mensuram  rec- 
cidere.  ergo  nouem  et  quinquaginta  componi  non  pos- 
sunt, quia  quinquaginta  nullam  triplicationem  recipiunt, 
quae^  nouenario  numero  sola  praeter  singularitatem  men- 
sura est.  euenit  autem  hoc,  quia  ne  uiginti  quinque  qui* 

10  dem , quae  duplicata  quinquaginta  fecerunt,  ternionem 
recipiebant,  ergo  siquando  inpar  numerus,  ex  quo  par 
factus  est,  eandein  mensuram,  quam  alter  inpar  tenet, 
habuerit,  tum  demum  cum  illo  inpari  par,  qui  ex  hoc 
factus  est,  componi  potest,  ubi  illud  non  antecessit,  ne 
15  hoc  quidem  sequitur,  ideo  nouem  et  quinquaginta  inter 
se  non  componuntur  at  nouem  et  triginta  inter  se  compo- 
nuntur. orta  sunt  enim  triginta  duplicatis  quindecim, - 
iam  autem  nouem  et  quindecim  inter  se  componi  poterant, 
cum  communis  his  mensura  in  ternione  esset,  et  ex  his 
20  cetera  oriuntur  quae  ad  hoc  genus  numerorum  pertinent. 

Ex  duobus  numeris  inter  se  incompositis  siue  uter-  778 
que  siue  alter  per  se  compositus  est,  mensura  alterius  cum 
altero  non  componitur,  sint  quattuor  et  nouem.  hi  per 
se  compositi  sunt,  inter  se  incompositi  sunt,  mensura 
25  autem  quattuor  in  duobus,  nouem  in  tribus  est  neque  duo 
liero  cum  nouem  neque  tres  cum  quattuor  componuntur, 
ut  sint  quinque  et  quattuor,  alter  per  se  incompositus, 
mensuram  quaternio  habet  in  duobus,  duo  autem  et 
quinque  non  componuntur,  si  duo  numeri  inter  se  in- 
30  compositi  sunt  et  alter  ex  his  se  ipse  multiplicauerit,  is 
qui  sic  effectus  est  cum  priore  illo  non  componitur,  sint 


1 conputuntnr  B conpununtur  h conputantur  B \\  2 qui 
b II  sumserunt  B \\  B nec  6 ||  5 eadem  Z?‘  ||  recidere  D 1| 
9 nec  h ||  16  non  om.  B^R^  j|  19  ia  ||  23  post  hi  add. 
qui  b II  24  inter  se  incompositi  om.  R * ||  25  nonus  in  B^R  | 
27  ut  sint  ut  uidetur  B ad  sint  b at  sint  R at  si  sint  r [ 
30  ipsum  b |]  multiplicabit  B^R  || 


Digitized  by  Google 


284 


MARTIANI  CAPELLAE 


tres  et  quattuor,  hi  inter  se  incompositi  sunt:  siue  ternio 
se  multiplicant,  nouem  et  quattuor,  siue  quaternio  idem 
fecerit,  sedecim  et  tres  inter  se  incompositi  erunt,  si  duo 
numeri  inter  se  incompositi  se  ipsos  multiplicarint , qui 
ex  eis  fient  inter  se  incompositi  erunt,  ut  si  eosdem  tres  5 
uel  quattuor  sumpserimus  et  uterque  se  multiplicarit, 

779  nouem  quoque  et  sedecim  inter  se  incompositi  erunt,  si 
duo  numeri  inter  se  incompositi  sunt,  et  alter  ex  his  se  mul- 
tiplicabit effectusque  sic  numerus  rursus  ipse  se  multipli- 
cabit, qui  sic  effectus  est  numerus  cum  altero  illo  non  lo 
componitur,  sint  duo  et  Ires,  uterlibet  numerus  se  mul- 
tiplicet, fiunt  bis  bina  quattuor,  ter  terna  nouem.  rursus 
hos  numeros  eidem  multiplicent,  fient  bis  quaterna  octo, 
ter  nouem  uiginti  septem,  sumantur  nunc  duo  et  uiginti 
septem  uel  duo  et  nouem : aeque  inter  se  incompositi  i5 
sunt,  si  duo  numeri  inter  se  incompositi  sunt  et  uterque 
se  multiplicauit , deinde  effectum  ex  se  rursus  multiplica- 
uerit,  hi  quoque  qui  sic  effecti  sunt,  ut  in  eis  ipsis  qui  supra 
positi  sunt  inter  se  incompositi  sunt,  nam  ex  duobus 
octo,  ex  tribus  uiginti  septem  sic  facti  inter  se  non  cora- 20 
ponuntur,  si  duo  numeri  inter  se  incompositi  sunt  et  in 
unum  iunguntur,  hic  numerus  qui  sic  effectus  est  conponi 
cum  alterutro  ex  prioribus  non  potest,  si  tres  et  quinque 
in  unum  iunguntur,  fiunt  octo,  hi  neque  cum  quinque 

780  neque  cum  tribus  componi  possunt,  si  numerus  in  duos  25 
inter  se  incompositos  diuisus  est , componi  cum  alterutro 

deorum  non  potest,  diuidantur  nouem  in  quattuor  et 
quinque,  neque  cum  quattuor  neque  cum  quinque  com- 
poni nouem  possunt,  si  duo  numeri  cum  <^tertio  iuncti 
sic  fuerint  ut  omnes  inter  se  incompositi  sint,  deinde  ex  a> 


2 multiplicaret  R multiplicauerit  r ||  4 multiplicarent 
11  5 eis  om.  his  RHO  multiplicauerit  H 8 multipli- 
cauit BR  11  9 rursus  — est  numerus  om.  R^  H ipse  se  BR 
ille  b II  13  idem  BR  fl  16  inter  positi  R'  |1  18  iis  B hiis  b 
his  R II  19  inter  se  incompositi  sunt  add.  Koppim  ||  22  hic 
R hi  R dei.  b |1  numeri  R ||  24  iunguntur  b If  cum  V ne- 
que b communeque  BR  commune  neque  r ||  26  incomposi- 
tus R II  post  componi  add.  olim  b || 


Digilized  by  Google 


LIBER  VII 


285 


duobus  alter  alterum  multiplicet,  qui  sic  effectus  erit  cum 
eodem  illo  tertio  componi  non  poterit,  sint  duo  numeri 
quattuor  et  octo,  adiciantur  his  tres , inter  se  incompo- 
siti) sunt,  multiplicent  duo  priores  alter  alterum,  quater 
fi  octo  aut  octiens  quaterna  fiunt  triginta  duo.  hi  et  tres 
inter  se  incompositi  erunt. 

Omnis  numerus  qui  per  se  incompositus  est,  com-  781 
poni  cum  altero  non  potest , nisi  cuius  ipse  mensura  est. 
ergo  componuntur  tres  ad  nouem,  quinque  ad  quindecim, 

10  quia  ter  terna  nouem,  quinquies  terna  quindecim  sunt,  in 
quo  numero,  qui  dimensionem  eius  non  habebunt,  cum 
eo  componi  non  poterunt.  si  duobus  numeris  positis 
minor  maiori  detrahitur  et  is  qui  superest  non  est  men- 
sura eius,  qui  proximus  ante  eum  demptus  est,  hi  numeri 
15  inter  se  incompositi  sunt,  sint  tres  et  octo,  tollantur  ex 
maiore  numero  terni  quotiens  possunt,  supersunt  duo. 
in  his  trium  mensura  non  est.  ergo  tres  quoque  et  octo 
inter  se  incompositi  sunt,  si  tres  iuncli  sunt  ex  omnibus, 
qui  sub  eadem  ratione  sunt,  ex  his  duo  quilibet  in  unum 
20  dati  cum  tertio  non  componuntur,  sint  tres  numeri  no- 
uem, duodecim,  sedecim,  horum  insequens  semper  priori 
supertertius  est  nec  ulli  tres  minores  duo  iuncti  reperien- 
tur.  confundantur  in  unum  nouem  et  duodecim,  fiunt 
XXI.  hi  cum  sedecim  non  componuntur,  si  inpar  nume-  732 
2fi  rus  cum  aliquo  componi  non  potest,  nec  cum  duplicato 
quidem  eo  componitur,  sint  quinque  et  octo,  hi  inter  se 
incompositi  sunt,  duplicentur  octo,  fiunt  sedecim,  nec 
cum  his  quidem  quinque  componi  possunt,  si  duo  et  alteri 


1 multiplicet  D multiplicat  b multiplicant  B ||  post 
erit  add.  atque  corr.  in  atqui  ^ ||  2 poterint  ||  5 aut  BR 
uel  h II  octies  h ||  hii  BR  ||  7 qnippe  a se  R et  corr.  in 
quippe  si  a se  ^ al  qui  per  se  add.  b ||  et  ante  componi 

add.  B^R  ||  9 ad  ^ et  /{  ||  10  sunt  om.  B^  |j  11  quid  eius 

R et  corr.  in  qui  id  eius  B at  qui  dimensionem  add.  b || 

12  cumponi  B ||  potuerunt  B^R  ||  13  e maiore  B‘R  ||  is  b 

'hiis  B his  R ||  14  hii  ||  17  et  R ||  22  duo  dei.  b ||  repe-  » 

riuntur  B repperientur  R repperiuntur  r ||  24  componen- 
tur B^R  II  25  alico  B alicuo  b ||  26  componuntur  b ||  hii 
BR  II  27  compositi  B^R  ||  28  quinque  Koppius  quoque  BR  || 


Digitized  by  Google 


286 


MARTIANI  CAPELLAE 


202  (r  duo  numeri  ponuntur  sic  ut  neuter  ex  prioribus  cum 
alterutro  ex  insequentibus  componi  possit,'  ne  is  quidem, 
qui  de  duobus  prioribus  factus  est,  componi  cum  alterutro 
insequentium  potest,  sint  duo  numeri  quattuor  et  octo, 
itemque  alii  duo  [et]  quinque  et  septem,  neuter  ex  priori-  5 
bus  componi  cum  altero  insequentium  potest,  confundan- 
tur in  unum  quattuor  et  octo,  liunt  duodecim,  ne  hi  qui- 

783  dem  cum  quinque  aut  septem  conponuntur.  minimi  nu- 
meri ex  eis  qui  sub  eadem  ratione  sunt  inter  se  incom- 
positi sunt,  ut  in  dupli  ratione  minimi  sunt  duo  et  quat-  lo 
tuor,  in  tripli  duo  et  sex , hique  inter  se  non  componun- 
tur. at  quamuis  magni  numeri  sumantur,  qui  inter  se 
incompositi  sunt,  minimi  sunt  ex  omnibus  qui  sub  eadem 
ratione  sunt,  sint  CC  et  C.  hi  inter  se  non  componuntur, 
est  autem  inter  eos  partium  ratio,  quod  CG  et  centum  et  i5 
1 dimidio  et  nonaginta  nouem  partibus  antecedunt,  neque 

784  id  esse  inter  ullos  minores  numeros  potest,  cum  uero 
mensurae  ratio  efficiat  ut  quidam  per  se  inconpositi  com- 
positiue,  quidam  inter  se  inconpositi  conpositiue  sint,  non 
alienum  uidetur  documenta  his  protinus  subicere.  omnis  20 
numerus  aut  per  se  inconpositus  est  aut  .si  per  se  conpo- 
situs  est  in  aliquo  per  se  inconposito  mensuram  habet  ut 
111  quique  ab  eo  per  triplicationem  increscunt  nouem  in 
tribus,  item  quindecim  in  quinque,  sed  eorum  qui  pares 
ex  paribus  sunt,  minima  mensura  in  duobus  est.  eorum  S5 
autem  qui  pares  ex  inparibus  aut  etiam  inpares  sunt,  po- 
test minima  mensura  Retiam  in  maioribus  numeris  esse, 
omnibus  tamen  imparibus,  unius  autem  compositi  men- 
sura uel  minima  uel  maxima  facile  repperitur.  replicato 


1 cnm  alterutro  — duobus  prioribus  om.  B'  ||  3 qui  de  om. 
/i  II  5 et  om.  p 11  7 hii  BR  ||  9 is  /t  his  B ||  10  dupli 
ratione  R et  corr.  in  duplici  ratione  B at  duplicatione  add.  h || 
11  triplici  bR  ||  biique  B hique  R hi  qui  r ||  13  sunt  Rli 
sint  r II  sint  om.  R ||  14  ut  in  duo  ad  unum  post  sint  add.  p j| 
15  et  * at  I eidd.  b ||  17  numerus  R ||  19  inconpositiue  b |j 

20  post  alienum  add.  tamen  b l|  documenta  his  Koppius  ti- 
mentis BR  his  b tamen  his  r ||  23  IIII  B^  ||  quinque  b jj 
VIIII  om.  B'R  II  28  tamen  BD  etiam  b ||  29  reperitnr  I)  rep- 
perietur  b |1  replicatio  B^  H 


Digitized  by  Google 


LIBER  VII 


287 


enim  numero  proxima  mensura  maxima,  ultima  minima 
est.  ut  puta  sint  quinquaginta,  hi  replicentur,  dimidia 
pars  eorum  uiginti  quinque,  in  his  maxima  mensura  est. 
rursus  animaduer-)>tamus  quas  inferiores  mensuras  ha- 
& beant,  sunt  autem  decies  quina  quinquaginta,  item  quin- 
quies dena,  item  bis  quina  uicena  nec  ulla  ex  his  minor 
est  ea  quae  ex  duobus  est:  haec  igitur  minima  mensura 
quinquagenarii  est.  at  si  duo  numeri  inter  se  compositi 
sunt,  maior  et  minor,  quo  modo  repperiatur  communis  ^ 
10  bis  maxima  minimaque  mensura  quaeri  potest,  oportet 
autem  minorem  numerum  maiori  detrahere  quotiens  po- 
test. deinde  quantum  ex  priore  superest,  tantundem  de- 
mere ex  minore  quotiens  potest,  qui  sic  intererit  nume- 
rus, is  erit  eorum  numerorum  mensura  maxima,  sint 
15  duo  numeri  CCCL  et  C.  demantur  ex  CCCL  quotiens 
possunt  centeni,  id  est  ter:  reliqui  sunt  quinquaginta, 
ex  altero  centenario  numero  detrahantur  quinquaginta, 
supererunt  ex  eo  quinquaginta,  hic  numerus  CCCL  et 
C communis  mensura  maxima  est.  nam  quinquagiens 
20  bina  centum , quinquagiens  septena  CCCL  sunt,  ex  hoc 
etiam  illud  apparet  quod  quisquis  numerus  minor  maxi- 
mum in  supra  dictos  numeros  metitur,  is  quoque  eorum 
minimam  mensuram  metietur,  minima  autem  meqsura 
eorundem  numerorum  sic  inuenitur.  ubi  maxima  reperta 
25  est,  illius  ipsius  minima  quaeritur,  eadem  etiam  prioribus 
numeris  communis  minima  est.  ut  hic  quoque  minima 
quinquagenarii  mensura  in  duobus  est:  igitur  eadem  etiam 
priorum  numerorum  minima  mensufti  est.  at  trium  nu-  786 
merorum,  qui  inter  se  compositi  sunt,  maxima  minima- 
30  que  mensura  sic  inuenitur.  duorum  mensura  maxima 

2 hii  ^ II  8 quinquagenari  B corr.  p quinquagenaria  bli  |[ 

10  is  B^Il  II  11  minorem  b maiorem  BR  ||  maiori  b minori 
BR  II  12  tantumdem  B |j  14  mensuram  B^R  ||  maxima  * B \\ 

19  his  quinquagies  b ||  20  ex  hic  corr.  in  ex  hinc  B al  hoc 
add.  b ex  hio  R ex  hinc  r ||  21  maximam  BR  corr.  p ||  22  duos 
BR  dictos  b ||  is  om.  B^R  ||  23  minimam  add.  Fulc.  || 
mensuram  metietur  (mitietur  B^)  minima  in  ros.  in  B 1|  26  ad 
hic  add.  al  huic  h ||  27  quinquagenium  B^R  || 


Digitized  by  Google 


288 


MARTIANI  CAPELLAE 


quaeritur,  si  ea  tertio  quoque  eorum  minimo  communis, 
repertum  id  quod  desideratum  est:  si  non  est,  medii  mi- 
nimique maxima  mensura  eodem  modo  requiritur  eaque 
tribus  omnibus  communis  est.  sint  tres  numeri  trecenti 
quinquaginta,  cenliim, septuaginta  quinque,  quae  sit  men-  5 
sura  maxima  communis  his  qui  trecenti  quinquaginta  et 
his  qui  centum  sunt,  repertaque  sit  in  quinquagenario 
numero,  consideremus  an  liic  tertium  illum,  qui  septua- 
ginta quinque  habet,  metiatur,  si  metiretur,  omnibus 
tribus  communis  esset,  non  metitur  autem,  ergo  iungi-  xo 
mus  centum  et  septuaginta  quinque  et  horum  maximam 
mensuram  requiramus,  demo  ex  centum  septuaginta 
quinque,  supersunt  iiiginti  quinque,  hos  quotiens  possum 
demo  ex  eo  numero,  qui  septuaginta  quinque  habet,  id 
est  bis.  supersunt  uiginti  quinque,  hic  numerus  maxima  i5 
mensura  est  communis  his  qui  centum  et  his  qui  septua- 
264  G ginta  quinque  sunt,  in  his  etiam  omnium  trium  numero- 
rum maxima  mensura  communis  est.  nam  uiciens  quin- 
quiens terna  septuaginta  quinque  sunt,  uiciens  quinquies 
quaterna  centum,  uicies  quinquies  quaterna  dena  trecenti  8o 
quinquaginta,  consideremus  nunc  horum  uiginti  quinque 
quae  minima  mensura  sit.  ea  peruenire  neque  ad  duos 
neque  ad  tres  neque  ad  quattuor  potest,  sed  est  in  qui- 
nario numero  et  haec  eadem  mensura  minima  communis 
omnibus  tribus  superioribus  numeris  repperietur.  nam  25 
duo  qui  et  trecentos  quinquaginta  et  centum  metiuntur, 
septuaginta  quinque  non  metiuntur,  tres,  qui  septuaginta 
quinque  metiuntur,  ^CCCL  et  C non  metiuntur,  quattuor 
qui  centum  metiuntur,  rursus  CCCL  et  septuaginta  quin- 


1 ea  Koppius  ex  BR  ai  in  b ||  quoque  eorum  p eo  quo- 
que b quoque  eo  BR  ||  6 & C & inter  CCCL  et  LXXV  add.  b 
in  ante  his  add.  b ||  et  his  qui  R et  is  qui  B et  in  bis  qui  b 
7 ad  sit  add.  ai  fit  6 ||  9 si  metiretur  om.  /P  [|  10  iunga- 
mus  p II  13  supersunt  XXV  om.  R*  ||  18  uicies  br  ||  quin- 
quies br  II  19  uicies  6R  ||  C — quaterna  om.  R ||  20  CCCCL 
R'R  II  21  orum  R ||  25  reperietur  R ||  26  post  duo  add.  et 
R'  II  et  post  qui  om.  R ||  et  ante  C om.  R'  [|  28  C metiuntur 
om.  B add.  post  rursus  b ||  29  post  et  add.  C metiuntur  R*  || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VII 


289 


que  non  metiuntur,  quinque  primum  omn«s  illos  metiri 
possunt,  quia  quinquies  quina  dena  septuaginta  quinque, 
quinquies  uicena  centum,  quinquies  septuagena  CCCL 
sunt,  duobus  uero  numeris  datis  quem  minimum  illi  787 
5 metiantur^  sic  iriuenitur.  sint  dati  numeri  duo  et  tres, 
hi  inter  se  incompositi  sunt,  ex  his  alter  alterum  multi- 
plicet. bis  terna  uel  ter  bina  fiunt  sex.  hic  minimus  nu- 
merus est  quem  illi  duo  metiuntur,  maximum  quem  me- 
tiri possint  nemo  dixerit,  sed  omnem  idem  numeri  rae- 
10  tientur  quicumque  senario  numero  multiplicato  liet,  ad- 
dantur duo  numeri  inter  se  compositi  nouem  et  duodecim, 
simplici  multiplicatione  eodem  non  peruenitur,  quia  potest 
etiam  minor  numerus  quam  qui  sic  efficitur  in  his  men- 
suram habere,  alia  igitur  uia  reperiendum  est.  uidea- 
15  mus  qui  minimi  numeri  sub  eadem  ratione  qua  bi  788 
sint,  est  autem  in  nouenario  numero  minimus  rationis 
eiusdem  in  111,  in  duodenario  in  duobus,  nunc  multiplicet 
ex  minoribus  numeris  uterlibet  non  suum  numerum  sed 
alienum  id  est  uel  111  duodecim,  uel  duo  nouem.  ter  duo- 
20  dena  triginta  sex,  bis  nouena  XVIIl,  mensuram  habeat  et 
in  nouem  et  in  duodecim,  habet  autem  in  nouem  et  in 
duodecim  non  habet,  dimittatur  igitur  et  maior  adpre- 
hendatur  qui  est  triginta  sex.  hic  minimus  est  quem  me- 
tiri et  nouem  et  duodecim  possint,  nam  et  nouiens  qua- 
25  terna  et  duodecies  terna  XXXVI  sunt,  eadem  ratione 
omnem  numerum  quicumque  triginta  sex  multiplicatis  205 
Het  idem  illi  duo  numeri  metiuntur,  tribus  autem  nume-  789 
ris  datis  numerus  quem  minimum  illi  metiantur,  sic  inue- 

3 septagena  R'  []  6 compositi  ||  alter  hi»  pontum  in 
II  8 metiuntur  D metiantur  BR  ||  mitiri  B etiri  R [|  10  qui- 
cum  b I addentur  B [|  12  simplici  scripsi  simili ||  13  quam 
dei,  b I 14  habere,  alia  scripsi  aliam  habere  BR  aliam  ha- 
bere alia  Vulc.  ||  15  quam  5 Q 16  sunt  b ||  17  in  III  (tribus 
R)  in  duodenario  om.  ||  19  II  ni  VIIII  B ||  20  is  B*R  H 
& in  VIIII  iteratum  a B^  ||  21  et  ante  in  XII  om.  R ||  22  sic 
unte  maior  add.  b ||  23  hic  minimus — 25  quicumque  XXXVI 
om.  R'  II  24  nam  et  nouiens  (nouies  Rb  nobiens  B)  quaterna 
et  duodecies  terna  XXXVI  sunt  om.  Koppius  ||  27  metietur 
Jt*  II  28  quem  {corr.  ex  qui  m)  *♦♦♦*  illi  B || 

MABTIAKUS  CAPKI.I.A  19 


Digilized  by  Googie 


290 


MARTIANI  CAPELLAE 


nitur.  sint  dati  tres  numeri  duo  tres  quattuor,  summus 
is  numerus  qui  minimus  et  in  duplicatione  et  in  triplica- 
tione mensuram  liabet.  is  est  senarius,  consideremus  an 
hic  etiam  tertium  ex  tribus  id  est  quaternionem  metiatur, 
si  metiretur,  repertum  id  esset  quod  requisitum  est.  nunc  s 
non  metitur,  aspiciamus  ergo  quem  minimum  quattuor 
et  tres  metiantur,  is  est  duodecim,  ergo  is  est  minimus 
quem  omnes  illi  tres  metiri  possunt,  nam  et  bis  sena  et 
ter  quaterna  et  quater  terna  duodecim  flunt.  et  hic  quo- 
que omnem  numerum,  qui  duodecim  multiplicatis  flet,  lo 

790  idem  illi  numeri  tres  metiuntur,  ubi  duo  numeri  nume- 
rum aliquem  metiuntur,  qui  minimus  in  illis  duobus  men- 
suram habet,  eiusdem  illius  numeri  mensura  est.  sint 
dati  duodecim,  hos  et  duo  et  tres  metiuntur,  minimus 
autem  numerus,  quem  illi  duo  metiuntur,  senarius,  atquin  i5 
idem  etiam  duodecim  metitur,  nam  sexiens  bina  duode- 
cim sunt,  idem  tit  in  eo  numero,  quem  tres  aliqui  me- 
tiuntur. nam  hunc  quoque  metitur  qui  minimus  in  illis 
tribus  mensuram  habet,  ponantur  uiginti  quattuor,  hos 
et  duo  et  tres  et  quattuor  metiuntur,  minimus  autem  20 
numerus,  qui  est  duodecim,  in  isdem  illis  tribus  men- 
suram habet,  atquin  hic  quoque  eos  qui  uiginti  quattuor 
sunt  metitur,  nam  duodeciens  bina  uiginti  quattuor  sunt. 

791  si  bini  numeri  maiores  minoresque  ponuntur  sic  ut  eadem 
ratio  inter  maiores  minoresque  sit,  quotiens  maior  raaio-  25 
rem,  totiens  minor  minorem  metitur,  sint  numeri  duo  et 
tres,  deinde  octo  et  duodecim,  eadem  inter  maiores  mi- 
noresque numeros  ratio  est.  nam  et  tres  duobus  et  duo- 


2 his  II  3 ad  is  est  add.  at  id  est  6 ||  5 esset  h est 
et  B est  R II  7 metiatur  R ||  in  ante  XII  add.  b ||  id  est 
corr.  in  is  est  B at  idem  add.  b minimus  BR  numerus  b || 

8 possint  B'R  ||  9 hic  BR  is  b 10  qui  a XII  b ||  fient  B/{ 

at  et  add.  6 ||  14  & IIII  ante  metiuntur  add.  b |j  15  atqui 
b II  16  idem  scripsi  isdem  BR  ||  sexies  br  |1  18  hinc  B*R^  || 
post  metitur  add.  atquin  quinarius  quoque  numerus  sexiens 
metitur  R'  21  qui  BR  id  b [[  numeris  post  illis  add.  b || 

22  atqui  b 23  binis  H ||  24  numeris  RB^  ||  maioresque 

omisso  minores  ||  26  ad  minorem  add.  t maiorem  b || 

et  III  (cofT.  ex  IIII)  B ut  add.  5 1| 


Digitized  by  Googh 


LIBER  VII 


291 


decim  eis  qui  octo  sunt  superdimidii  sunt,  metiuntur  au- 
tem tres  eos  qui  duodecim  sunt  quater,  nam  ter  quaterna 
duodecim  sunt.  <^atqui  duo  quoque  eos  qui  octo  sunt 
quater  metiuntur,  nam  quattuor  bina  octo  sunt,  [quo- 
5 tiens  singularitas  aliquem  numerum  metitur,  totiens  alius  ^ 
numerus  metietur.]  eueniet  ut , quotiens  singulai'ilas  ex 
secundis  priorem  numerum  metietur,  totiens  is,  qui  ante 
in  singularitatis  mensuram  ue->nerit,  ulteriorem  numei  um 
metiatur,  sint  unum  et  quinque  et  sex  et  triginta,  singu- 
10  laritas  quinarium  numerum  quinquiens  metitur,  idem 
facit  senio  in  triginta,  rursus  ipsos  sex  singularitas  sexiens 
metitur,  atqui  quinarius  quoque  numerus  sexiens  metitur 
eos  qui  triginta  sunt,  si  duo  numeri  alter  alterum  multi-  793 
plicant,  eum  uero  numerum  qui  sic  effectus  est  aliquis 
15  qui  per  se  incompositus  est  metitur , idem  necesse  est 
etiam  utrumque  ex  prioribus  metiatur,  multiplicet  decas 
octonarium  numerum,  fiunt  octoginta,  hos  duo  metiun- 
tur. nam  bis  quadragena  octoginta  sunt,  atquin  idem 
octo  quoque  et  decem  metiuntur,  cum  bis  quaterna  octo, 

20  bis  quina  decem  liant,  quotienscumque  numeri  propor-  794 
tionis  eiusdem , quam  dvaXoYiav  Graeci  uocant , in  ordi- 
nem ponuntur,  primus  si  ultimum  metitur,  secundum 
quoque  et  deinceps  omnes  metietur;  si  secundum  metitur, 
ultimum  quoque  et  medios  metietur ; si  quemlibet  deni- 
26  que  unum  metietur,  omnes  metietur,  contra  si  ultimum 
non  metitur,  ne  secundum  quidem  neque  quemquam 
alium;  si  secundum  non  metitur,  ne  ultimum  quidem 
aliumue;  siquem  medium  non  metitur,  ne  alium  quidem, 
sint  tres  et  nouem  et  uiginti  septem,  LXXXl  CCXLIII. 

1 is  BR  his  br  H 2 ter  quaterna  BR  quater  terna  r ||  3 eos 
om.B  H 4 glossam  deleui  |1  6 post  numerus  add.  alium  6 ||  7 prio- 
rem scripsi  ulteriorem  BD  ||  his  {deletum  in)  R ||  9 et  ante  XXX 
om.  R II  10  quinquies  b ||  11  sexies  b ||  12  atquin  R atqui — 
sexies  metiatur  ||  16  decaaBR  corr.  Vulc.  17  octo- 

narius B'R  II  numeri?  numerus  R ||  18  post  idem  add.  si  B'R  || 

19  metitur | 20  tiunt&  ||  21  anaTTOTTAAN  (logian6)5  ANATTO- 
TTAANR  II  25  omnes  metietur  oot.R  ||  26  non  metietur^'  ||  ne  6 nec 
B necR  ||  neque  quem  B neque  quam  b nequemquam  R corr.p  || 

27  metietur Rfl  neci  1|  29  et «nle XXVII owi. RR' ||  CCLIII  R'  || 

19* 


d by  Google 


292 


MARTIANI  CAPELLAE 


inter  hos  omnes  tripli  ratio  est.  ternio  autem  metitur  eos, 
qui  ducenti  quadraginta  tres  sunt,  ter  octogena  singula 
ducenti  quadraginta  tres  sunt,  idem  ergo  metitur  noue- 
narium  numerum,  cum  ter  terna  nouem  sint,  et  quia  hunc 
metitur,  etiam  ultimum,  et  quia  utrumlihet,  etiam  ceteros,  5 
et  quia  medium  quemuis  ex  illis , et  priores  quoque  et  ul- 
teriores. at  duo  quia  non  metiuntur  ducentos  quadra- 
ginta tres,  ne  nouem  quidem  aut  medios;  quia  nouem  non 
metiuntur,  ne  ducentos  quadraginta  tres  quidem  aut  me- 
dios ; quia  nullum  ex  mediis  metiuntur,  ne  ulteriores  qui-  lo 
796  dem.  si  quotlibet  ab  uno  numeri  conueniunt  proportionis 
eiusdem,  quot  per  se  incompositi  numeri  ultimum  nume- 
267Grum,  totidem  etiam  eum  qui  ab  uno  proximus  est  metien- 
tur. sint  numeri  qui  duplo  increscunt:  1 duo  quattuor  octo 
sedecim,  ex  his  eos  qui  sedecim  sunt  duo,  et  idem  se  is 
ipsos  metiuntur,  at  sint  I,  XII,  CXXXXIIII,  MDCCXXVIII: 
sunt  per  se  incompositi  numeri  II  et  III,  quia  bis  DCCCLXIill 
in  MDCCXXVIII:  itemque  ter  DLXXVI.  atquin  eidem  duo 
et  tres  et  duodecim  quoque,  qui  ab  uno  proximi  sunt,  me- 
796  tiuntur,  cum  bis  sena  et  ter  quaterna  duodecim  sint,  si  2o 
quotlibet  ab  uno  numeri  proportionis  eiusdem  sunt,  minor 
numerus  maiorem  semper  per  aliquem  aliorum,  qui  sub 
eadem  ratione  sunt,  metitur,  sint  1 duo  quattuor  octo  se- 


1 omnis  triplicatio  R ||  metietur  R ||  3 et  5 metietur  R'  || 
8 ne  om.  |]  post  VllII  add.  quidem  r ||  11  quodlibet 

RR  II  portionis  B'R  ||  12  quod  R ||  16  at  sint  •!  • XII  • 
CXlll  I-  ‘15CC  im  sT  p se  incopositi  numeri  • II  • et  III  • 
qui  ab_his  octingenta  quinquagena  bina  I '7)CC  • IUI  • st; 
ite  quet  qningentena  sexagena  octo^^^^a  • atquinide  • II  B (in 
his  qui  bis  leguntur  numeri  I 'D  in  ros.  sunt) : at  sint  I • XII  • 
CXLU  a CCIIII  sunt  per  se  incompositi  numeri  duo  & tres 
qui  ab  his  octingenta  quinquagena  bina  m 6CCUII  sunt 

(p  se  incopositi  numeri  duo  et  tres  4 ^b  is  octingenta  qninqge- 
na  bina  m septingenti  quatnor  sunt  add.  in  marg.  inferiore') 
itemque  ter  quingentena  sexagena  octogena  atquin  idem 
R:  totum  lotum  restituit  Koppius  |(  19  post  sunt  add.  T r || 
20  sunt  B II  21  quodlibet  R ||  portionis  B^R  ||  22  eorum  b 
aliorum  BR  ||  23  ratione  marg.  Fulc.  portione  BR  [| 


Digitized  by  Googl( 


LIBER  VII 


293 


decim,  triginta  duo,  sexaginta  quattuor,  ex  his  duo  eos 
qui  quattuor  sunt,  quattuor  eos  qui  octo  sunt,  octo  eos 
qui  sedecim  sunt,  sedecim  cos  qui  triginta  duo  sunt,  tri- 
ginta duo  eos  qui  LXIIIl  sunt,  duplicatione  metiuntur,  at 
5 duo  eos  qui  octo  sunt  quadruplicatione  metiuntur,  eadem 
eos,  qui  sedecim  sunt  [qui]  metiuntur  quattuor,  [sunt] 

VIII  eos  qui  XXXII  sunt,  XVI  <^eos  qui  LXIIII  sunt,  item- 
que  octuplicatione  metiuntur  duo  eos  qui  sedecim  sunt, 
quattuor  eos  qui  triginta  duo  sunt,  octo  eos  qui  sexaginta 
10  quattuor  sunt,  neque  inuenilur  numerus  qui  non  et  maio- 
rem metiatur  et  nulla  alia  mensura  id  facit,  quam  quae 
in  isdem  numeris  est.  si  quotlibet  ab  uno  numeri  pro-  797 
portionis  eiusdem  suut^  et  is  qui  ab  uno  proximus  est 
per  se  inconposilus  est,  maximus  ex  bis  in  mensuram  non 
15  ueniet  nisi  qui  eiusdem  proportionis  erit,  sint  1 tres  no- 
uein,  uiginti  septem,  inter  hos  tripla  proportio  est,  ei  uni 
proximus  numerus  per  se  incnnpositus  est.  igitur  eos, 
qui  uiginti  septem  sunt,  nullus  numerus  metiri  potest  nisi 
aut  tres  aut  nouem,  quia  sub  eadem  proportione  sunt, 

80  quod  non  ita  euenit,  siquando  ab  uno  proximus  numerus 
conpositus  est.  sint  I quattuor  sedecim,  sexaginta  quat- 
tuor. proximus  ab  uno  numerus  per  se  conpositus  est. 
ergo  ultimus  qui  est  sexaginta  quattuor,  alias  quoque 
mensuras  quam  quae  in  bac  serie  sunt  admittit,  et  duo  et 
85  octo  et  triginta  duo,  cum  bis  XXXII  odiens  octona  bis 


2 qui  Illi  sunt  IIII  eos  om.  B^R  H 3 XXXII  B XXII 
R II  qui  ante  XXXII  add.  B^H  |]  4 LXIIII  B hX  R 

XL  r II  at  — metiuntur  om.  R*  ||  6 ad  eadem  audiendum  est 
quadruplicatione  []  6 qui  om.  p []  IIII  B quater  R ||  sunt 
VIII  eos  qui  XXXII  sunt  XVI  eos  qui  LXIIII  sunt  om.  p et 
deinde  omnes  edd.  etiam  Koppius  quamquam  in  BRD  plene  per- 
scripta II  8 quadruplicatione  b ||  10  ante  neque  add.  XVI  b |1 
11  faciat  BD  1|  12  hisdem  bD  ||  quodlibet  B^D  ||  13  por- 
tionis B*  porcionis  D ||  his  R ||  14  ad  maximus  add.  l o b " 


15  uenient  b ||  portionis  B'R 
B*R'  II  19  qui  b []  portione  B^ 


erunt  BR  ||  16  triplo  portio 
21  post  est  add.  numerus 


b II  22  ante  proximus  add.  Faciunt  r ||  24  quae  b quam  BR 
quem  r ||  25  VIII  R VIIII  Br  ||  XXXV  B^  ||  octies  b |1 
octone  5 ||  & bis  b || 


Digiiized  by  Googie 


294 


MARTIANI  CAPELLAE 


et  triciens  bina , sexaginta  quattuor  faciant,  quem  mini- 
mum numerum  duo  per  se  incompositi  metiuntur,  eum 
nullus  alius  per  se  inconpositus  metietur,  sumantur  quin- 
que et  septem,  nullum  minorem  numerum  triginta  quin- 
2680  (\\\^  metiuntur,  nam  quinquies  VII  et  VII  quina  triginta  5 
quinque  sunt,  atque  nullus  alius  numerus  per  se  incon- 
positus hunc  metiri  potest,  non  duo  non  tres  non  unde- 

798  cim  non  tredecim  non  XVII.  multo  uero  minus  ulteriores 
numeri,  si  quadratus  numerus  quadratum  metitur,  in  la- 
tere quoque  eius  alterius  mensura  est.  sint  duo  quadrati  lo 
numeri  quattuor  et  sedecim,  metitur  eos  qui  sedecim  sunt 
quaternio,  quater  enim  quattuor  sedecim,  atquin  in  latere 
quattuor  duo  sunt,  in  latere  eorum  qui  sedecim  sunt 
quattuor  sunt,  duo  metiuntur  quaternionem,  bis  enim 
bina  quattuor  sunt,  ex  hoc  etiam  illud  apparet  ex  duobus  i5 
quadratis  numeris,  si  in  alterius  latere  mensura  est,  in 

799  ipso  quoque  quadrato  numero  alterius  quadrati  mensuram 
esse,  si  quadratus  numerus  quadratum  non  metitur,  ne 
in  latere  quidem  alterius  mensura  alterius  est.  sint  qua- 
drati numeri  quattuor  et  nouem.  quaternio  nouenarium  20 
numerum  non  metitur,  ergo  ne  duo  quidem , qui  in  la- 
tere quaternarii  sunt,  tres,  qui  in  latere  nouenarii  numeri 
sunt,  metiuntur,  ex  hoc  etiam  illud  apparet  ex  duobus 
quadratis  numeris,  si  in  alterius  latere  alterius  lateris 
mensura  non  est,  ne  in  altero  quidem  quadrato  numeri  25 

800  alterius  quadrati  mensuram  esse,  si  tessera  tesseram  me- 
titur. in  latere  quoque  alterius  lateris  mensura  est.  sint 
duae  tesserae  octo  et  sexaginta  quattuor,  eos  qui  sexaginta 


1 et  triciens  BR  tricies  b ||  faciant  p faciunt  BR  fiunt 
6 II  4 ante  XXXV  add.  quam  6 |1  7 XI  6 XII  BR  H 8 XVII 
BR  XVI  r 11  ulterioris  /t  |1  9 post  numeri  add.  metiuntur  b H 
quadratus  metitur  BR  ||  10  alterius  p lateris  BR  ||  12  atqui 
r II  13  quattuor  B eorum  qui  quattuor  sunt  b ||  duo  sint  B^  || 
14  sint  ante  duo  R ||  16  post  latere  add.  eius  b ||  18  me- 
tietur iff*  II  nec  b II  20  nouem  p VIII  BR  |j  qua  *♦  B ternarii 
add.  b quaterna  R j|  22  nouenari  B^R  ||  26  alio  B ||  26  tes- 
sera p eam  BR  etiam  b ||  metietur  R^  [|  27  alterius  alterius 
lateris  B alterius  tesserae  lateris  b || 


Digitizod  by  Googl( 


LIBER  VII 


295 


quaUuor  sunt  octo  metiuntur,  si  quidem  octies  octo  sexa- 
ginta  quattuor  sunt,  atquin  si  in  latere  eius  tesserae,  quae 
octo  habet,  duo  sint,  in  latere  eius,  quae  sexaginta  quat- 
tuor habet,  quattuor  sunt,  duo  quaternarii  mensura  sunt. 

5 ex  hoc  etiam  illud  apparet,  si  ex  duabus  tesseris  duo  alte- 
rius latus,  alterius  lateris  mensura  est,  eius  quoque  tesse- 
rae alia  tessera  mensura  est;  atquin  si  tesseram  tessera 
non  metietur , ne  in  latere  quidem  apparens  lateris  alte- 
rius mensura  est.  <(sint  duae  tesserae  octo  et  uiginti  se- 
10  ptem.  eos  qui  uiginti  septem  sunt  octo  non  metiuntur, 
ergo  cum  in  latere  eius  tesserae,  quae  octo  habet,  duo 
sint,  in  eius,  quae  uiginti  septem  habet,  tres  sint;  duo 
ternionem  non  metiuntur,  ex  hoc  etiam  illud  apparet 
quod  si  in  latere  tesserae  non  est  mensura , ne  ea  quidem  ^ 

15  tessera  eam  tesseram  metitur,  in  omni  uero  numero,  ’’ 

qui  mensuram  in  aliquo  numero  habet,  ex  eodem  et  men>- 
surae  nomen  adquirit,  qui  mensuram  facit,  sint  nouem, 
hos  ternio  metitur,  et  est  nouenarii  numeri  tertia  pars  in 
tribus,  sint  sedecim , hos  quaternio  metitur,  et  est  quarta 
20  eorum  qui  sedecim  sunt  1111.  idemque  in  ceteris  omnibus 
numeris  reperietur.  sequitur  autem  ut  si  numero  mem- 
brum sit,  in  eo  numero  mensuram  is  habeat,  cui  cum  eo 
membro  commune  nomen  sit ; ut  nouenarii  numeri  mem- 
brum in  ternione  est,  eumque  tres  metiuntur. 

25  l](os  sat  erit  cursim  numeros  memorasse  modosque.  gos 
cetera  Cecropias  aequum  perhibere  cathedras, 
si  tamen  ullus  inest  nostris  super  halitus  aris 
aut  rite  in  ueterem  cultum  replicantur  abollae, 
me  spatium  admonuit  iam  claudere  fatibus  orsa, 



1 octies  6 II  2 in  latere  b altere  B in  altere  R ||  3 ha- 
bent b II  in  om.  R ||  4 sint  R'R  ||  quaternarii  p quat- 
tuor BR  II  5 hac  R'R  ||  duo  alterius  latus  (latius  B)  alte- 
rius BR  in  alterius  latere  alterius  b duo  alterius  r ||  8 ap- 
parens BR  alterius  b ||  16  alico  R*  ||  18  numeri  inductum 
in  B II  21  reperitur  R ||  22  his  R‘  ||  25  hos  B nos  bR  || 

26  cecropeas  r ||  aecum  R‘R  || 


Digitized  by  Googie 


296 


MARTIANI  CAPELLAE 


ne  superum  nostri  capiant  fastidia  coetus 
et  uetus  astrigero  pellar  Numeraria  caelo.’ 
sic  ait  ac  reticens  propiori  adiuncta  sorori  est. 


LIBER  VIII 

DE  ASTRONOMIA 


Quae  dum  geruntur  et  deorum  sacer  senatus  illos 
numerorum  concinentium  repugnantiumque  admiratur 
anfractus  ipsamque  feminam  quadam  uenerabilis  excellen- 
tiae celsitudine  reuerendam  non  cassum  parentem  supe- 
rum creditam  recognoscit,  multitudo  etiam  quae  iuxta  lo 
constiterat  sapientium  praesertimque  Pythagoras  cura  se- 
ctatoribus cunctis  Platoque  Timaei  sui  caligosa  discrimi- 
nans arcanis  eam  laudibus  uenerantur,  nupturamque  uir- 
ginem  saepius  conspicabunda  Pallas  quid  super  dotalis 
eruditione  feminae  comprobaret  exquirit  et  ipsa  nutum  is 
admirantis  adsocians,  Cyllenius  autem  nullius  magis  alu- 
mnae splendore  ac  luculentia  gloriatus  huius  se  feminae 
euebit  granditate:  sic  Phoebo  diutule  aliam  dotalium  in- 
tromittere remorante,  ne  prioris  propere  admiratio  labe- 


3 riticens  R [|  proprior!  5'/t*  ||  est  om.  /i'  []  subsc7-i- 
plum  MARTIANI  MINNEI  FELICIS  CAPELLAE  DE  ARITH- 
METICA (ARITMETICA  B)  LIBER  • VII  • EXPLICIT  in 
BR  II  inscriptum  INCIPIT  DE  ASTROLOGIA  Llfi.  (LIBER  R) 
VIII  (FELICITER  add.  B)  in  BR  1|  10  creditum  bR  H iuxta 
Gratius  iussa  BR  ||  11  sapientium  b sapientem  B sapientum 
R II  pytagoras  BR  ||  12  timei  BR  ||  discrimans  B ||  13  ue- 
neratnr  r ||  nuptiaramque  R nuptaramque  r |]  15  exquiret 
B*R*  J 16  nullus  J9'  ||  18  foebo  BR  \ 19  propere  r et  (p  i« 
ras.)  B al  proferae  add.  b profere  R | laueretur  B^R  [| 


Digilized  by  Googl( 


LIBER  VIII 


297 


relur,  sacrum  paululum  fuit  reuerendumque  silentium. 
Silenus  interea  ut  Euan  consecutus  pone  uietus  atque  ad-  804 
elinis  adstabat  seu  marcore  confectus  aetatis  siue  anxia 
inter  doctae  uocis  miracula  intentione  conpressus,  an  alias 
5 poculis  turgens  tunc  etiam  nuptialis  gratiae  nomine  pro- 
lectatus inundantis  se  temeti  infusione  proluerat,  iam  du- 
dum  laxatus  in  somnos,  forte  repente  blandum  stertens 
<^ranae  sonitum  desorbentis  increpuit,  quo  terrore  et 
rapiduli  sonitus  raucitate  concussi  eodem  se  quam  plures 
10  conuertere  diui  senisque  proflantis  somnum  atque  umentis  27iCr 
crapulae  exudatione  conspecta  risus  circumstantium  eo 
maxime  quod  claudebatur  excussus,  tunc  quoniam  cre- 
dita iocos  nuptialis  licenlia)>  non  uelare,  famulitium  Vene- 
ris uernaculaeque  Bromiales  tantos  cachinnos  concussis 
15  admodum  tulere  singultibus,  ut  quam  plures  alios  conisos 
cohibere  risum  hoc  maxime  in  petulantis  proruptionis 
sonitum  eflusique  cachinni  libentiam  prouocarint.  deni- 
que, ut  semper  inpatiens  atque  inuerecundis  procax  ac 
proteruus  adsultibus  ad  eum  alacer  Cupido  atque  hilarus 
20  adcucurrit  atque  ut  depile  rubellumque  caluitium  senex 
baculum  adciinatus  adfixerat,  palmae  uerbere  percrepan- 
tis adploso  eoque  sonitu  reclamanti  risum  uelut  etiam  per- 
missum paene  omnibus  suscitauit, 

tunc  uix  senex  reclusis  805 

25  creperum  uidens  ocellis 

circumspicit  ridentes 
ictuque  suscitante 
stupidum  dolens  tuetur, 

2 adque  I 3 anexia  R |]  4 compsus  BR  conpressus  b 
I uietus  add.  h | 5 prolectatus  /?'  ||  6 inundatis  B^  |l 

7 glandum  BR  dandum  b sterteny  bR  stemeny  B corr,  p || 

8 raniae  bD  [j  terrore  B sterope  B at  terrore  i ||  9 concussi  B 
at  confusi  h confusi  /)  H 10  somnum  BD  somno  b I|  hu- 
mentis  bD  ||  12  quod  scripsi  quo  BD  ]j  excusus  D deinde 
-H  add.  bD  II  13  nuptiales  D et  ut  uidelur  B'  ||  14  ad  uerna- 
culaeque add.  t bernulae  b ||  cacinnos  B^R  ||  15  tuleri  B^R  || 
ut  in  ros,  B aA  R ||  quemplures  R ||  16  coibere  B*  ||  17  ea- 
cinni  B^R  jj  19  ilarus  B^R  ||  20  adque  B^  ||  21  baculo  b j| 
addixerat  B^R  ||  ueruere  B^  |[  28  tueretur  R || 


Digitized  by  Google 


298 


MARTIANI  CAPELLAE 


frictuque  palmulari 
madida  detergit  ora. 
tunc  motus  increpante 
baculum  rapit  Lyaeo, 

ac  dum  mouere  gressum  s 

cupit  auocante  Lyde, 

tandem  recepta  luce 

superum  uidet  senatum : 

percellitur  repente 

silicerniumque  nutans  lo 

temptat  celerare  cursum ; 

tunc  motibus  negatis 

magis  inuolutus  astat, 

cessimque  formidantes 

abeunt  pedes  tremore  is 

titubansque  moliensque 

haeret  redit  recurrit, 

tunc  uicta  palpitansque 

turgens  cadit  senectus. 

iit  maior  inde  risus  20 

272  G nec  scit  modum  uoluptas, 

donec  iubente  Baccho 
Satyrus  rapit  iacentem 
<^scapulisque  dat  supinum 
uuidumque^  quadrimembrem  25 

colloque  complicatum 
utribus  parem  reportat. 

806  hac  iocularis  laetitiae  alacritate  feruente  Satura  illa,  quae 
meos  semper  curae  habuit  informare  sensus  'ne  tu’  ait 
'Felix  uel  Capella  uel  quisquis  es  non  minus  sensus  quam  so 


4 lyeo  BR  H 6 an  capit  ac  uocat  Lyaeum?  []  ad  lyde 
add.  dea  i |1  clere  BR  celere  h Relerare  r ||  18  uita  palmi- 
tansque  iP  ||  21  nec  scit  r nesit  B nescit  hR  ||  23  saturus 
B^  11  24  scalpulisque  B^  scapilisque  D H sopinum  D H 25  et 
iatimembrem  BR  H 27  parem  R darent  B daren  b |1  28  iacu- 
laris  R H ferbente  B'  H satyra  .ffR  J1  30  quisquis  quies  R 
quisquis  quis  es  B eraso  postremo  quis  [| 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIII 


299 


nominis  pecudalis,  huius  incongrui  risus  adiectione  desi- 
pere  uel  dementire  coepisti?  aiu  tandem  non  dispensas 
in  louiali  cachinnos  te  mouisse  concilio  uerendumque  esse 
sub  diuum  Palladiaque  censura  adsimulare  quemquam 
5 uelut  cerritulum  garrientem?  at  quo  etiam  tempore  Cu-  807 
pido  uel  Satyrus  petulantis  ausus  procacitate  dissiliunt? 
nempe  cum  uirgo  siderea  pulchriorque  dotalium  in  istam 
uenerabilem  curiam  ac  deorum  uentura  conspectus!  apage 
sis  nec  post  hos  nugales  ausus  lege  hymeneia  el  culpae 
10  uelamine  licentis  obnuberis ! saltim  Prieniae  ausculta  ni- 
hilum grauate  sententiae  et  ni  ovoc  XOpac,  xaipdv  yvujGi’. 
tam  tristibus  asperisque  Saturae  alioquin  lepidulae  uer- 
beribus  demulcatus,  cum  excusaraentis  admissi  uelut  pro- 
cacis inuolutus,  tandem  quae  puellarum  intromittenda  pa- 
15  ratur  inquiro,  ac  sic  illa  nondum  stomacho  senescente, 
quo  in  me  inuehebatur,  exorsa 

'astrigerae  iam  sedis  iter  cursumque  polorum  808 

et  sacra  multiuagos  qua  tollunt  sidera  flexus 
dicere  tempus  adest : uideo  splendescere  pulsu 
20  icta  corusciferi  subito  laquearia  caeli: 

illinc  bis  septeni  solitus  seruare  Triones 
pastor  Hyperborea  resplendet  luce  Bootes, 
hinc  qua  deuexo  tellus  subducitur  axe, 
ignoto  Canopos  sese  infert  fulgidus  astro : 

25  Phoebeos  pariter  currus  rapidosque  meatus 


1 inconcruiri  li  [|  adiectione  /i  ||  2 an  tandem  bR  [] 
3 cacinnos  B*R  ||  5 nelut  Susms  in  Gurlitti  animaduerss.  IV 
p.  10  uel  BR  11  cerritulum  B cerriculum  bR  1]  ad  B*R  [I 
9 post  hos  scripsi  post  id  haec  B post  id  b post  haec  R [] 
leges  menega  B leges  himenegia  {sed  hi  rursum  delet.)  b le- 
ges menegia  R corr.  p H 10  obnuueris  B^  j|  saltem  Br  1|  pri- 
aeneiae  (iae  in  fine  uoc.  deleta)  ^ H 11  NIONOC  AYRAC  in 
ros.  B ni  onos  aVPAC  R l|  KAIPON  BR  FNOTO  B fNOTY  « 
FNOti  R II  locum  restituit  Grotius  H 12  satyrae  B'R  H lepudulae 
B*R  II  13  demulcatus  Grotius  demulgtatus demulgtatis  br  || 
14  pararetur  R'  ||  20  iacta  b |]  subi  ubi  tunc  B ubi  tunc  b 
subitunc  R corr.  Vulc.  H 22  yperborea  Rb  iperborea  B || 
24  ienoto  B'R  1|  25  foebeos  BR  1|  cursus  br  H 


Digitized  by  Google 


300 


MARTIANI  CAPELLAE 


et  totiens  uariae  flammantia  cornua  lunae, 
quin  etiam  medios  quos  nectunt  culmina  circos, 

27 3 G oblique  et  rutilis  quo  se  rapit  orbita  signis, 

cernere  iam  uideor : tu  fingere  ludicra  praestas 
uiliaque  astriloquae  praefers  commenta  puellae/  5 

809  talia  adhuc  canente  Satura  uetilus  ille  ac  durissime  casti- 
gatus denuo  me  risus  inuasit.  'euge*  inquam  'Saturam 
artem  poeticam  feci  colere ! coepistine  Permesiaci  gurgi- 
tis sitire  fontes?  iamne  fulgores  praeuides  et  uultus  deo- 
rum? ubi  illud  repente  discessit  quod  inrisoria  semper  lo 
lepidaque  uersutia  inter  insana  semper  deridebas  uatum 
tumores  dicabulis  cauiliantibus  saleque  contenta  nec  minus 
poetarum  rhetorumque  cothurno  inter  lymphatica  dere- 
licto et  quod  rabido  feruebas  cerebrosa  motu  ac  me  Si- 
leni somnum  ridentem  censorio  clangore  superciliosior  is 
incre-<^pabas  ? ergone  figmenta  dimoiieam  et  nihil  leporis 
iocique  permixti  taedium  auscultantium  recreabit?  Pe- 
ligni  de  cetero  iuuenis  uersicnlo  resipisce  et  ni  tragicum 
conrugaris 

ride  si  sapis  o puella  ride!’  20 

810  his  me  Saturaque  mea  alterna  diutule  obiurgatione  rixatis, 
aliam  dotalium  uirginum  Delius  intromissurus^  egreditur, 
et  ecce  globus  quidam  lucis  aetheriae  et  concaua  perspi- 
cui ignis  adiectio,  ut  apparebat,  intra  se  quandam  uirgi- 
nera  claudens,  miti  uertigine  sensim  uolutus  iniabitur.  ss 
quo  candore  luminis  propinquantis  plures  inradiati  reful- 
sere diui  fatalesque  maxime,  quorum  etiam  habitus  mo- 
tusque et  quicquid  in  his  ignotum  credebatur  emicuit. 


I toties  B^R  II  2 nectunc  B'R  1|  uolmina  /t*  ||  3 obli- 
qua B II  qua  b I)  obita  R [)  4 pestas  |]  6 satyra  BR  || 
7 Saturam  artem  poeticam  feci  colere  scripsi  Satura  me  ar- 
tem poeticam  fecit  colere  Koppius  satyra  me  ante  poetriam 
(potetriam  B')  fecit  colere  {colera  B'R')  BR  [|  10  inrisuria 

II  12  dicabilis  B^  1|  13  coturno  inter  lymfatica  BR  || 
14  et  scripsi  est  BR  |I  rapido  R ||  ferebas  5'  |1  16  ergo  nec 
BW  II  17  iecique  D l)  20  Martialis  II  41  |]  21  mea  ut  uidetur 
B';  ante  me  add.  a 6 [j  satyraque  BD  H 24  adiectio  scripsi 
adiestio  BR  aggestio  p 1|  25  mitti  R || 


Digilized  by  Google 


LIBER  VIII 


301 


tunc  et  ipsa  extimi  caeli  contextio  eiusdem  lucis  fulgori- 
bus reuibrauit.  quo  miraculo  stupefacti  aerii  terrestres 
marinique  diui  et  siquos  clausa  telluris  operiunt , Astrae- 
amque,  Vranien,  certe  Libyssam  apparuisse  rati,  locum 
5 consessionis  honoratissime  praebuere,  et  ecce  subito  pro-  811 
silit  quaedam  gemmata  nec  minus  totis  artubus  decenter 
oculea,  huic  sidereus  uertex  uibrantesque  crines,  uerum 
alae  cum  pennis  hyalinis  et  uolitandi  per  mundum  remigia 
crebrius  aurata  crispantur,  gestabat  in  manu  cubitalem 
10  fulgentemque  mensuram,  in  alia  librum,  in  quo  praeme- 
tata  diuum  itinera  et  cursus  recursusque  siderei  cum  ipsis  27 4 G 
polorum  cardinibus  praenotati  ex  metallis  diuersicoloribus 
apparebant,  quae  ubi  in  medium  quam  pluribus  sibi  dis 
adridentibus  uenit,  ceteris  pulchritudinem  splendoremque 
16  eius  admirantibus,  ita  coepit 

^Multae  admodum  rationis  nec  eiusdem  despicabilis  812 
temnendaeque  contuitu  me,  siqua  sunt  industriae  nostrae 
opera,  conuenerat  reticere,  haec  enim  uerecundae  arbi- 
tror probitatis  motus  cursusque  proprios  ipsis  edisserere 
20  qui  mouentur  docereque  deos  uelle  quod  faciunt,  tum 
etiam  quod  per  inmensa  spatia  saeculorum,  ne  profana 
loquacitate  uulgarer,  Aegyptiorum  clausa  adytis  occulebar, 
quippe  per  quadringenta  ferme  annorum  milia  illic  reue- 
renti  obseruatione  delitui,  atque  utinara  post  diluuialis 
25  consternationis  excursum  Athenarumque  urbem  longa 
intercapedine  restitutam  nullae  me  in  Graecia  terrestres 
inlecebrae  nec  lactantes  crinitorum  scopas  palliolis  con- 


1 et  & ex  BR  ||  3 claustra  in  B a manu  recentiore 

corr.  II  astreantemque  R astrea  tem  **  {videtur  fuisse  ro) 
que  B II  astreantemque  b corr.  Koppius  ||  4 aut  ante  Vranien 
add.  Koppius  ||  lybjssam  B lybissam  R ||  5 subitum  6 ||  6 ar- 
tibus BR  corr.  p ||  8 pinnis  ||  yalinis  b salinis  B ialinis  R || 
10  praemeta  R'  ||  12  populorum  R'R  ||  13  diis  BR  ||  16  dispi- 
cabilis  R‘R  ||  17  tempnendaeque  b ||  contuitus  r et  fortasse 
J9'  II  22  aditis  R ||  occolebar  R‘  l|  23  quadraginta  b || 
26  athenarumque  b * {videtur  fuisse  n)  atnarumque  B aeter- 
narumque  R etbernarumque  r ||  26  graetiam  R et  ut  videtur 
R*  II  terrestres  b taerestris  R taeretuis  B ||  27  scopae  Grotius 
sed  structura  est  'philosophi  qui  CKorrdc  lactabant’  ||  pallio- 


Digitized  by  Googie 


302 


MARTIANI  CAPELLAE 


tegendam  potius  quam  diuulgandam  cognouissent ! num- 
quam  profecto  itineris  rationes  reditusque  uestri  in  noti- 
tiam hominum  ac  mortalium  curarum  inluuiem  perueni- 

813  rent.  sed  quoniam  utcumque  in  Graiam  notitiam  erra- 
bunda perueni,  sufficere  oportuit  quicquid  ab  Eratostbene  s 
Ptolemaeo  Hipparcho  ceterisque  uulgatum , ne  me  ultra 
loquendi  necessitas  ingrauaret.  tamen  quia  me  alumnantis 
erudientisque  Cyllenii  reticere  non  permittit  ofQcium. 
nostrique  studii  secreta  discludere  sollertia  quoque  nuben- 
tis inuitat,  apud  uos  superi  caelestesque  qui  uestra  recun-  lo- 
sebitis  meacuia  non  tacebo. 

814  Mundus  igitur  ex  quattuor  elementis  isdemque  tolis 
in  sphaerae  modum  globatis,  terram  in  medio  imoque 
^defixam  aeternis  caeli  raptibus  circumcurrens  circulari 
quadam  ratione  discriminat,  quamquam  auscultare  phy- 
sicis  in  ipso  astruendi  limine  non  dedigner,  qui  subtilium 
corporum  teneritudinem  suis  coactibus  circumductam  in 

275  tr  quasdam  sectas  uias  et  circulorum  intercapedines  non 
aestimant^  disparari , sed  suis  fluctibus  adhaerentes  natu- 
ras undiquesecus  globoso  ambitu  orbibusque  diffundi,  so 
quarum  circa  medium , quod  dixere  centron,  aquae  pri- 
mum, aerisque  sequens,  tertium  ignis  xOpa  commemo- 
rant; et  tunc  quinto  quodam  corporeae  substantiae  tem- 
peramento aetherios  circurouolare  fulgores,  quo  loco  solis 
lunae  ac  siderum  signiferique  orbis  se  obliquitas  circum- 
ducit,  quod  KUK\o<popnTiKdv  KOpa  gymnasia  rettulerunt. 


lis  Grotius  contegendam  Koppius  palliolos  (nec  add.  r)  non 
tegendam  BR  ||  1 quam  diuulgandam  om.  R ||  post  diuulgan- 
dam add.  potius  ||  cognouissent  b cognossem  B cogno- 
scendam R II  2 iteras  BR  iteris  b initeris  r corr.  p ||  6 quid- 
quid B^  II  eratostene  R heratostene  ^ ||  6 ptolomeo  ipparco 
BR  II  7 et  ante  tamen  add.  B^  ||  8 cylleni  B^R  [j  9 studi 
B^  ||  10  aput  B^  II  12  hisdemque  BR  ||  13  spere  R sperae 
B II  globatis  Br  globatus  bR  ||  15  fysicis  BD  ||  22  comme- 
morat br  U 23  post  quodam  add.  loco  br  [|  temperamento  b 
temperato  r temperata  BR  ||  24  aeterios  B aethereos  b || 
26  ciclo  foreticum  cima  B eido  foreticus  et  cima  b cydo  fore- 
ticum  cyma  R in  quo  a manu  saec.  XVI  add.  locus  corruptus 
forti  KUKXoqmpqTiKdv  II  retulerunt  b retnllerunt  R |j 


Digitized  by  Googlc 


LIBER  VIII 


303 


cuius  naturae  tranquillitas  etiam  illum  extimum  tenet 
ambitioremque  cursum,  qui  ex  eo,  quod  nullis  sideribus 
occultatur,  dlvacrpoc  perhibetur,  si  igitur  sui  similis  81& 
omnis  circumagentium  naturarum  ambitus  repperitur, 

5 nulli  possunt  aetherium  tractum  circuli  uariare.  nos  igitur 
circulos  non  ita  dicemus,  ut  linquentis  naturae  discrimina 
corpulenta  fingamus,  sed  ut  ascensus  descensusque  ad  nos 
errantium  demonstremus,  neque  enim  uel  axem  prolos- 
que,  quos  in  sphaera  aenea , quae  KpiKUJTf|  dicitur,  ad  in- 
io tellegentiae  conpendia  adlixere  mortales,  ego  robori  mun- 
danae rationis  apponam,  cum  nihil  solidius  terra  sit  quod 
eam  ualeat  sustinere;  deinde  cum  poli  uelut  perforatae 
exterioris  sphaerae  cauernis  emineant,  et  hiatus  quidam 
cardinesque  fingantur,  quod  utique  subtilibus  aetheriisque 
15  accidere  non  potuisse  conpertiim.  sicubi  'igitur  intelle-  816 
gentiae  edissertandique  proposito  uel  axem  uel  polos  uel 
circulos  perhibebo,  ideali  quadam  prudentia,  non  diuer- 
sitate  caeli  discreta  sed  spatiorum  rationibus  dispensetur, 
sicque  habeatur  cum  euexum  deuexumque  mundum  di- 
20  xero,  cum  similis  cunctis  suis  partibus  sit  sublimeturque 
uel  lateat  pro  condicione  horizontis  positioneque  ter- 
rarum. 

Hoc  igitur  praemonito  illud  insinuo,  quod  quidam  817 
Romanorum  non  per  omnia  ignarus  mei  stellas  a stando, 

25  sidera  a considendo,  astra  ab  Astraeo  dicta  fuisse  comme-  276  0 
morat,  fabulosisque  commentis  Grai  conpieuere  caelum, 
ego  praecepta  potius  edisseram  disciplinae  ac  decem  dici 
mundi  circulos  adseuero.  quorum  alii  paralleli,  quos  ae- 
quidistantes  Latine  possumus  memorare,  eosdem  polos 
30  habent  quos  ipse  mundus,  poli  enim  sunt  qui  a centro 
circuli  linea  usque  in  circumferentias  ducta  medietatis 


2 syderibus  BR 
R II  G liquentis  BR 
sferaenea  r sfcraenea  B spherecia  b 
br  II  13  faere  R []  cabernis  R' 

18  depensetur  B |j  21  orizontis  BR 
lius  de  Varr.  discipl.  libris  p.  10  [I  25 


3 occulatur  R'R  ||  anastros  B anros 
8 enim  inductum  in  R ||  9 feraenea  R 
cricote  BR  circote 
14  cardinisque  R'R  1] 
24  meis  R‘  mihi  Ritsche- 
astreo  BR  ||  28  aequi- 


stantes  R equistantes  R corr.  p []  29  eosdemque  b jj 


Digitized  by  Googie 


304 


MARTIANI  CAPELLAE 


818  sectae  mensuram  aequa  ratione  discriminant,  uerum  ex 
parallelis  primus  est  is,  qui  et  semper  apparens  et  con- 
tingens confinia  finitoris  numquam  mersus  adsurgil,  qui 
septentrionalis  circulus  perbibetur  ex  eo  quod  cum  cete- 
ris, quae  promentur,  etiam  gemina  sidera  Septentrionis  6 

819  includit,  secundus  autem  ex  parallelis  maximus  solstitialis 
est,  ad  quem  sol  aestiuus  accedens  solstitii  fine  repulsus 

820  abscedit,  tertius  aequinoctialis  medius  maximusque  cun- 
ctorum , per  quem  sol  secundo , uel  cum  in  aestiuam  fla- 
grantiam surgit  uel  cum  in  bi-<(berna  descendit,  quadam  lo 
mundi  medietate  peruectus  mensuram  noctis  lucis  aequa- 

821  litate  conpensat.  huic  propinquus  brumalis,  in  quem  hie- 
mali fine  perueniens  in  aquilonem  denuo  repulsus  assur- 

822  git.  quintus  autem  idemque  ultimus  australis  quique  an- 
tarcticus perhibetur,  hic  mersus  ac  uix  altiore  circuli  is 
extremitate^  horizontis  defixa  contingens  tanti  tamen 

2776=  spatii  quanti  septentrionalis  circulus  ratione  monstratur, 
ei  etiam  inuenitur  obpositus. 

823  Consequens  reor  coluros  demonstrare,  quorum  pars 
desuper,  quaedam  alia  in  imo  uersatur  occulta,  de  qui-  so 
bus  non  nescio  scriptorum  uariare  definita,  nam  alii  a 
septentrionali  cardine  meridianum  duci  circulum  perhi- 
bent exindeque  sub  ‘terras  meantem  denuo  in  arcticum 
apicem  sublimari,  alii  uero  contra  a cardine  meridiano 
incboamenta  circuli  perhibentes , eundem  per  arcticum  25 
ucrticem  unde  ortus  denuo  retulerunt;  qui  quidem  alium 
ab  ortu  circulum  decussantes  in  quattuor  quadras  mundi 

824  ambitum  discreueriint.  uerum  ego,  quod  Hipparchus 
meus  scriptorum  ueritatem  complexus,  hos  dico  a signis 


1 aeque  B'R  n 2 his  ||  3 assurgit  6 ||  4 circulos  R II 
5 etiam  in  ros.  in  ^ ||  7 fini  B^  [|  14  post  australis  add.  est  b 
antarticus  BD  H 16  orizontis  BR  ||  17  post  spatii  add.  est  b {| 
20  obculta  B^  1|  21  ali  B*R  ||  23  articum  BR  ||  24  a om. 
B*R  II  26  ad  eundem  add.  at  eodem  b ||  articum  BR  ||  27  de- 
cusantes  B decursantes  bR  ||  28  ipparcus  meus  BR  yppar- 
cus  meus  b alumnus  meus  a recentiore  manu  add.  in  B || 
29  ueritatem  scripsi  ueritate  BR  uarietate  r ||  ante  bos  add. 
est  r II 


Digilized  by  Google 


LIBER  VIII 


305 


zodiaci  cycli  uenientes  et  tam  inter  se  secundo  coniunctos, 
quam  omnes  parallelos  angulis  aequalibus  persecantes  in 
cardines  peruenire.  nam  unus  ab  Arietis  octaua  parte 
natus  ambito  mundo  per  polorum  uertices  ad  eandem  re- 
5 currit,  alius  simili  conplexu  mundum  a Cancro  exortus 
includit,  quod  planius  postmodum  faciemus. 

Verum  nunc  obliqui  sunt  edicendi,  quorum  signifer  825 
duodecim  discriminibus  interstinctus  ex  parallelis  duos 
solstitialem  brumalemque  contingens,  aequinoctialem  nie- 
10  dium  secat  secundo  nec  ad  pares  angulos  aut  findit  aut 
finditur,  qui  soli  lunaeque  iter  praebet  cum  quinque  side-  826 
ribus.  Galaxeas  uero  lacteus  obliquorum  mullo  maiore 
ambitu  porrectus  etiam  uisibus  adprobalur.  nam  confinio 
septentrionalis  circuli  natus  in  finitorem  antarcticae  re- 
is gionis  adclinans  paene  totum  uidetur  permeare  caelum, 
quem  quidem  mihi  desipere  uidentur  qui  circulum  nega- 
uerunt.  superest  iam  unus  e circulis,  quem  quidem,  quod  278  G 
locis  moroentisque  omnibus  uariatur,  dubito  quid  appel- 
lem. hic  tamen  nonissima  supernaque  discriminans  atque 
20  undique  in  superficiem  telluris  lineae  flexu  ambientis  in- 
cumbens horizon  uel  hnilor  [uel  oriens]  perhibetur. 

Sed  quoniam  expositi  circuli  breuitcr  claruerunt,  827 
nunc  eorum  spatia,  unde  primo  coeperam,  perhibebo,  ac 
prius  ad  septentrionalis  circuli  redeam  granditatem,  in 
25  quo  more  geometrico  duo  primo  signa  conposui  ad  circu- 
lum perducendum  id  est  unum  quod  centron,  aliud  quod 
peripberian  demonstraret,  itaque  in  ipso  mundi  cardine 
posui  clarius  sidus  atque  ab  eo  ad  Draconis  caput,  quod 
iam  notaueram  usque  ad  finitoris  circulum  peruenire, 

30  lineam  duxi,  quam  postea  manente  centro  mente  cir- 
cumagens circulum  designaui  atque  ab  omni  parte  spa- 

1 zoziaci  B^R  ||  cicli  b cilii9/t  []  aenientis  B*R  ||  2 aeqn<a- 
libussmpsj  aequales.ff/t  | 3 arietes /t  ||  4 solorum^‘/t  [j  5 can- 
cro h leone.fi/?  ||  8 duofi’  1 10  necBR  nam  6 []  12  post  uero  add. 
id  b II  14  antarticae  BR  |[  16  ante  qui  add.  illi  h ||  17  quod  fi  quo 
fi  quia  b ||  21  orizon  BR  ]|  glossam  del.Grotius  {]  23  primo  conci- 
pere fi  primo  conciperem  R primo  conceperem  r ceperam  {in- 
ducto primo)  b 1|  25  ad  om.  R ||  27  perferian  BR  ||  30  doxi 
corr.  in  duxi  fi  i di  add.  b ]]  manente  b manante  BR  dei.  r H 

MARTIANU8  CAPELLA  20 


Digitized  by  Google 


30G 


MARTIANI  CAPELLAE 


tiiim  aequale  conplexa  per  haec  sidera  peripheria  circum- 
ducta peruenit:  a capite  Draconis  et  dextro  pede  eius  qui 
appellatur  Engonasis  ad  medium  Cephei  pectus,  <^tunc 
ad  pedes  priores  maioris  Vrsae,  inde  rursus  ad  Draco- 
nis caput.  5 

828  Huic  circulo  confinis  solstitialis,  quem  itidem  lineari 
dimensione  a cardine  mundi  in  octauam  Cancri  partem 
ducta , quo  Sol  accesserat  solstitio , repperimus>  eundem 
circulum  ambitu  potiorem  per  haec  tamen  signa  curuari: 
incipit  ab  octaua  parte  Cancri,  cuius  omne  corpus  in  Ion-  lo 
gitudinem  secat,  ad  Leonis  pectus  ac  uentrem;  inde  ad 
Ophiuchi  umeros,  deinde  ad  caput  Cygni,  deinde  ad  un- 
gulas Equi  ac  protinus  ad  dextram  Andromedae  manum, 
deinde  ad  sinistrum  Persei  crus  eiusdemque  sinistrum 
umerum,  inde  ad  utraque  Heniochi  genua  et  proxime  ad  is 
Geminorum  capita,  a quibus  rursus  ad  octauam  Cancri 

829  partem. 

jgQ  Aequinoctialis  demum  circulus  his  admensus  a poli 
termino  circumactus  tam  in  Arietem  quam  in  Libram 
linea  permeante  per  haec  signa  circulum  eludit:  ab  octaua  so 
parte  Arietis  per  totum  corpus  eiusdem  ad  reductum 
Tauri  pedem , inde  ad  mediam  Orionis  aluum,  deinde  per 
edictas  curuationes  Hydri  Crateraque  et  Coruum  ad  octa- 
uam Librae  partem  inter  duas  lucidas  signi  illius  stellas ; 
inde  ad  utraque  Ophiuchi  genua  ac  tunc  per  Aquilam  ad  ss 
Pegasi  caput,  a quo  rursus  ad  octauam  Arietis  partem. 

830  Brumalem  uero  circulum  similiter  signo  in  octaua 
Capricorni  parte  defixo  per  haec  meare  conperimus:  ab 
octaua  parte  Capricorni  per  totum  corpus  eius  ad  pedes 
Aquarii;  inde  ad  Ceti  ultimam  caudam,  ac  dehinc  ad  Le-  3o 


1 perferia  BR  ||  3 aengonasis  B engonasis  R engouo- 
sis  r 11  cefei  BR  ||  6 quem  p qna  ♦ B qua  D ubi  add.  b 
9 ambitum  B^  1|  potiore  BR  corr.  p ||  curbare  B'R 
12  ofiuci  R **  offiuci  B ||  humeros  h l|  cygni  b cynni  B 
cycni  R 1|  15  numerum  B humerum  R |[  enioci  BR  eniochi 
b II  22  album  ||  23  editas  BR  H ydri  bR  ydi  B || 
crateramque  B ||  26  ofiuci  BR  ||  aliquam  B^R  ||  26  capnd 
B'R  II  parte  R []  30  aquari  B'R  ||  ac  dehinc  b ad  hehino 


Digilized  by  Google 


LIBER  VIII 


307 


poreni  prioresque  Caniculae  pedes;  inde  per  Argo  tergus- 
que Centauri  ad  Scorpionis  aculeum,  deinde  per  Sagittae 
ultimam  partem  ad  octauam  Capricorni  partem  circulus 
reuocatur. 

5 Vllimus  ex  parallelis,  qui  uocatur  antarcticus,  tan-  831 
tundem  spatii  quantum  septentrionalis  includit,  quem 
quidem  meantem,  quibus  sideribus  circuletur,  ego  potero 
memorare,  neque  enim  mihi  ulla  caelestis  globi  portio 
habetur  incognita,  sed  quoniam  per  ignota  superioris 
10  partis  uisibus  hominum  distenditur,  dicere  praetermitto, 
ne  inconperta  falsitatem  admiscere  uideatur  adsertio. 

Melius  coluros  demonstremus,  licet  ipsi  quoque  ali- 
quid  curuationis  abdentes  non  se  totos  uisibus  repraesen-  2S&0 
tent,  tamen  quia  coniectura  non  errat,  poterunt  demon- 
15  slrari.  atque  ita  eorum  primus,  qui  ab  aequinoctiali  parte 
sumit  auspicium,  ab  oclaua  Arietis  parte  contingens  ulti- 
mum Deltoton  angulum,  ac  mox  summum  contingens 
Persei  caput  dextrumque  eius  brachium,  proxime  manum 
secans  per  septentrionalem  circulum  ad  cardinem  perue- 
20  nit  mundi;  a quo  per  caudam  Draconis  ad  sinistrum  Ar- 
ctophylacos  proximeque  ad  Bootis  stellam  ductus  dextrum 
Virginis  pedem  sinistrumque  contingit,  in  quo  octaua  pars 
Librae  est;  unde  ad  dextram  manum  Centauri,  qua  pan- 
theram tenet,  diuisus  haud  procul  ab  eo  loco,  quo  sini- 
25  stram  Centauri  ungulam  tetigit,  in  regionem  inconspicuae 
nobis  partis  obruitur;  unde  emersus  infra  Cetus  per 
corpus  eius  auersique  ceruicem  ad  caput  atque  inde  ad 
octauam  partem  Arietis  redit,  alterantem  colurus,  qui  833 
etiam  tropicus  dicitur,  ab  octaua  parte  Cancri  ^consurgit 
30  ad  sinistrum  ex  prioribus  Vrsae  pedem  per  ipsum  pectus 
eius  ceruicemque;  inde  ad  cardinem  peruenit  mundi,  at- 
que inde  per  clunes  minoris  Vrsae  et  inde  per  Draconem 


B ad  dehinc  7i  II  1 argonem  i ]|  5 antarticus  BR  ||  12  de- 
inonatramus  bR  ||  14  poterat  B^R  [|  17  Deltotu  Grotius  del- 
totos  BR  (1  18  ei  B ||  20  artofylacos  BR  arctofylacos  b j| 
24  aut  B'R  ||  26  regionem  R regione  b egioni  .ff  H 26  coe- 
tum BR  II  29  tropicos  B'R  j|  31  at  D (?)  ]]  32  inde  b bis  Ii 
et  a manu  recentiore  in  ros.  in  B || 

20* 


Digitized  by  Google 


308 


MARTIANl  CAPELLAE 


ad  siiiislram  alam  Cygni  ceruicemque  perductus  ultimum 
Sagittae  spiculum  et  proxime  rostrum  Aquilae  contingit, 
a qua  ad  octauam  partem  Capricorni^  descendit,  inde 
haud  procul  mersus  in  regionem  inconspicuam  infra  Argo 
resurgit,  cuius  et  gubernaculum  et  rectam  puppim  secans  s 
ad  octauam  Cancri  partem  redit. 

8.34  Duos  iam  superesse  circulos  dubium  non  habetur, 
quos  quidem  obliquos  dici  superius  memoraui.  quorum 
unus  signifer  non  ut  ceteri,  quos  linealiter  feci,  sed  latissi- 
mus omnium  conprobatur.  quem  cum  in  duodecim  spatia  lo 
discernerem , singulis  triginta  paries  non  nescia  rationis 

267  G ascripsi,  uerum  eius  latitudinem  circuli  tetendi  in  duo- 
decim portiones,  ut  tantum  spatii  habeat  latitudo,  quantum 
longitudini  duodecim  partes  adtribuunt.  quod  cur  factum  sit 
facile  est  loco  eo,  quo  de  sole  loqui  coepero,  demonstrare,  qui  i5 
per  mediam  circuli  eiusdem  lineam  solus  fertur,  cuius  cir- 
culi ambitum  per  duodecim  signa  admodum  clara  circumagi 
dubium  non  habetur,  nam  galaxias  non  magis  ratione 

8.35  quam  oculis  adprobatur.  cuius  ultra  regulam  et  plerum- 
que deficiens  latitudo  a Cassiepeae  astro  in  Scorpionis 

836  aculeum  longitudine  conpensatur.  superesl  circulus  solus 
finitor,  qui  ex  eo,  quod  semper  surgenlis  demeanlisquc 
mundi  diuersilatibus  uariatur,  certum  astrorum  ordinem 
non  poterit  retinere. 

837  Iam  nunc  inter  circulos  uniuersos  quid  interstitii  uel 
spatii  intercapedo  naturalis  inmiserit  aequum  explicare, 
nam  inter  s<"  ‘entrionalem  circulum,  quem  in  spatia  octo 
resecaui,  el  mter  solstitialem  interpatet  tantundem,  quan- 
tum interest  inter  octo  et  sex.  nam  idem  inleriectus  spa- 
tiis similibus  continetur,  in  quo  fit,  ut  circulus  maior  sit  so 


1 ad  p ac  BD  1|  cycni  B'D  [j  4 ant  B'/i  ||  argo  resur- 
git B argonem  surgit  b argon  consurgit  /i  H 5 puppin  B'R  || 
13  tantum  b tandem  BR  (|  20  casiphaeae  (sed  iphae  in  ras.) 
B casiepiae  b casiepie  R casiapia  r ||  21  longitudine  inter- 
polaius  Etlenheimuensterensis  latitudine  B latitudinem  R 
circuli  b ||  22  finitur  R orizon  add.  b |J  23  uarietur  B^R 
24  poterat  B^  [J  retineri  R |[  26  aecum  B aeqiim  b 

27  septemtrionalem  R || 


Digitized  by  Googie 


LIBKK  VIII 


309  ‘ 


ab  eodem  interieclu  pari  spatio  et  eiusdem  tertia  portione, 
alia  intercapedo  inter  solstitialem  aequinoctialemque  cir- 
culos minor  est  a superiore  interieclu,  quantum  quattuor 
numeri  ad  sex.  ab  aequinoctiali  ad  brumalem  similis. 

5 a brumali  autem  ad  austrinum  talis  qualis  illa,  quae  inter 
septentrionalem  solstitialemque  circulos  interiecta,  circu- 
lusque ipse  austrinus  tantum  habet  ad  cardinem  suum 
quantum  septentrionalis  ostendit. 

Peracta  iam  spatiorum  circulorumque  breuiter  ra-  838 
lotione,  sidera  quae  appellantur  inerrantia  percurramus, 
dubium  enim  non  est  triginta  quinque  signis  omne  splen- 
descere caelum,  nisi  forte  uelit  quis  eorum  gestamina  so-  2*2 
dare,  licet  animalium  uocabulis  censeantur,  ut  Capra, 
quae  Heniocho  superposita,  aut  Haedos  qui  eius  humeris 
15  sustinentur,  uel  Serpentem  quem  Ophiuchus  tenet,  aut 
Pantheram  quam  Centaurus  gestat,  quae  sidera  uelut  par- 
tes habendae  sunt  potiorum.  haec  igitur  quinque  et  tri- 
ginta signa  circuli  interiacentis  ambitu  discernuntur,  nam 
alia  sunt  aquilonia,  alia  austrina,  a regione  quippe  zodiaci 
20  quae  Septentriones  nersus  defixa  sunt  aquilonia  perhiben- 
tur, interius  autem  numerantur  austrina.  Aquilonis  igitur 
habent  <partem  iitraqne  Septentrio,  Draco  qui  inter 
utramque  flexuosus  inlabitur,  Arcturus  quem  alii  Booten 
appellant,  Corona  Ariadnes,  Nixusque  quem  alii  Engonasin 
25  dicunt,  Lyra  Cygnus  Cepheus  Cassiepia  Perseus  Deltoton 
Heniochus  Andromeda  Pegasus  Ophiuchus  Delphinus^ 
Aquila  Sagitta,  austrina  autem  haec  sunt:  Hydrus  Crater 
Cornus  Procyon  Orion  Canicula  Lepus  Eridanus  qui  ab 
Orionis  pede  defluit,  Cetus,  Centaurus,  nanis  Argo,  Piscis 


4 bnunalen  ||  10  sidera  scripsi  cetera  BR  ||  11  du- 
bio B*R  II  ad  quinque  add.  t III  b ||  12  quisque  BR  j]  13  post 
capra  add.  est  b ||  14  enioco  BR  ||  edos  R ||  15  ofiocus 
BR  II  16  panteram  B 19  a om.  B'R^  deleuit  rursus  b [ 
zoziaci  B^R  ||  20  defixa  scripsi  (cf.  p.  310,17)  depicta  BR  \ 
aquilonalia  b ||  23  artnms  BR  |]  24  nixusque  b nixosque 
BD  II  engonesin  D |1  26  cycnus  B'D  ||  casiephia  (iephia 
in  ras.  add.  b)  B casiepia  D ||  26  eniocus  BD  ||  ofiucus  BD  || 
deifinus  BD  ||  27  ydrus  BR  ||  28  proqon  B procion  h 
proon  R ||  29  defluxit  R defluit  r diffluit  B ||  caetus  B 


Digilized  by  Googie 


310 


MARTIANI  CAPELLAE 


austrinus,  Caelulum  Ara.  nam  et  aquam,  quae  ex  cratere 
Aquarii  fluit,  melius  partem  signi  credimus,  et  stellam, 
quam  quidam  Canopon,  quidam  Ptolemaeum  appellant, 
quae  superioribus  inconspicua  in  confinio  Alexandriae 
incipit  apparere,  ut  partem  Eridani  fluminis  aestimabo.  & 

839  haec  discernit  Zodiacus,  qui  quidem  aequales  duodecim 
signorum  integrat  portiones  sed  undecim  habet  signa. 
Scorpius  enim  tam  suum  spatium  corpore  quam  cbelis 
occupat  Librae , cuius  superiorem  partem  pedes  Virginis 
occupant,  maiorem  uero Scorpius;  denique  Chelas  — quam  lo 
Libram  dicimus  — quidam  dixere  Graii.  horum  ergo  si- 
gnorum duodecim  nomina,  quod  uulgo  nota  sunt,  praeter- 
mitto. 

840  Intellego  ordinis  hoc  fuisse,  ut  quo  circulo  spatioue 
quae  signa  sint  demonstrarem,  sed  et  magnam  partem  i5 

283  G astructionis  exquirit  contra  propositum  breuitatis,  et  quod 
mediatenus  tertiaue  parte  quaedam  signa  defixa  diuersis 
circulis  sua  membra  discerpant,  hanc  obscuram  caliginem 
derelinquo,  quippe,  ut  cetera  transeamus,  manus  interior 
Arcturi  intra  septentrionalem  circulum  ponitur  relicumque  20 
corpus  parti  alteri  deputatur,  Cephei  corpus  mediatenus 
[septentrionali]  thorace  partito  diuersis  circulis  adtribui- 
tur.  Nixus  uero  sinistro  pede  septentrionalis  Draconis 
uerticem  calcans,  capite  solstitialem  circulum  ascendit, 
unum  brachium  Lyrae,  alterum  dans  Coronae;  et  alia  25 
huius  modi  non  minus  insuauia  quam  morosa. 

841  Illud  potius  adtendendum  quibus  surgentibus  signis 


coetus  /l  II  l ad  caelulum  add.  turibulum  b sed  cf.  ScaHger 
ad  Manilium  p. 411  ed. 1600  ||  aqua  ^ ||  2 aquarii'  aqua /i  || 
3 ptolomeon  BR  ||  6 eridari  B'R  ||  6 zoziacus  B^R  []  aequa- 
lis R II  7 ha**bet  B IpS  scorpUus  (u  scripsit  b)  B ||  caelis 
B'  II  9 occuparunt  BR  al  occupant  add.  b ||  10  scurpins 
R II  heleas  B*  ||  11  s.  dicimus  post  libram  add.  b om.  R | 
grauiorum  ergo  B^R*  ||  14  intelligo  bR  ||  15  sunt  b ] 

16  exquirit  BR  acquirit  b ||  17  defixa  Bondami  codex  (Bond. 
tiarr.  leclt.  p.  59)  defixis  BR  ||  18  discrepant  b ||  19  artu- 
rus  BR  II  21  cefei  BR  ||  22  septentrionali  dei.  Grotius  ||  to- 
race  R toraca  B toracae  b ||  post  partito  add.  cetero  toto  b || 
24  capitem  B'R  ||  ascendit  BR  ostendit  b || 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIII 


311 


quae  ortum  faciant  occidantue.  nam  oriente  Cancro  occi- 
dit Coronae  Ariadnes  et  austrini  Piscis  pars  dimidia, 
Ophiuchus  a pedihus  usque  umeros.  Serpensque  quem  de- 
tinet praeter  fauces  caputque  totum,  Bootis  etiam  medie- 
5 tas ; oriuntur  uero  Orion  totus  Eridanique  principium  et 
in  lingua  Caniculae  lucida  stella,  cum  autem  Leo  oritur, 
Coronae  reliqua  conteguntur,  austrinusque  Piscis  et 
Ophiuchi  Serpentis  Bootisque  partes,  itemque  Aquila,  Ni- 
xique  pars  dextra;  oriuntur  uero  Hydri  caput.  Lepus  et 
10  Procyon,  Caniculaeque  pars  prima,  oriente  autem  Virgine 
occidunt  Lyra  Delphinus  et  Sagitta,  Cycnique  pars  prior 
Eridanique  pars  ultima  et  caput  ceruixque  Pegasi;  oriun- 
tur autem  Hydri  pars  prior  usque  ad  Craterem,  Canicula- 
que  tota  et  nauis  Argonis  puppis.  Libra  surgente  occi-  842 
15  dunt  Pegasi  et  Cycni  reliquae  portiones  Andromedaeque 
caput  Cepheique  umeri,  Cetus,  et  flexus  fluminis  Eridani; 
oriuntur  Coronae  medietas.  Nixi  dexter  pes,  et  Bootes  et 
Hydri  reliquum  praeter  ultimam  caudam  Centaurique 
pars,  quae  in  equi  speciem  figuratur.  Scorpione  autem 
20  nascente  occidunt  Andromedae  pars  reliqua,  item  Cephei 
pars,  quae  extra  septentrionalem  circulum  posita,  et  Cas- 
siepeae et  Orionis  pars,  eodem  tempore  oriuntur  Ariadnes 
Corona  tota  <^et  caput  Ophiuchi,  Nixique  corpus  omne 
praeter  sinistram  manum.  Hydri  cauda  ultima,  et  Centau- 
25  rus  totus  praeter  priores  pedes.  Sagittario  nascente  mer- 
gitur Orion  et  Canicula  et  Heniochi  pedes,  oriuntur  uero 
totus  Ophiuchus  et  Nixi  sinistra  manus  et  Lyra  et  Cephei 


1 occidantque  B'R  ||  occidit  coronae  Bondami  ^excerpta’ 
occidunt  corona  BR  |1  2 et  ^ cet  B []  3 ofiucus  BR  []  hume- 
ros Zf  []  5 principio  R principia  r |1  7 reliqiriae  B ||  8 offiuci 
BR  II  9 ydri  BR  j|  10  procion  R proquion  B procbion  corr. 
ex  prochiron  b |1  ad  autem  add.  1 uero  b ||  11  delfinua  BR  H 
cygnique  b ||  prior  b potior  BR  ||  13  ydri  BR  ||  crateram 
R II  16  cygni  b ||  16  cefeique  BR  [|  humeri  b ||  coetus  R j 
17  autem  post  oriuntur  add.  b I]  18  ydri  BR  [|  relicum  B [ 
20  cefei  BR  ||  21  pars  om.  B^  ||  cassepia  R cassiapia  r casi- 
ephia  B (siephia  tn  ros.  add.  b)  ||  23  enioci  BB  ophiuci  b I 
24  ydri  BD  1|  26  enioci  B eniochi  bD  ||  27  ofiucus  BD  j 
nisi  Z>*  II  lira  D ||  cefei  B || 


312 


MARTIANI  CAPELLAE 


843  caput  umerique  et  Centauri  priores  pedes.  Capricorno 

oriente  occidunt  Heniochus  totus  et  eius  Capra  Haedique, 
Persei  pars  sinistra,  et  Argonis)>  puppis  et  Procyon;  in 
uicem  oriuntur  Cycnus  et  Aquila  et  Sagitta,  et  Altarium. 
Aquario  oriente  occidunt  Centauri  pars  equina.  Hydri  ca-  5 
put;  oritur  et  equus  Pegasus.  Piscibus  ortis  occidunt  Hy- 
drus totus  et  Centauri  pars  reliqua  et  Crater;  praeterea 
oriuntur  Andromedae  pars  dextra  et  Piscis  austrinus. 
Arietis  signo  surgente  occidunt  pedes  Centauri  et  Altarium, 
oriuntur  uero  Andromedae  sinistra  pars  et  Persei  caput  lo 
usque  ad  aluum  et  Deltoton,  signo  Tauri  oriente  occi- 
dunt Bootis  pedes,  Ophiuchus  a pedibus  ad  genua  usque; 
oriuntur  autem  Ceti  pars  reliqua  et  sinister  Orionis  pes. 
Geminis  orientibus  occidit  Serpentarius  usque  ad  geni- 
cula ; oriuntur  uero  Fluuius  Cetus  Orion.  i5 

844  Temporum  quoque  ipsorum,  quibus  oriuntur  aut 
occidunt,  habenda  distantia  est.  nam  quae  transuersa 
oriuntur  et  recta  occidunt,  celeriores  ortus  habent  quam 
occasus;  contra  autem  quae  recta  oriuntur  et  transuersa 

285 G conduntur,  tardius  oriuntur  quam  occidunt,  nam  Cancri  20 
signum  recte  oritur  inclinatumque  mersatur,  licet  hoc  in 
Capricorno  parua  inflexione  curuetur;  oritur  duabus  horis 
et  duodecima  parte  horae,  et  hora  occidit  ac  deunce;  mi- 
nima in  isto  distantia  est.  Leo  autem  oritur  duabus  horis 
et  tertia  parte  horae,  occidit  uero  hora  semis  et  sexta  25 
parte  horae.  Virgo  oritur  horis  duabus  et  dimidia  et  sexta 


1 humeriquG  6 |I  2 eniocus  BD  enioclius  b ||  aedique  f) 
di*  B edique  6 ||  3 argus  B^  ||  et  ante  puppis  add.  br  || 
prochyon  i [J  4 cygnus  i j)  5 ydri  BR  ||  6 ad  ortis  add.  t 
orientibus  b [j  ydrus  BR  ]]  7 cratera  i ||  11  album  j) 
12  ofiucus  BD  II  13  caeti  B coeti  R ||  14  geminis  orientibus 
— fluuius  (heridanus  supra  add.)  coetus  orion  om.B^RD  || 
17  abenda  B^R  ||  distentia  B^R  ||  quae  om.  R j]  18  recto 
B*R  1]  22  capricornu  R ||  oritur  decima  B oritur  duodecima 
R oritor  et  duobus  horis  duodecima  r oritur  duabus  horis 
et  duodecima  b 1|  23  orae  B^R  ||  ora  B^  ||  deeunce  R 
24  est  om.  B'R  []  oris  BR  ||  25  orae  B ||  accipit  R ||  ora  B 
26  horae  om.  B [|  oris  B || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIII 


313 


parte  horae,  similiterque  Libra,  occiduntque  hora  et  tertia 
parte,  at  Scorpiiis  diminuit  ortum  et  auget  occasum,  ori- 
tur enim  horis  duabus  et  tertia  parte,  occidit  hora  semis 
et  sexta  parte  horae,  at  Sagittarius  oritur  horis  duabus 
5 et  duodecima  parte  horae , occidit  hora  et  deunce  horae, 
at  in  uicem  quae  transuersa  oriuntur  et  recta  occidunt,  846 
breuiores  ortus  occupant  quam  occasus,  denique  ex  his 
est  signum  Capricorni,  quod  oritur  hora  et  deunce,  occidit 
duabus  horis  et  duodecima  parte  horae.  Aquarii  uero 
10  proximum  signum  oritur  hora  et  dimidia  et  sexta  parte 
horae,  occidit  horis  duabus  et  tertia  parte  horae,  sequens 
Piscium  signum  oritur  hora  ct  tertia  parte  horae,  occidit 
duabus  horis  et  dimidia  et  sexta  horae  parte,  eandem 
inensiiram  Aries  ulrir.>que  temporis  seriiat.  Taurus  oritur 
15  hora  et  dimidia  et  sexta  parte  horae,  occidit  duabus  horis 
et  tertia  parte  liorae.  at  Gemini  oriuntur  hora  et  deunce, 
occidunt  duabus  horis  et  duodecima  parte  horae. 

Haec  est  inaequalitas,  quae  dierum  spatia  rioclium-  846 
que  discriminat,  nam  cum  Solis  lumen  eorum  signorum 
80  principium,  quae  tardius  oriuntur,  ingCeditur,  dum  se- 
quentia signa  nascuntur,  diei  prolixitas  procreatur;  ubi 
uero  haec  inlrarit,  quae  cito  orta  tardius  demersantur, 
diebus  exiguis  noctes  efficit  grandiores,  denique  haec 
ratio  et  illis  respondet,  qui  uelut  miram  efficiunt  quaestio- 
25  nem  talia  proponentes:  si  spatiis  aequalibus  signa  omnia 
percensentur  ac  necesse  est  diebus  noctibusque  cunctis 
sena  signa  supra  terras  esse,  omnes  dies  noctesque  pares 
esse  debuerunt,  sena  autem  signa  superstare  non  dubium 
est  totidemque  delitescere,  dies  quoque  noctesque  uariari 
30  diuersitatibus  spatiorum.  <^nam  solstitialis  dies  habet  ae- 


1 orae  BR  [ ora  BR  quod  notare  desinam  [}  2 augit  B'R 
4 ex  sexta  R ( 5 occidet  B'R  y dehunce  B \\  7 is 
9 XII  R 11  aquari  B^R  1|  11  sequens  o B sequens  b sed 
quaeso  R sequens  r H et  ow.  B^R  i|  14  taurus  oritur  — 16  et 
tertia  parte  horae  om.  B*R^  |1  16  dehunce  B |1  17  duobus  R || 
horae  om.  B^R  H 18  ad  haec  est  inaequalitas  add.  qua  ra- 
tione dies  accrescunt  noctesque  breuiantur  B”*  ||  21  procu- 
ratur B^R^  II  22  intra**  B intrarit  b intraret  R |j 


Digilized  by  Google 


314 


MARTIANI  CAPELLAE 


quinoctialis  mensurae  horas  Xllll  el  sextantem,  brumalis 
uero  horas  nouom  et  dimidiam  ac  tertiam  portionem,  ui- 
cissim  brumales  noctes  solstitialis  diei  temporibus  porri- 
guntur, cuius  lucis  tempora  suscipit  nox  aestiua.  in  tanta)> 
iiarietate  diuersitateque  temporum  illud  profecto  colligi-  5 

847  tur  signa  aequalia  non  habenda,  cui  conclusioni  et  rerum 
iieritas  et  nostra  regula  refragatur,  multiplici  enim  cle- 
psydrarum adpositione  monstratum  omnia  signa  paria  spa- 
tia continere,  cum  enim  diuersa  tempora  in  ortu  habeant 
atque  occasu,  tamen  si  omnium  ortus  occasusque  conpen-  lo 
ses,  uidebis  ad  plenum  conlata  mensuris  aequalibus  re- 

848  spondere,  uerum  hac  quaestione  consummata  alia  subti- 
lior de  spatiis  inparibus  obiectatur.  dicunt  enim : si  spatia 
signorum  aequalia  sint  aut  Sol  tardiore  cursu  quaedam 
signa  transcurrit,  aut  [in]  dierum  ratio  diuersitate  men- 15 
titur.  sed  constat  Solem  Geminorum  signum  triginta  et 
duobus  diebus  excurrere.  Sagittarii  autem  XXVIII,  cete- 
risque  signis  aut  adici  aut  detrahi  aliquas  portiones;  quod 
profecto  non  fieret,  si  aut  Sol  aequali  cursu  ferretur  aut 
signa  spatiis  paribus  tenderentur ; Sol  autem  eadem  ac  *o 
perpetua  celeritate  festinat;  relinquitur  ut  signis  spatio- 

849  rum  aequalitas  denegetur,  sed  hunc  quoque  errorem 
opinio  inueterata  conposuit,  quam  omnes  hactenus  credi- 
dere, quem  ad  modum  ipsi  mundo  sphaeraeque  postremae 
centron  est  terra,  ita  et  solaris  circuli  eandem  centron  25 

287 G esse,  quod  omnino  falsum  esse  non  dubium  est.  nam  ut 
diuersa  spatia  sunt  caelestis  ambitus  circulique  medialis, 
ita  et  diuersis  centrorum  signis  punctisque  torquentur, 
quo  fit,  ut  terra  solaris  circuli  centron  non  sit  sed  eccen- 


9 tempora  om.  ]|  12  summata  corr.  ut  uidetur  in  sum- 
mota  B consummata  br  summota  R ||  13  ante  si  add.  et  r || 
16  in  om.  Ettenheimilnsterensis  interpolatus  ||  17  sagittari 

B^R  II  19  perfecto  R ||  21  post  relinquitur  add.  et  dei,  ergo  b || 

22  hanc  quoqvie  errorem-  add,  r et  in  ros.  b hanc  nem  R (| 

23  actenus  B*R  ||  24  mundus  R 1|  sphereque  R sp  {corr.  ex  {)e- 
raeque  B ||  27  in  ras.  aequistantibus  b caelestis  ambitas  R 
et  supra  add.  ab  ||  29  eccentron  B ecentros  b haeccentros  R 
terra  add.  hr  H 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIII 


315 


Iros  habeatur,  per  uices  enim  propinquitates  descensus- 
que ad  terras  solaris  orbita  cursusque  submittit  itemque 
pro  signorum  condirionibus  sublimatur,  et  cum  medieta- 
tem linearem  in  latitudinem  zodiaci  Sol  libratus  excurrat, 

6 orbem  tamen  Solis  obliquitas  meatus  aut  inprimit  aut  ex- 
tollit. quis  enim  dubitet  Cancrum  Geminosque  uerbi  gra- 
tia in  mundi  ardua  sublimari  rursumque  Sagittarium  Ca- 
pricornum pererratis  deflexibus  infimari?  quod  cum  ipse 
zodiacus  signaqiie  caelo  cohaerentia  tantundem  a terris 
10  undiqucsecus  interstitii  detineant,  solaris  tamen  circulus, 
qui  subtermeat,  aut  euehitur  aut  descendit,  hinc  uenit 
ut  a Sole  signa  cum  uariis  transcurri  diuersitatibus  ui- 
deantur. 

Transcursa  ratio  est  signorum  caelestium  atque  etiam  850 
15  circulorum;  nunc  planetarum  orbes  edisseram,  quos  qui- 
dem non  ab  erroribus  suis  — nam  isdem  Solis  rationibus 
commeantes  nihil  licere  patiuntur  erroris  — sed  quia  di- 
uersa  uarietas  mortalibus  caligines  intentionis  offundit, 
non  planetas  sed  planontas,  sic  ut  ratio  asserit,  memorabo, 

80  licet  eos  propriis  nominibus  insignitos  etiam  aliis  nomini- 
bus appellarint.  nam  Saturnum  Phaenona  dicunt  louem-  861 
que  Phaethonta,  Pyroenia  Martem,  Venerem  Phosphoron, 
.Mercurium  Stilbonta  nominarunt;  Soli  uero  Lunaeque  di- 
uersitas  gentium  innumera  uocabula  sociauit.  horum  igi- 
25  tur  septem  illa  en  maxime  cum  fixis  sideribus  habenda 
distantia,  quod  illa  caeli  tantum  modo  cursibus  commo- 
nentur propria  statione  seruata,  <(hi  uero  tam  mundanis 

1 discenaosqne  ||  3 per  ||  conditionibus  bR  1| 

4 linearum  br  ||  zoziaci  B^R  ]|  6 uerbi  et  in  ros.  gratia  add. 
b q Vv  (h.  e.  uelnti  cf.  not.  lat.  Momms.  281,  3 et  314,  2)  R || 

7 Capricornum  et  r |[  8 perratis  R perarratis  r pererratis  in 
ros.  b supra  add.  transcursis  b ||  infirmari  ||  10  inter**** 

B ransitii  add.  b ersticii  supra  add.  b ||  11  eueitur  B uehitnr 
R II  eiienit  b ||  12  diero  B uariis  bR  ||  15  disseram  bR  || 
quas  R et  ut  uid.  B*  ||  16  idem  in  ros.  R hisdem  b ||  17  errori- 
bus BR  corr.  p ||  19  sicut  ratio  scripsi  strator  R sic  orator  r 
sicut  B in  ras.  oratus  add.  b |j  21  phenonam  Rb  plenonam  ut 
uid.  B II  22  pbaetontam  ^/2  II  pyroin  BR  ||  26  confixis 
26  distantia  est  b ||  27  seruata  scripsi  ornata  BD  ||  hii  B 


Digitized  by  Google 


316 


MARTIANI  CAPELLAE 


raptibus  auferuntur  quatn  propriis  cursibus  commouentur. 

852  nara  quantura  eos  retulit  diei  noctisque  rotatio,  tantum 
nituntur  diuersis  conpensare  temporibus,  id  est  aut  mense 

288G\xi  Luna,  aut  anno  ut  Sol,  aut  triginta  annis  ut  Saturnus, 
et  ceteris  temporibus  adtributis  pro  spatiorum  quae  cir-  5 ; 

853  cumeunt  latitudine^  aut  breuitate.  quae  cuncta  sidera 
licet  in  ortum  pergere  uideantur,  non  tamen  aduersum 
mundum  rigido  motu  sed  obliquo  per  zodiaci  defixa  moli- 
untur. alioquin  ex  contrario  partium  suarum  motu  mun- 
dus stare  non  posset,  denique  etiam  Peripateticorum  lo 
dogma  contendit  non  aduersum  mundum  haec  sidera  pro- 
moueri  sed  celeritate  mundi,  quam  sequi  non  potuerunt, 
praeteriri.  quod  quidem  etiam  ut  uerum  sit,  meis  non 
poterit  rationibus  obuiare.  siue  enim  Saturnus  nimia  cum 
mundo  celeritate  concertans  uix  exiguis  cursibus  supera-  is 
tur,  ac  Luna,  quod  tardius  incedat,  intra  tricesimum  diem 

a mundi  parte  eadem  praeteritur;  siue  contra  mundum 
nitentibus  ideo  celerior  quia  breuiore  ambitu  orbem  eli  - 
cuit Luna,  tardiusque  Saturnus  propter  latitudinem  orbis 
effusi;  utrum  uelis,  meis  regulis  non  obsistit,  si  quidem  .'o 

854  suis  motus  istorum  rationibus  dispensatur,  quibus  tamen 
septem  sideribus  unus  est  communis  motus,  quod  omnes 
ortum  petunt,  alius  quod  temporum  omnes  diuersitatibns 
atque  accidentibus  uariantur.  nara  ex  his  quinque  sidera 
stationes  recursusque  patiuntur,  Sol  nero  Lunaque  cursu  as 

! continuo  rapiuntur,  itera  haec  lumina  uicibus  obscuran- 
tium occultantur,  quinque  uero  sidera  nesciunt  obnm- 
' brari.  . tria  itera  ex  his  cura  Sole  Lunaque  orbem  terrae 
circumeunt,  Venus  uero  ac  Mercurius  non  ambiunt 
terram.  so 

855  Licet  generaliter  sciendum  cunctis  orbibus  planeta- 


2 ratatio  |1  4 aut  luna  ||  5 circumagunt  h ||  10  pe- 
riphatheticorum  BR  ||  11  docma  B []  12  potuerunt  R pote- 
runt B poterant  b ||  21  dispensatur  b depensatur  BR  dis- 
pensantur r y 25  stationes  b stationibus  B stationis  R || 
26  obscurantium  corr.  in  obscurantur  B occultantur  add. 
b II  27  sydera  B ||  28  item  BR  igitur  r f| 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIII 


317 


rum  eccentron  esse  teilurem,  hoc  est  non  tenere  medium 
circulorum,  quoniam  mundi  centron  esse  non  dubium,  et 
illiid  generale  septem  omnibus  aduertendum,  quod  cum 
mundus  eiusdem  ductus  rotatione  unimoda  torqueatur, 

5 planetae  cotidie  tam  loca  quam  diuersitates  arripiant  cir- 
culorum. nara  ex  his  nullum  sidus  ex  eo  loco  unde  pridie  2890 
ortum  est  eleuatur.  quod  si  est,  dubium  non  est  centum  856 
octoginta  tres  circulos  habere  Solem,  per  quos  aut  ab  sol- 
stitio in  brumam  redit,  aut  ab  eadem  in  solstitialem  lineam 
10  subleuatur.  per  easdem  quippe  mutationes  commeat  cir- 
culorum. sed  cum  Sol  praedictum  numerum  habeat,  Mars 
duplos  circulos  facit,  lunis  stella  duodecies  exercet,  octies 
uicies  cumulatur  Saturnus  eos  circulos  qui  paralleli  etiam 
dicti  sunt  circumcurrens;  qui  motus  omnium  cum  mundo 
15  proueniunt,  et  terras  ortibus  occasibusque  circumeunt, 
nam  Venus  Mercuriusque  licet  ortus  occasusque  cotidia-  867 
nos  ostendant,  tamen  eorum  circuli  terras  omnino  non 
ambiunt,  sed  circa  Solem  laxiore  ambitu  circulantur,  de- 
nique circulorum  suorum  centron  in  Sole  constituunt,  ita 
ut  supra  ipsum  aliquando,  infra  plerumque  propinquiores 
terris  ferantur,  a quo  quidem  uno  signo  et  parte  dimidia  ; 
Venus  disparatur,  sed  cum  supra  Solem  sunt,  propinquior 
est  terris  Mercurius,  cum  infra  Solem,  Venus  ulpote  quae 
orbe  uastiore  dilTusioreque  curuetur.  nam  Luna  quae  858 
25  propinquior  terris  est,  per  quos  feratur  anifractus  infe- 
rius memorabo,  post  cuius  orbem  alii  Mercurium  Vene- 
remque, alii  ipsius  circulum  Solis  esse  concertant;  <^deinde 


• — ou 

1 eccetron  R 1)  2 qne  B qiie  5 que  [j  cetron  R 1| 
ftosl  dubium  add.  est  5 |1  4 ratione  ||  5 post  loca  add. 
alia  h |1  arripiant  6 |]  8 et  tres  R ||  9 in  BR  ad  h |[  12  ex,- 
ercet  EUenheiniuenslerensis  excrescere  RR  |1  13  uices  R ||  cu- 
mulatus R II  ad  eos  add,  at  hos  b ||  15  in  ante  ortibus  add.  b || 
19  de  Copernico  cf.  Delambre  Tiist.  de  V Astronomie  1 p.  512  et 
Koppius  II  20  intra  B ||  22  uenus  bR  mercurius  B ||  dispe- 
ratnr  R ||  propinquior  est  terris  B propinquior  ei  est  b pro- 
pinquiores terris  R ||  23  intra  BR  ||  utpute  R ||  que  R 
quia  r ||  24  uastiore  Koppius  castiore  BR  [|  25  inferius  scripsi 
interius  BR  || 


Digitized  by  Googie 


318 


MARTIANI  CAPELLAE 


Martis  louis  ac  Saturni,  quos  omnes  ut  suis  amplitudinibus 
metiamur,  quod  non  facile  astrologi  noluere,  ab  uno  geo- 
metriae concesso  assertio  est  inchoanda,  quod  et  ipsa 
suggerit  in  praesenti  et  ab  Eratostbene  Archimedeque  per- 
suasum, in  circuitu  terrae  esse  CCCCVl  milia  stadiorum  s 
et  decem  stadia;  ita  ut  ab  boc  ergo  indubitatis  rationibus)> 
adprobetur.  Lunae  circulum  centies  esse  maiorem,  qui 
quidem  circulus  ipsa  Luna  sexcenties  polior  inuenitur. 

859  quae  duo  ex  defectibus  Solis  assiduis,  quantum  umbrae 
Luna  subiecta  reddiderit  et  ipsius  umbrae  conlatione  cum  lo 

290  e ipso  Lunae  corpore  uera  dimensione  monstrantur,  quae 
nisi  morosa  sint,  quem  ad  modum  dimensa  sim  demon- 
strabo. crebro  in  climate  Diameroes  proueniens  Solis  de- 
fectus eiusdem  ex  omni  parte  totum  obumbrauit  orbem, 
sed  propinquo  climati,  id  est  Diarrbodu,  portio  obscura-  is 
tionis  apparuit,  in  climate  uero  Diaborysihenis  nulla  obsi- 
stente parte  Sol  totus  eluxit,  unde  quoniam  clima  Diar- 
rhodu  quot  stadia  contineat  manifesium  e.^^t,  repperi  duo- 
deuicesimam  partem  terrae  umbram  quum  Luna  fecerat 
continere,  sed  quoniam  maius  corpus  est,  quo  umbra  me-  20 
taliter  iacitur,  quam  ipsa  umbra,  ex  climatibus,  quibus 
pro  parte  Sui  obscurabatur  dexira  laeiiaque.  conperlum 
triplo  maiorem  esse  ipsam  Lunam  umbra  sua.  ergo  col- 
lectum est  Lunam  sexies  minorem  orbe  terrae  praedictis 

860  rationibus  inueniri.  Luna  autem  minor  est  orbe  suo  sex-  25 
centies,  quod  clepsydris  intellegi  potest,  duobus  enim 


4 eratostene  BD  ||  6 ergo  om.  /2  II  6 post  maiorem  add. 
et  dei.  tellare  b ||  quiq.idem  R ||  8 sescenties  ||  9 ex  Z> 
et  BR  II  11  demensione  B^R  ||  12  sunt  B^R  ||  13  climmate 
B^R  II  15  climate  b climmati  R I|  diarodu  BR  ||  climmate 
Br  II  16  diaborystenis  R diaboristenus  B diaboristenes  h 
17  climma  BR  ||  dyarodu  B diarodu  R ||  18  quod  R 
repperiri  B^R  repperitur  r ||  21  climmatibus  B climmantibus 
b II  25  sescenties  B^  ||  26  post  quod  add.  si  b ||  post  clepsy- 
dris add.  intelligi  potest — p.  319,  17  corporis  lunae  in  marg. 
eiusdem  quo  B saec.  manus  ita  ut  ego  textum  reliqui:  ceterum  mar- 
ginis particula  resecta  aliquot  uocabulis  paucae  litt.  desunt,  sed 
BR  post  clepsydris  ita  pergunt  fusile  inponas  (ponas  B)  at- 
que (ea  in  ros.  add.  B)  emersa  {prior  e in  ros,  in  B,  in  eodem 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  VIII 


319 


uasis  aeneis  fusilibus  positis  unum  inferius  uacuum,  aliud 
superius  aqua  plenum  pone,  obserua  autem  Lunae  ortum, 
et  stellam  lixam  simul  cum  ea  orientem,  et  cum  coeperit 
corpus  Lunae  ex  superiore  parte  supra  terras  apparere, 

5 cito  superioris  uasis  aquae  uidelicet  pleni  centron  aperi, 
ut  simul  cum  incipiente  Luna  oriri  aqua  fluere  in  uas  in- 
ferius incipiat,  et  donec  totum  corpus  appareat  fluat,  cum 
autem  tota  supra  terras  apparuerit  Luna , statim  primum 
uas  in  quod  aqua  fluxit  subtrahe,  et  aliud  apponas  in  quod 
10  aqua  fluat,  donec  nocte  alia  renascatur  illa  stella,  quae  in 
priore  nocte  cum  Luna  oriebatur,  et  cum  illa  orta  fuerit, 
superius  uas  unde  aqua  fluxerat  tollas,  deinde  metire 
totam  aquam,  quae  in  spatio  XXIllI  horarum  fluxerat,  ad 
mensuram  illam  primam , quae  cum  corpore  Lunae  prius 
15  in  primum  uas  fluxit  et  inuenies  sexcenties  aquam  excre- 
scere, quod  in  Lunae  circulo  fleri  non  dubium  est,  id  est 
sexcenties  superare  spatium  corporis  Lunae:  uides  luna-  29iG 
rem  circulum  centies  maiorem  esse  tellure. 

Quo  monstrato  alios  circulos  uideamus.  sed  quis  du-  861 
80  bitet  solarem  circulum  duodecies  quam  Lunae  esse  maio- 
rem, cum  quod  illa  mense,  ille  duodecim  currat?  Martis 
uero  circulus  uicies  quater  potior  inuenitur,  louis  centies 
et  quadragies  quater,  Saturni  trecenties  tricies  et  sexies, 
nnde  si  numerus  interiectionibus  supputetur,  et  quot  sta- 
85  dia  Saturni  circulus  habeat,  et  quota  eius  portio  omuis 


uocahulo  s corr.  in  n b)  omni  subtrahas  primum  et  aliud 
uas  apponas  {corr.  ex  opponas  B)  donec  nocte  alia  renasca- 
tur adiecto  ad  circuli  spatia  & quod  excurrit  partibus  et 
(et  in  ra^in  B)  ipso  item  lunae  corpore  ^ de  circulo  hoc 
quoqne  ee  non  dubium  est  inuenies  sexcenties  (sescenties  B') 
aquam  excrescere  unde  colligas  (aquam  — colligas  om.  R) 
circulum  (circulus  R)  eius  (maior  luna  supra  add.  b)  uides 
Innarem  circulum  centies  maiorem  esse  tellure  (tellurem  B^) 
quo  monstrato  BR  []  6 infer  B™  ||  7 cor  B^  ||  toto  B^  || 
9 subtrahe  scripsi  subtrahi  B”  |j  12  uas  in  resecta  folii  parte 
legebatur  ||  13  to  B”*  |1  XXII  (alia  resecta)  B™  ||  21  illam  esse 
R II  22  potius  B^R  ||  23  quadrages  B'R  y CCCXXX  et  BR  Jj 
sexties  B'  ||  24  interiectionibus  Eltenkeimuensterensis  inten- 
tionibus BR  II  quod  B^R  || 


Digitized  by  Google 


320 


MARTIANI  CAPELLAE 


terra  sit,  inuenitur  stadiat  f DLVI  et  passus  XIIIl.  nam  si 
centies  Lunae  circulus  maior  est  terra.  Lunae  autem  cir- 
culo trecenties  tricies  sexies  maior  Saturni,  maior  est 
igitur  Saturni  circulus  omni  terra  Iricesies  ter  milies  et 
sexcenties.  5 

802  Nunc  iam  Lunae  meatum,  quae  terrae  propinquior 
est,  uideamus.  quam  quidem  menstruum  habere  lumen 
physicorum  assertione  persuasum  et  [cum  quod  sil]  sem- 
per  pleni  orbis  esse  non  dubium  csl.  nam  si  al)  illa  sola 
parte  qua  se  subicit  Soli,  omni  hemisphaerio  conlustratur,  lo 
etiam  cum  nobis  tricesima  nullum  lumen  ostendit  superne, 
qua  Solem  spectat  pleno  lumine  relucescit;  denique  cum 
discedens  a Sole  a latere  eum  coeperit  intueri , pro  parte 
etiam  inferius  lumen  adquirit,  donec  e regione  posita  ab 
80a  hac  parte  qua  nobis  est  uisibilis  conlustretur.  Circuit  enim  is 
eius  globum  undiquesecus  Solis  nitor,  et  ei  parti,  quam 
tutam  tunc  aspicit,  lumen  indulget,  cuius  luminis  radii  in 
terras  quoque  luculentiores  perueniunl,  ut  siquis  ex  spe- 
culo lumine  repercusso  eftigiem  lucis  <^excipiat.  quae  qiii- 
gg^  dem  Luna  cum  eum  in  orientis  partibus  conprehenderit,  20 
292 G obscuratur,  et  cum  in  occasu  deseruerit,  lucescit,  cuius 
primi  luminis  effigies  quibusdam  uelut  cornibus  circulata 
pnvoei&qc  dicitur,  cum  uero  XC  partibus  a sole  discedens 
orbem  eius  mediatenus  idem  radius  luminarit,  bidTOjiioc 
perhibetur;  sed  praedictis^  partibus  cum  alias  quadra-  ss 
giiita  quinque  adiecerit,  dptpiKUpTOC  perhibetur  id  est 
maior  dimidia , minor  plena ; cum  uero  centum  octoginta 
{lartibus  a sole  discesserit  contrario  posita  totam  partem 


1 stadin  TlLVI  & passus  XIIII  om.  Bli  add.  h 'vielleicht 
vfir  6,048000000  geschrieben:  VI.IIL,  milia  stadiorum  (.... 
riin.  VI  23,  24)  ....  et  pars  {statt  des  vorhergehenden  portio) 
XXXIII.  DC’  Bottgerus  p.  618  ||  2 circulos  R ||  .3  CCCXXX 
sexies  ||  4 XXXIII  milies  et  sexcenties  ||  8 et  scripsi 
est  BR  II  cum  quod  sit  deleui  ||  9 illa  sola  b illo  BR  || 
10  hemisplerio  BR  hemispherio  b ||  15  quo  B^  ||  18  Incu- 
brandiore  B lucubrantiores  b lueuhrandiores  R lugubrandio- 
es  r II  ex  B;  om.  R a.  r ||  21  eum  ante  lucescit  add.  b || 
23  menoides  BJ)  monoides  bd  ||  24  illuminarit  D ||  diato- 
mos  B diatomus  Z>  []  26  amphicyrtos  BR  amphicyrctos  b || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIII 


321 


quam  terris  opponit  inluminat,  Travc^nvoc  perhibetur; 
ac  dehinc  deficiens  seruat  cum  praedictis  partibus  nomina 
memorata,  quae  quidem  tredecim  orbis  sui  partes  die 
nocteque  transcurrit,  cum  pro  latitudine  circulorum, 

5 quos  obeunt,  eodem  interstitio  Mars  dimidiam,  luppiter 
duodecimam  unius  partis,  Saturnus  uicesimam  octauam 
unius  portionis  excurrat,  uerum  Luna  Circuit  totum  signi-  866 
ferum  diebus  uiginti  septem  et  besse,  sed  Solem  XXVIIII 
diebus  et  media  diei  noctisque  parte  consequitur,  quod 
10  ideo  tardius  prouenit,  quia  cum  suum  peregerit  circulum, 
ex  quo  ipse  Sol  ab  eodem  loco,  qui  ei  lumen  dederat,  ex- 
currit et  in  signo  proximo  aut  etiam  altero  repperitur. 
nam  si  in  Librae  aut  Scorpii  aut  Sagittarii  ultima  parte 
lumen  acceperit,  non  eum  in  sequenti  signo,  sed  in  altero 
15  consequetur.  haec  enim  tria  signa  aliquando  transcurrit, 
quem  ad  modum  his  contraria  plerumque  bis  inuenit.  nam 
quoniam  ibi  Sol  triginta  diebus  et  in  Geminis  triginta  duobus 
moratur.  Luna,  quae  XXVIIII  diebus  et  dimidia  parte  eum 
consequitur,  ibi  utique  poterit  inuenire.  uerum  eadem  866 
ao  Luna  aliquando  quattuordecim  diebus,  aliquando  quin- 
decim, plerumque  sedecim  plenum  perficit  lumen,  ita 
tamen,  ut  in  eodem  deponendo  conpenset.  nam  si  decimo 
quarto  die  lumen  inpleuerit,  quindecim  diebus  amittit,  ut 
dierum  ratio  integra  concludatur,  uerum  eadem  imfdet 
25  annum  suum  CCCLIIII  diebus,  nam  duodecim  eius  coitus 
hoc  numero  peraguntur,  sicque  fit  ut  annus  solaris  die- 
bus undecim  maior  habeatur,  quod  intercalationum  diuer- 
sitatibus  conpensatur. 

867 

De  latitudinis  partibus,  per  quas  Luna  commeat,  edi-  293 g 
so  camus,  nam  in  zodiaco  duodecim  esse  latitudinis  partes 


1 TTANC€A6NOC  B nANC€A6NOC  R ||  2 cum  Eltenk.  tum 
BR  II  7 excurrit  b [j  8 et  z /)  i-  bisse  add.  d et  z R & ss  in 
raa.  6 ||  9 rfe  media  cf.  ad  p.  67,  9 ||  11  excucurrit  B'-  || 
12  proxumo  ||  14  sequente  B^R  ||  16  is  B in  his  b [|  con- 
traria BR  contrariis  his  b ||  uenit  b ||  17  XXXII  B ||  18  ob- 
moratur  r ||  XX  nona  R XX  nono  B XXYIIII  diebus  b || 
22  decimo  quarto  Koppius  XIIII  BR  ||  29  comeat  BR  || 

MABTIANUS  CAPELLA  21 


? 


Digilized  by  Googie 


322 


MARTIANI  CAPELLAE 


superius  inlimaui,  per  quas  diuersis  modis  sidera  spatian- 
tur. nam  alia  per  tres  partes,  alia  per  quattuor,  alia  per 
quinque,  alia  per  octo,  quaedam  per  omnes  duodecim  de- 
feruntur. Sol  enim  in  nullam  excedens  partem  in  medio 
libramento  fertur  absque  ipso  Librae  confinio,  nam  ibi  s 
se  in  austrum  aqiiilonemue  deflectit  ad  dimidium  fere  mo- 
mentum. Luna  autem  per  omnes  duodecim  currens  nunc 
in  aquilonem  prouebitur,  nunc  in  austrum  deueniens  in- 
fimatur, utrimque  momentis  excurrens,  sic  ut  Hipparchus 

868  quoque  consentit,  denique  obliquitati  eius  uocabulum  lo 
constitutum , ut  fere  4XiKoeibiic  dicatur,  ita  tamen  ut  de- 
scendens ascendensque  ipsam  solarem  lineam,  quam  me- 
diam inter  senas  utriusque  lateris  partes  esse  monstraui, 
aut  acutis  aut  spatiosis  angulis  secct , nec  possit  tamen  ad 
idem,  hoc  est  ita  ut  est  posita,  eodem  mense  eadem  parte  is 
sic  ad  Solem  reuerti  eadem  latitudinis  portione,  nisi  mense 
ducentesimo  tricesimo  quinto  hoc  est  anno  undeuicesimo. 
nam  ut  sub  eadem  die  isdemque  propinquitatibus  siderum 
inerrantium  ad  idem  redeat,  faciunt  anni  quinquaginta 
quinque ; ut  uerum  etiam  planetarum  isdem  rationibus  20 
sub  eadem  specie  ^contingat,  anni  magni  prolixitas  spe- 

869  ctanda.  uerum  eadem  Luna  cum  secans  solarem  lineam 
in  aquilonem  scandit,  uocatur  liipoc  uqioupevr],  cum  ab 
aquilone  ad  solarem  lineam  redit  dicitur  liipoc  TttTreivou- 
)Li€VTi,  cum  a solari  in  austrum^  descendit  TaTreivuipa  ta-  25 
7T€ivou)Li€vn , cum  deinde  rediens  ad  Solem  resurgit  ra- 


1 sydera  BR  ||  2 alia  per  quinque  om.  ^ ||  3 diffe- 
runtur 5'/{  []  6 ante  in  add.  B ||  9 ipparcus  j[  11  bo- 
liqnoides  B helicoides  bR  ||  discendens  B'R  [|  13  litteris  R 
17  CCXXXV  BR  II  XVIIII  BR  ||  18  dieque  hisdem  B'R^ 
proprietatibus  b [|  19  redeant  B'R  ||  ad  LV  add.  XXXII  r 
20  radiationibu.s  /t*  l|  21  contingant  /?*  Ij  YTTCOC  deleta 
priore  d B om.  D H YTTOMeNH  B YYWMfcNH  D [|  24  red- 
dit D !I  YYWC  D YHOC  B |]  TAniNOMeNH  BD  ||  25  post 
descendit  add.  dicitur  r ||  Tau€ivuu|ua  Salmasins  exerc.  Plin.  p. 
530  ed.  1689  TAniNOMA  B TAniNOC  h TAPINOWA  R To- 
Tretvdc  nel  TOTreivOuc  Grotlus  [|  TADNOYMHNH  B TATTI- 
NOMHNH  b YyOYC0€NH  R ||  26  post  resurgit  add.  di- 
citur r [| 


Digitized  by  Googlr 


LIBER  VIII 


323 


ireivuuiia  uijJou)aev»i.  sed  idem  ascensus  descensusque 
faciunt  utriusque  luminis  obscurationem,  nam  cum  Luna 
scandens  descendensue  in  solarem  lineam  inciderit,  si  tri- 
cesima est,  hoc  est  omni  corpore  sublecta  Soli,  obscura- 
6 lionem  Solis  terris  facit ; suo  enim  corpore  subter  se  po- 
sitis obscurat,  aliis  partibus  terrae  Sole  qua  non  tegitur 
relucente,  quam  obscurationem  eadem  non  cunctis  men-  294 G 
sibus  facit,  quia  non  semper  tricesima  in  eadem  solari  linea 
repperitur,  sed  aut  sursum  aut  deorsum  posita  obstare  ne 
10  possit  transmittit,  item  Lunae  defectus  Iit,  cum  in  con-  870 
trario  Luna  posita,  hoc  est  decima  quinta,  in  eadem  linea 
Solis  umbra  terrae  metaliter  infuscatur,  nam  Sol  umbram 
terrae  in  suam  lineam  mittit,  quam  si  Lunae  corpus  intra- 
rit,  quoniam  uidere  lumen  Solis  terra  obstante  non  poterit, 

15  luminis  soliti  ademptione  fumescit,  alias  cum  in  supe- 
riore aut  inferiore  latitudinis  loco  fuerit,  pleni  luminis 
effigie  relucescit,  denique  ideo  intra  sextum  mensem  de-  871 
fcctus  non  potuerunt  iterari,  quia  aut  decima  quinta  aut 
prima  in  eadem  Solis  linea  per  duodecim  partium  latitu- 
20  dinem  spatiatur,  deinde  non  poterit  inueniri.  unde  si  ab 
aquilone  rediens  ad  Solem  in  latere  proximo  posita  non 
obsistit,  TrapdWaHiv  ev  cuvobiu  facere  perhibetur;  quae 
si  a latere  septentrionis  transcurrens  coit  nec  obsistit,  ua- 
pdXXoiiv  ev  popeim  cuvobui  facere  memoratur ; si  ab  au- 
25  stroueniens  nec  obsistens  lumen  acceperit,  uapdXXaHiv  ev 


1 TAPINOMA  Bli  TAPINOC  h ||  YOYM€NH  B YHOMe- 
NH  b YYOYC06NH  R [1  discensusque  R 1|  3 descendens 
iie  descendens  h descendensue  r |1  7 eadem  p idem  BR  || 
9 obstare  posse  B ut  obstare  ne  possit  h ut  (o;«.  /P)  obstare 
non  possit  R jj  11  XV  BR  [|  12  nam  BR  item  r [|  15  ad- 
emtione  i?'  |1  feruescit  B'R  |j  17  VI  B ]|  18  potuerunt  B 
poterunt  h potuerint  R H XV  B ma  udd.  b ]]  cuper  R cum- 

Ser  B II  21  proxumo  B^  (|  22  TTAPAAAA2.IN6N  (corr.  in 
FAPAMHKHNeN)  CYNOAWC  B nAPAWAZINeNCYNOAW 
R corr.  Salm.  H 23  nec  B et  bR  1|  ' 24  TTAPAAAAZINeN 

(corr.  in  KATABIBAZINH)  BOPIOCYNOAG)  B HAPAAAA- 
ZINeNBOPltOCYNOAW  R H facere  add.  Salm.  ||  25  nA- 

PAAAAZIN6N  CYNOAONOTIW  B nAPAAAA^IN6N  CY- 

21* 


Digitized  by  Google 


324 


MARTIANI  CAPELLAE 


cuvobiu  vOTiuj  fecisse  dicitur;  si  autem  ad  solarem  cir- 
culum ueniens  ab  austro  obstiterit  Soli,  dvapipdZovra 
cuvbecjiiov  fecisse  dicitur,  hae  species  diuersitatesque 
Lunae  superae  mutabilitatis  uarietate  confundunt. 

872  Nam  Solem  gemino  diximus  meare  motu,  quippe  ab  5 
ortu  aut  cum  mundo  corripitur,  aut  ipse  suum  circulum 
contra  mundum  per  obliqua  distendit,  uerum  ex  ea  parte, 
qua  cum  mundo  uoluitur,  cottidie  ortus  sui  lineam  mutat, 
et  quoniam  omnes  ductus  per  quos  uoluitur  circulos  ap- 
pellamus, centum  octoginta  tres  eosdem  esse  dubium  non  lo 
liabetur.  nam  siue  a Cancro  descendat,  per  eosdem 
usque  ad  brumalem  circulum  currit,  siue  a bruma  in  sol- 

295  trstilium  ueniat,  per  ipsos  denuo  reuoluitur,  qui  quidem 
secantes  secundo  zodiacum  contrariis  signis  perpetuo  line- 
antur. nam  primus  Arietis  circulus  primus  est  Librae,  is 
item  secundus  secundus.  Arietis  tricesimus  tricesimus  est 
Librae,  item  Tauri  prior  Scorpionis  est  primus,  sic  igitur 
trecentis  sexaginta  sex  partibus  hunt  centum  octoginta 
tres  circuli,  quos  omnes  parallelos  appellamus , et  ex  con- 
trario, ut  dixi,  signa  isdem  partibus  secant,  ergo  hos  ao 
circulos  annuos  trecentis  sexaginta  quinque  diehus  et 
quadrante  diei  peragit  siue  ad  solstitialem  circulum  tendat 

873  siue  exinde  reuertaiur.  illud  etiam  non  tacendum  quod 
cum  duo  sint  hemisphaeria,  unum  ab  aequinoctiali  circulo 
in  septentrionem,  aliud  in  austrum  ab  eodem  aequinoctiali,  as 
tamen  Sol  diuersa  utrumque  <ratione  transcurrat,  cum  ut 
dixi  paria  sint  signa  partis  utriusque.  uerum  id  quod  ad 
solstitialem  consurgit  centum  octoginta  quinque  diebus  et 


NOAONOTIQ  R (I  2 anabiba  ZONCYNAeCMON  B anabiba- 
zon  CYNA€C00ON  R rorr.  Salm.  ||  4 saperae  mutabilitatis  p 
sui  martalitas  BR  sui  mortatis  b sui  martalis  r ||  5 solem 
br  sol  quem  BR  [|  11  descenderit  b 1|  12  discurrit  b || 

brumma  [1  solstitialem  b ||  15  librae  item  arietis  «oc. 
in  ros.)  tricesimus  item  tauri  prior  B librae  item  secundus 
secundus  item  arietis  tricesimus  tricesimus  est  librae  item 
tauri  prior  b librae  item  secundus  ac  tricesimus  item  tauri 
prior  R (j  20  hisdem  BR  ||  post  ergo  add.  bis  br  ||  22  triente 
diei  B corr.  p quarta  diei  parte  b XXX  diei  R ||  24  ab  om. 
B^R  II  circuli  B^R  ||  28  octoaginta  D || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VllI 


325 


quadrante  diei  noctisque,  id  autem  quod  ad  brumalem 
deprimitur  centum  octoginta  diebus  peragitur,  quod  uti- 
que illa  res  facit,  quod  eccentron  solis  circulo  dixi  esse 
tellurem  et  in  superiore  hemisphaerio^  altius  tolli,  in  in- 
5 feriore  ad  terrae  confinia  appropinquare,  dubium  autem 
non  est  citius  transcurrere  breuiorem  sinum  tardiusque 
diffusum,  uerum  Sol,  cum  ad  Cancrum  ab  aequinoctiali  874 
parte  conscendit,  aestatem  praestat  hominibus,  quos  inter 
solstitialem  septentrionalemque  uiuere  dubium  non  habe- 
10  tur;  cum  ab  eodem  Cancro  in  aequinoctialem  Libram  de- 
scenderit, auctumnum  facit;  cum  ueroad  brumalem  lineam 
recedit,  hiems  habetur  propterea  quod  calore  dimoto 
torpor  inuadit.  rursum  cum  a Capricorno  hiemali  in 
aequinoctialem  Arietem  surgit,  uermim  tempus  adridet. 

15  exhinc  denuo  in  Cancro  aestas  torrida  renouatur.  sed  e 
contrario  perferre  omnia  non  dubitatur  antipodas;  quo- 
rum aestatem  Capricornus  facit,  hiemem  Cancer,  Sol  te- 
nens aequinoctia  utrique  parti  temperiem. 

lam  illud  superfluum  puto  noctium  accessus  defectus-  875 
20  que  memorare,  cum  pares  pro  rata  sint  aestiuis  diebus 
hiemis  noctes,  et  hiemalibus  diebus  noctes  aestiuae,  una-  296  G 
que  aequinoctialis  nox , quae  bis  anno' contingit,  par  sit 
diei  suo.  nam  cum  ab  aequinoctio  uerno  in  Cancrum  Sol 
meat,  omnes  dies  maiores  sunt  noctibus  suis,  item  ab  au- 
25  tumnali  aequinoctio  usque  ad  brumam  minores  dies  nocti- 
bus dilatatis. 

Minimus  autem  anni  dies  brumalis  est,  qui  habet  876 
horas  nouem ; maximus  solstitialis  habet  horas  XIIll  licet 
hoc  pro  climatum  rationibus  uarietur.  nam  climata  octo 
30  sunt,  sed  proximum  solstitiali  Diameroes,  deinde  alterum 
Diasyenes,  tertium  Dialexandrias,  quod  ducitur  per  Cyre- 

1 quadrante  bD  triente  B []  die  Z)  |]  3 ecentron  h || 

4 hemisperio  D ||  fosi  tolli  uoc.  Solem  aegre  caremus  ||  5 apro- 
pinquare  /{  []  n autumnum  B |]  12  hiemps  r ]]  17  hyemem 
R II  20  pro  B per  R ||  rata  Gratius  rota  BR  latae  b |]  26  di- 
latatis rb  lateritie  R lateratis  B \ 28  oras  B ||  XIIII  BR 
XII  b XVI  r p 26  climmata  BR  \ 30  proxumum  B^  ||  dia- 
metoes  B^R^  ||  31  di*«alexandrias  B dioialexandrias  R || 


Digitized  by  Coogie 


326 


MARTIANI  CAPELLAE 


nas  in  Africam  Carlhagini  ab  austro  adiacentem,  quartum 
ct  medium  ex  omnibus  Diarrhodu,  quod  per  mediam  Pelo- 
ponnensum  Siciliamque  ductum  ad  ostium  Baetis  peruenit, 
quintum  est  Diarrbomes  per  Macedoniam  et  alteram  par- 
tem per  Gallias  et  Lusitaniam  ad  Tagum  descendens,  5 
deinde  sextum  per  Hellespontum  Tbraciamque  et  confinem 
Germaniae  Galliam,  septimum  Diaborysthenis  per  Ponti- 
cum mare  et  ab  altera  parte  Germaniam  Brittanniamque 
praecidens,  ultimum  est  ultra  Maeotis  paludes  et  infra  Ri- 
phaeos montes.  lo 

877  Ergo  secundum  climata  dies  dicantur.  Diameroes 
maximus  dies  habet  aequinoctiales  horas  tredecim , mini- 
mus dies  undecim;  Diasyenes  maximus  dies  horas  habet 
quattuordecim,  minimus  decem.  Dialexandrias  maximus 
horarum  XIlll,  minimus  decem.  Diarrhodu  maximus  horas  i5 
quattuordecim,  minimus  nouem.  Diarrhomes  maximus 
quindecim,  minimus  nouem;  Diahellespontu  maximus 
horas  quindecim,  minimus  octo.  Diaborysthenis  ma.ximus 


2 diarodu  BR  ||  peloponnesuin  R peleponnesem  r [j  3 ho- 
stium R II  beutis  BR  beotis  b i meotis  afJd.  b boatis  r || 
4 diaromes  BR  jj  5 ad  tagundens  R corr.  p ad  tagongens  r 
adtin**g**eas  ^ ptingens  6 [|  6 \1BR  tum  add.b  []  elles- 
pontum  traciamque  BR  ||  7 diaboristhen  B diaboristbenes 
per  b diaborystenes  per  /j  ||  8 brittaniamqne  BR  ||  9 meo- 
tidos  R maetis  B maeotides  b ||  ripheos  BR  jj  11  — 327,  11 
ex  Strabone  179,3  — 182,18  Mein.  non  exeerpla  esse  docent  ter- 
mini maiorem  partem  a Strabone  non  abhibiti  et  minimorum  die- 
rum mensurae  ab  eo  omissae  ||  11  climmata  BR  ||  dicuntur  b || 
12  aequinoctiales  deleuit  Bottgerus  p.  618  sed  Sti’aho  179,  4 
Mein.  (p.l33  Cos.)  habet  lcr||uepivd)v  |f  13  dies  dei.  b ante  XI  || 
diassienes  R dia*senis  B diasienes  b ||  Diasyenes  maximus 
dies  horas  habet  tredecim  et  bessem,  minimus  decem  et  bes- 
sem  coni.  Bottgerus;  ibpOuv  icrjpcpiviljv  ^CTi  rpiCKCibexa  Kol 
V^lILimjpiou  Strabo  ||  14  diaalexandrias  BR  H 15  decem  Bbltg. 
VIIII  R et  in  ras.  B [|  diarbodu  b diarodu  BR  |j  16  et  bisse  post 
quattuordecim  add.  p (et  bessem  Koppius)  ibpObv  ionuepivOuv 
biareTTdpujv  koI  qpicouc  Strabo  134  Cas.  ISO,  21  Mein. 
et  bessem  nouem  add.  Bottgerus  ||  diaromae  BR 

17  diaelepontu  B diaellespontu  b diaelespontu  R ||  18  dia- 
bornsten  B diaboristenes  b diaboristbenes  R (( 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIII 


327 


horas  XVI,  minimus  ocio.  Diarrhipbaeon  maximus  sedecim, 
minimus  octo,  deinde  cum  prope  cardinem  accesseris,  2»7  ^ 
longior  dies  semper,  lireuiorque  nox  fiet,  denique  colli- 
gitur sub  ipso  uero  cardine  semper  diem  esse,  interea  hic  878 
5 climatibus  quibusque  crescunt  decrescuntque  luces,  scien- 
dumque  a bruma  ita  dies  adcrescere,  ut  primo  mense  duo- 
decima eiusdem  temporis  quod  additur  aestate  adcrescat, 
secundo  <(mense  sexta,  tertio  quarta,  et  quarto  mense  alia 
quarta,  quinto  sexta,  sexto  duodecima,  illud  quoque  ma- 
10  nifestum  quod  zodiacus  circa  Cancrum  Capricornumque 
flexior  aequinoctialem  paene  directum  secat. 

Hactenus  de  Sole,  nunc  planetarum  cursus^  conuenit  879 
intueri  eoruraque  praecipue  qui  circa  Solem  peragratione 
mundana  uoluunlur.  nam  Stilbon  paene  anni  circulum 
15  ducens  per  octo  latitudinis  partes  alterna  incitus  diuersi- 
tate  discurrit,  buius  Venerisque  circulos  epicyclos  esse 
superius  meinoraui,  id  est  non  intra  ambitum  proprium 
rotunditatem  telluris  includere  sed  de  latere  quodam  modo 
circumduci;  qui  ut  oriri  subinde  occidereque  uideantur, 

20  mundani  motus  raptibus  inuoluuntur.  sed  idem  Stilbon,  880 
licet  Solem  ex  diuersis  circulis  comitetur,  ab  eo  tamen 
numquara  ultra  XXII  partes  poterit  aberrare  nec  duobus 
signis  absistere,  nunc  praeteriens  nunc  consistens  aut 
certe  regrediens.  qui  quidem  diuersis  schematibus  ua- 
25  liatur,  nam  licet  exiguos  paruique  temporis  faciat,  tamen 


1 posl  octo  add.  et  bisse  p ||  XVI  BR  XVI  et  bisse  p H 
et  trientem  ante  Diarrhipbaeon  add.  p ||  diaripheon  BR  |! 
sedecim]  iv  Toic  ...  PopeiOT^poic  oOci  Tfjc  Maunxiboc  ....  ^ 
6^  peTiCTr)  i^p^pa  krlv  ibpmv  lct]|u€pivu)v  bexaeurd  Straho 
135  Cas.  182,  17  Mein.  ||  3 breuior  noxque  R [|  fiat  [j 
4 nere  B^R  ||  hic  Grot.  his  BR  [[  5 climmatibus  B clymmati- 
bus  R II  quibus  B^R  |{  post  crescunt  add.  ita  h 1|  6 quia 
bruma  r que  bruma  R 1|  post  duodecima  add.  s pars  r 
12  actenus  B 1|*13  eorumque  b earum  quae  B eaque  R 
14  poene  R ||  anno  BR^  ||  15  ad  incitus  add.  incitatus  b 
19  uiderentur  h ||  21  comitetur  p contineat  bR  continet  B 
22  XXII  R XXXII  B XXII  Plinius  (II  39)  ecc  quo  tamen  haec 
non  excerpta  uidentur  |j  25  exiguos  (s  in  ras.)  B exiguus  R || 
spatia  post  temporis  add.  et  dei.  b ||  facit  b || 


Digitized  by  Google 


328 


MARTIANI  CAPELLAE 


et  ortus  facit  et  occasus,  quippe  ubi  radiis  solaribus  con- 
dicione partium  liberatus  ante  emergentis  splendorem 
iubaris  uibrabundus  apparet,  ultra  terrarum  horizontem 
subleuatus.  nam  dKpovuKTiuj  ortu  hic  numquam  poterit 
eleuari:  quippe  in  diametro  Solis  positis  potest  euenire  & 
sideribus;  diametrum  in  signo  septimo  perhibetur;  ita  fit 
ut  iste , qui  ultra  signum  et  alleram  exiguam  portionem 
sequentis  abesse  non  poterit,  non  illi  contingat  ortu  dxpo- 
vuKTiuj  subleuari.  denique  nec  contrarium  eidem  nouit 
occasum  sed  ortum  itidem  uesperlinum  facit,  cum  post  lo 
occasum  Solis  luminis  sui  libertate  clarescit,  item  occa- 
sus duos  babet,  unum  cum  ante  Solem  parere  solitus  cla- 
ritate radii  superuenientis  occulitur,  alium  cum  idem  re- 
trogradatione  sua  uiciniae  Solis  admotus  idem  patitur  in 
occasu,  ab  eo  quippe  Solis  lumine  intra  uiginli  momenta  is 
abesse  non  poterit,  licet  maioribus  partibus  aberrarit,  qui 
ultra  secundum  signum  non  poterit  inueniri.  et  has  tamen 
obscurationes  orlusque  perspicuos  quarto  quoque  mense 
nec  id  tamen  semper  olTendit. 

882  At  Venus,  quae  ab  aliis  Phosphoros  nominatur,  a 20 
Pythagora  Samio  cum  suis  ostensasl  terris  rationibus  per- 
uestigata,  et  ipsa  circa  anni  confinia  ambire  circulum  pro- 
prium perdocetur,  nam  diebus  trecentis  et  aliquot,  lati- 
tudinis uero  partibus  duodecim  Lunae  similis  peruagatur, 
quinquaginta  momentis  a Solis  orbe  discedens,  licet  plus  25 
quadraginta  sex  partibus  aberrare  non  ualeat.  et  in  suo 
posita  circulo  eum  uaria  diuersitate  circumdat,  quia  ali- 
quando eum  transcurrit , aliquando  subsequitur  nec  con- 


1 ortum  B^R  ||  occasum  B'R  [|  2 libratus  br  |1  emer- 
gentes B'R  II  3 orizontem  BR  [j  4 dKpovuKxiiu  Bottg.  acro- 
nico  BR  II  nisi  in  cod.  Grot.  |J  6 posse  B potest  R et  (sed  rurs. 
dei.)  b non  potest  cod.  Grot.  []  6 post  perhibetur  in  mg.  B add. 
aut  in  quadrato  partibus  XC  aut  in  tric&ro  partibus  CXX 
aut  in  aduerso  partibus  CLXXX  ||  8 illi  bi{  illic  B []  acro- 
nico  BR  II  10  orsum  |)  ortmn  sumit  R ||  item  ||  facit  dei. 
in  R II  14  sui*  B ||  15  integra  b intra  BR  ||  21  pytagora  B || 
ostensa  est  p ostensas  BR  ostensa  b ||  26  plus  a XLVI  par- 
tibus B II  27  quia  XLl  quando  (aliquando  r)  R quia  ali- 
quando (a  ali  in  ras.  add.  b)  B || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  VIII 


32^ 


prehendit,  aliquando  superfertur,  non  numquain  subiacet, 
quippe  quae  non  annis  omnibus  reuocet  cursum,  tune  88% 
etiam  cum  retrograditur,  ultra  anni  circulum  tardior  con- 
lustrat  orbem,  cum  autem  directo  cursu  meat,  etiam  un- 
5 decimo  mense  circulum  complet,  nunc  faciens  ortum 
matutinum  Lucifer,  nunc  post  occasum  Solis  effulgens 
Vesper  uel  Vesperugo  nominatur,  sola  de  quinque  side- 
ribus umbram  reddit  ut  Luna,  solaque  fulgori  Solis  emer- 
gentis diu  conspecta  non  cedit,  quae  quidem  in  ortu  ma- 
10  tutiiio  plerumque  quattuor  mensibus  inmoralur,  in  uesper- 
tino  liero  numquam  plus  uiginti  diebus,  uerum  tam  uisus 
eius  quam  occultationes  <decem  et  nouem  mensibus  re- 
staurantur. gg^. 

lam  Pyrois  siue  Martium  sidus  ultra  Solem  meaufr299<? 
15  proprium  etiam  ipse  circulum  telluris  eccentron  meat 
annis  prope  duobus,  in  latitudinem  quinque  partes  ex- 
currit. cui  licet  cum  duobus  superpositis  ortus  occasus 
slationesque  ac  reditus  uideantur  esse  communes,  tamen 
et  altitudinem  propriam)>  et  stationem  primam  et  absidem 
20  suam  exceptam  ceteris  nouit.  nam  eius  altitudo,  id  est 
ubi  se  eius  circulus  altius  a terra  tollit,  sub  signi  Leonis 
regione  consurgit;  statio  nero  specialis  eius  prima,  nam 
utpote  Soli  coniunctus  de  proximo  etiam  in  quadratura 
eius  positus  radios  sentit,  quippe  in  nonagesima  parte  ex 
25  utroque  eius  latere  remoratur,  absidem  etiam  babet  re- 
cessumque sublimem  in  Capricorni  confinio  hoc  est  sub 
eius  uicesima  nona  parte. 

Stella  ucro  louis  salutaris  ad  omnia  utpote  superior  885 


2 cursu  /?  II  5 ortum  matutinum  scripsi  ortum  at  ut  in  B 
ortum  ut  in  b ortum  in  ft  ||  6 Lucifer  sa^ipsi  luciferum 

Bli  II  8 fulgoris  (dei.  r)  IV  omisso  solis  ||  11  diebus  BR 
duobus  b II  12  XVIIII  D [|  14  iam  scripsi  nam  BR  ||  mar- 
tis  B^D  II  15  ad  circulum  udd.  circa  h H etcentron  D excen- 
tron  B II  16  quinque  BD  secundum  pt  IlII  D”>  ||  17  hortus  D || 
18  cummunes  D ||  19  stationem  primam  BD  stationem  pro- 
priam 6 U 21  tollitur  b II  22  ante  eius  add.  est  b ||  super 
prima  add.  et  dei.  1 secunda  6 j]  23  utpute  R |1  24  nongesima 
B^  II  25  recensumque  B'R  [|  27  XVIIII  BR  ||  28  utpote  b 
aut  tua  R ut  tua  B j|  super  ♦♦♦♦♦♦  superior  b supero  re- 


Digitized  by  Google 


530 


MARTIANI  CAPELLAE 


duodecim  annis  longitudinem  propriae  circumactionis  ex- 
currit, per  latitudinem  uero  quinque  partium  spatiatur, 
altitudo  eius  circuli  in  Virgine  repperitur,  absis  uero  in 
Cancri  quinta  decima  portione,  qui  ascensus  descensus- 
que eccentron  esse  terrae  ipsum  quoque  circulum  con-  5 
testantur. 

886  Phaenonis  autem  hoc  est  Saturni  praelatius  omnibus 
sidus  modico  minus  annis  triginta  circulum  suum  per  lon- 
gitudinem circumcurrit,  in  latitudine  uero  tribus  tantum 
aiit  etiam  duabus  partibus  peruagatur.  altitudo  quidem  lo 
cuius  circuli  in  Scorpionis  signo  grandescit,  uerum  absis 
ipsius  in  Librae  uicesinia  portione,  ortus  tam  ei  quam 
duabus  inferioribus  sunt  similes,  cum  ultra  partes  duo- 
decim eos  matutini  radius  non  praecesserit  Solis,  tunc 
quippe  matutinum  ortum  facere  perhibentur,  occasum  is 
autem  cum  Sole  dimerso  remotae  tot  partibus  poterunt 

S87  apparere,  est  et  alius  ortus,  qui  dKpovuKTioc  perhibe- 
tur, cum  Sole  intra  borizontem  demergente  de  orientis 
facie  clarum  planetae  nascentis  sidus  emergit,  occulta- 
tiones uero  eorum  flunt,  cum  radio  consequente  pro-  20 
prii  luminis  uibratum  amittunt,  denique  a partibus  cen- 
tum uiginti  stationes  matutinas  efficiunt  moxque  in  con- 
trario in  centum  octoginta  partibus  exortus  faciunt  uesper- 
tinos,  itemque  in  alio  latere  in  centum  uiginti  partibus 
uicinantes  stationes  faciunt  uespertinas,  quas  etiam  secun-  25 
das  dicunt,  qui  superiores  primas  esse  dixerunt,  consecu- 
tus autem  radius  intra  duodecim  partes  eas  opprimit  et 
occultat,  sed  cursus  diuersitatem  altitudinisque  causas 
consistendi  rctrogradiendique  atque  incedendi  omnibus 


ctor  /{  superu  rector  r [|  4 discensusque  |)  5 ecentron  rb 
centron  R centro  B ||  terram  B^R  1|  7 faenonis  BR  [|  prae- 
latis r ]|  8 modicomunus  R ||  11  huius  (h  in  ros.)  B quis  R 
cuius  r II  signum  h ||  12  XX  BR  ||  13  XII  partes  B ||  14  non 
om.  RB^  II  praesserit  BR  corr.  p ||  16  demerso  b |j 

17  AKPONYkOYC  BR  uid.  p.  328,  4 ||  cum  sole  R [|  ari- 
zontem  R orizontem  B ||  ante  de  add,  cum  r ||  20  solis  add. 
Koppius  II  consequentes  ||  28  diuersitates  B^  jj 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIIll 


331 


supra  dictis  inportat  radius  Solis  adfulgens,  qui  eas  per- 
cuticns  aut  in  sublime  tollit  aut  in  profundum  deprimit 
aut  in  latitudinem  declinare  aut  retrogradari  facit.’ 


LIBER  VIIII 


5 DE  MVSICA 

lam  facibus  lassos  spectans  marcentibus  ignes 
instaurare  iubet  tunc  hymeneia  Venus. 

'quis  modus’  inquit  'erit?  quonam  sollertia  fine 
inpedieiit  thalamos  ludere  gymnasia  ? 

10  deriguit  comis  blandisque  adsueta  Voluptas, 
et  noster  pallens  contrahit  ora  puer, 
ipsa  etiam  fulcris  redimicula  nectere  sueta 
Flora  decens  trina  anxia  cum  Cbarite  est. 
nec  melicum  recinens  modulatur  tibia  carmen, 
15  <^nec  dulcis  temptat  psallere  Melpomene, 

omnia  quae  tenero  moris  feruescere  ludo 
in  cumulum  doctae  uocis  honore  tacent, 
nec  Suada  inlecebris  sponsalia  pectora  mulcet 
nec  Stimula  intenso  allicit  aculeo : 

20  quin  etiam  interulos  gaudens  dissoluere  nexus 


1 radiis  c |1  2 tollit  om,  ||  tollit  aut  in  — facit  om. 
aut  in  — facit  om.  R H MARTIANI  MINNEI  (MINEI  h) 
F.  C.  DE  ASTRONOMICA  LIBER  VIII  FINIT  in  B,  nihil 
subscriptum  in  R |1  4 INCIP.  DE  ARMONIA  in  B,  nihil  inscr. 
in  R II  7 hymeneia  deleta  i in  ros.  B hymenaea  R te  Hy- 
menaee Ueinsius  in  Burmanni  Ouidio  I 186  |j  8 uis  B I|  quo- 
niam R II  11  contrait  R'R  ||  12  fulchris  R et  sic  legebat  scho- 
Hasta  luuenalis  VI  22  |1  13  trina  Flora  decens  Vonckius  || 

carite  R caritate  R*  ||  14  reticens  rb  [|  19  intenso  Grotii 
margo  incensa  b incenso  R H 20  renexus  R'  || 


888 

3016 


Digitized  by  Google 


332 


MARTIANl  CAPELLAE 


blandificaque  libens  stringere  corda  face 
nictantes  oculos  reprimit  stupefacta  pauore 
nec  perferre  ualet  Gorgonos  ora  trucis, 
si  erudita  placent  certe  sponsalia  diui, 

saltem  docta  ferat  carmina  Calliope:  & 

nam  simul  oblectans  uocis  modulamine  mentes 
taedia  dulcisonis  auferet  illa  tonis, 
quippe  scrupposis,  fateor,  lassata  puellis 
insuetis  laedor  maestiQcata  moris. 

Pronuba  si  uolupe  est  haec  seria  carpere  luno,  lo 
nec  cura  astriferi  te  stimulat  thalami, 
ast  ego  subcubui,  lepidisque  adsueta  choreis 
non  ualco  tristes  cernere  Cecropidas.’ 
dicto  resupina  paululum  reclinisque  pone  consi- 
stentis suse  permisit  amplexibus  Voluptatis,  cuius  uerbis 
assertionique  ruricolae  omnes  cunctique  fluctigenae  quam 
plures  etiam  astriluci  adsensere  diui  praesertimque 
Lemnius  Mulciber  fabrilium  tantum  operum  sollers  mari- 
tus promliore  adtestatione  conlaudat:  tunc  denique,  quod 
decenter  innixa  atque  ipsa  relabentem  las.situdo  decuerat,  20 
Mars  eminus  conspicatus  tenerae  cum  admirationis  obtutu 
languidiore  fractior  uoce  laudauit  profundaque  uisus  est 
traxisse  suspiria,  nec  Bromius  in  fauoris  gratiam  dispar 
fuit:  quin  etiam  ipsum  Atlantiadem  tam  flammatae  cu- 
piditatis cura  concussit  ut  omittere  uellet  quae  circa  spon-  2& 
salem  coelum  ornatiora  disposuit,  tanti  quippe  uisum 
B90  numquam  Veneri  displicere,  uerum  superum  pater  licet 
insinuatione  germanae  ut  properaret  admonitus  tamen  ne- 
quid  nuptialibus  derogaret  ornatibus  aut  tantae  eruditionis 
examen  deliciosa  festinatione  conuelleret,  qui  probandarum  so 
891  numerus  superesset  nihil  afferens  festinationis  exquirit,  cui 
DeliusMedicinam  suggerit Architectonicamque  in  praepara- 


1 blandifiaque  /t  ||  2 pauore  D uapore  BR  sopore  hr  {] 
ti^dia  /t  II  8 scruposis  R ||  puellis  BR  salebris  D duellis 
'Oudendorpitts  Apul.  1 p.  484  ||  9 modis  b ||  10  si  Koppius 
sic  BR  II  13  caecropidas  bR  caetropidas  B ||  16  roriculae 
B'R  II  18  mulcifer  b ||  24  flammate  R ||  26  centum  BR 
corr,  p II  post  uisum  add.  est  b j| 


Digilized  by  Googie 


LIBER  VIIII 


333 


tis  adsistere  'sed  quoniam  his  mortalium  rerum  cura  terre- 
norumque sollertia  est  nec  cum  aethere  quicquam  habent 
superisque  confine,  non  incongrue,  si  fastidio  respuuntur, 
in  senatu  caelico  reticebunt  ab  ipsa  deinceps  uirgine  ex- 
* plorandae  discussius.  una  uero  quae  potissima  caeli 
siderumque  dilectio  est,  examinis  huius  tam  fauore  quam 
uoluptate  disquiritur  tuisque  conspectibus  non  poterit 
sine  scelere  uiduari.  sed  illud  prae  cunctis  intimatum 
uelim,  quod  dotis  offerendae  cumulandaeque  reciproco 
10  alias  <^aduexit  uirginis  mater  puellas,  quas  opulentis  co- 
ornatura  muneribus  examine  isto  explorare  constituit, 
hae  igitur  nec  dispares  numero  nec  disgregae  uenustate, 
eruditionis  etiam  dignitate  paucis  adstantiiim  conferendae 
in  penetralibus  quoque  uirginis  secretisque  sanctioribus 
15  alumnatae  quo  odio  quibusque^  deliciis  ac  prorsus  enerui  303  ff 
mollitudine  sideralis  curiae  transeuntur,  louiaiis  uigoris 
maiestate  percensae?’  hic  Tritonida  'atquin’  ait  'uirgines  893 
quas  Phronesis  educauit  superum  incessabiliter  pectorum 
arcana  tenuerunt  nec  fuit  uestrum  quisquam  qui  non  illis 
so  uoluntalis  abditae  interpretamenta  commiserit,  denique 
ex  his  quam  piures  antistitium  professae  diuum,  ac  ni  per 
illas  nefas  in  terris  sanctis  libare  numinibus,  certe  litare 
penitus  abnegatum,  uerum  transactae  uirgines  eruditio- 
nis castae  praestitere  miracula,  hae  familiaritatis  uestrae 
85  praeferunt  documenta,  nam  inter  diuina  humanaque  disci- 
dia solae  semper  interiunxere  conloquia.  has  igitur  Ingres-  894 
sas  agnoscetis  probabitisque  diui.’  quae  dum  Delius  Pallas- 
que dissererent,  earum  disquisila  uocabuia.  tunc  Phoebus 
'Genethliace  prior*  inquit  'astabit,  quae  rationis  aetheriae 

2 quidquam  ||  4 senatnque  r ||  reticebant  r |1 

10  uirgines  Z>  ||  coornatura  scripsi  conlatura  (atura  in  ros-)  R 
i tas  add.  b collocatura  D ||  12  non  dispares  B'D  ||  14  se- 
cretisque sanctioribus  p secretis  sanctioribus  R secretio- 
ribus D |j  15  quo  scripsi  quamne  ni  fallor  B quone  bD  [] 

16  curia  B^R  ||  franseantur  b ||  18  fronesis  BR  ||  19  ar- 
chana  R ||  20  commisserit  B*R  ||  21  antistitiam  B^  antesti- 
tiam  R ||  22  librare  B'  liberare  R ||  23  eroditionis  B*R  || 

24  cascae  corr.  in  caustae  B i & add.  b j|  haec  B*  []  27  pro- 
batisque B'R  II  quaedam  B quae  cum  b ||  28  generiace  H |j 


Digilized  by  Googie 


334 


MARTIANI  CAPELLAE 


conscia  pensa  Lachesis  adoperta  atque  instantium  saecu- 
lorum generanda  denuntiat,  deinde  Symbolice,  quae  ua- 
rietatibus  ominatis  uentura  conponens  auspiciorum  pro- 
uentus  pensat  uicibus  futurorum.  Oeonistice  tertia  est, 
per  quam  tripus  illa  uentura  denuntiat  atque  omnis  emi-  6- 
nuit  nostra  cortina,  denique  in  argumentum  praescien- 
tiae mibi  coruus  adludit,  cycnus  etiam  sociatur,  ut  diei 
noctisque  prouentus  nos  auibus  praesentire  concolor  tem- 
porum pluma  testetur.  ipsaque  tripus  trini  cursus  prae- 
895  sagia  pollicetur  hoc  est  exstantis  instantis  et  rapti,  demum  i» 
trigarium  supplicantis  semper  germanitatis  adueniat,  quod 
nostra  uulgo  suffragia  pollicendo  incertos  mortalium  sen- 
sus primum  in  spem  opis  superae  proritauit  praosidiique 
indigam  in  cultum  fecit  procedere  nationem,  hanc  igitur 
siue  trigeminam  feminam  siue  tres  in  unius  nominis  uoca- 
bulum  conspirantes  quis  in  caelum  uenientes  inexamina- 
tas  adtemptet  explodere,  cum  per  eas  in  terras  nos  cer- 
89G  tum  sit  demeare?  post  has  uero  adstabit  decens  illa  side- 
reis fulguransque  luminibus,  quae  epistularis  tua  et  dicta 
est  et  probata,  huic  semper  pater  tuas  adsereris  credi-  20 
disse  manubias  ac  trisulcae  lucis  commisisse  fulgorem, 
S04O  quae  uias  uestigia  aduentum  exitusque  igniuagae  denun- 
tiationis agnoscit,  huic  igitur  feminae  conloquium  dene- 
gamus, per  quam  edictorum  tuorum  admonitus  mortalibus 
innotescunt?  cur  igitur  pater  optime  remoraris  et  intro-  25 
897  mittere  eas  alacer  et  probare?’  postquam  haec  Latoius 
dixit  luppiter  Harmonien  uenire,  quam  suggestum  est 
Mercurialium  solam  superesse,  praecepit,  tuncque  alias 
in  ordinem  continuari,  hic  Luna  iam  gemina  emensi  diei 


1 lacessis  /i  j|  adoperta  Koppius  adopertae  £Ji  []  2 ge- 
renda b II  symbolicae  lili  ||  4 uicibus  scripsi  uiribus  BR 
cf.  Amm.  Mare.  XIIIl  11,  26  oenestice  /?  |]  5 tripos  b 
uenturi  R []  denunciat  B |[  emicuit  Z)  |]  6 argumenta  D 
cienus  R II  eciam  B nctiam  Z>  ||  9 ipsa  quoque  tripos  b 
11  adueniet  B ||  12  uestra  B'R  ||  13  pruritauit  r j|  19  fulgo- 
ransqne  R ||  epistolaris  b ||  20  adseris  R |]  21  commusisse  B 
(sed  si  in  ras.)  jj  22  ad  inuentum  r ||  23  adnoscit  R ||  26  quur 
R II  27  armonien  BR  ||  29  ordino  R ||  emense  B'R'  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIIII 


335 


portione  commonita  'ingressuram  mox’  inquit  'feminam 
possum  explorare  uobiscum.  ceterum  propinquante  con- 
finio noctis  consequentibus  tempora  inpertire  non  possum, 
quippe  Plaustrum  mihi  Taurusque  ac  mundanae  decursio- 
5 nis  iter  subeundum  nec  ceterarum  me  auscultare  com- 
mentis stelligeri  raptus  meta  permittit,  et  fateor  uellem 
siqua  examinationem  uirginum  <^prorogaret  auctoritas, 
ipsa  quoque  tam  praecluis  eruditionis  adserta  cognoscere: 
praesertimque  cum  perendinatio  rationabiliter  expetatur, 

10  ne  lassata  cognoscentis  curae  fatigatione  fastidia  omnem 
doctae  intimationis  excursum  graualae  laboris  intentionis 
excludant,  et  illa  expetendae  cognitionis  adprobandacque 
subtilitas  in)>  odium  noscendorum  obtusa  multiplici  pro- 
lixitate uertatur.  aequius  igitur  duco  ampliandam  discus- 
16  sionem  tantam  in  ardentem  sitim  aurium  uiuidarum.’ 
quae  cum  Luna  dissereret,  omnes  certatim  adsensere  diui,  899 
debineque  utrum  repensairix  data  diesque  conferendae 
dotis  prorogari  iure  publico  posset  inquiritur,  quo  dicto 
arcanus  ille  prisci  iuris  adsertor  magna  nepotum  obsecra- 
20  tione  consulitur  responditque  regulariter  etiam  matrimo- 
nio copulato  dotem  dicere  feminam  uiro  nullis  legibus 
prohiberi,  ac  tunc  luppiter  periti  patris  eruditione  com- 
monitus 'habeo’  inquit  'mea  pignera  gratulandum  quod 
fas  adseritur  quicquid  uos  uelle  cognoui.  neque  enim 
25  fastuosa  rigidus  elatione  defugiam  aut  uestrum  crebrius 
adcelcrare  consilium,  aut  doctarum  uirginum  examinare 
sollertiam  desidis  ignauiae  dissimulatione  piguerit,  prae-  3050 


2 propinquante  confinio  noctis  h propinquante  confinio- 
que nocte  BR  {sed  noctis  R)  ||  3 consequentis  r [[  inpertinere 
B impertiri  6 1|  4 mundana  R ||  discursio  /f  []  ^ inter  B 
inter  R iner  r itiner  6 []  6 stelligeni  B'R  ||  7 siquam  B ||  uir- 
ginem  r l|  8 precluis  BD  [[  erudicionis  B |1  asserta  D |] 
9 prehendinatio  h 1|  expetatur  scripsi  expectatur  B exspe- 
ctatur R II  15  tantam  scripsi  tantum  Bli  ||  arium  B^R  |j 
inuitarum  Koppius  ||  17  dato  B^R  ||  18  ducto  />'/f  ||  IG  ar- 
chanus  Rh  |l  adsertur  R ||  21  ducere  b ||  uiro  BR  iure  b 
2.3  ante  quod  add.  ob  b ||  24  assertur  B'R  ||  quidquid  B 
26  acceleraro  maryo  Grotii  celebrare  R adcelebrarc  B 
17  pigebit  B || 


Digitized  by  Google 


336 


MARTIANI  CAPELLAE 


'sertim  cum  terris  indecenter  expulsas  solis  oporteat  ad- 

899  haerere  sideribus,  nunc  igitur  praecellentissimam  femi- 
narum Harmoniam  quae  Mercurialium  sola  superest  au- 
diamus. haec  quippe  est  quae  superum  curas  prae  cunctis 
poterit  permulcere  aethera  cantibus  numerisque  laetificans  s 
et  nostra  tantum  modo  cupit  celebrare  palatia  exosa  terrige- 
nae stoliditatas  ignauiam,  quam  melicorum  indocilis  auget 
sine  fine  mortalitas,  denique  iam  pridem  homines  diruta- 
que  gymnasia  abscedens  orbe  terrisque  damnauit  ac  uix 
Cyllenidae  indagantis  excursibus  nunc  conprensa  post  lo 
longae  occultationis  obliuia  de  fugae  reuocatur  reducitur- 

900  que  latibulis,  hanc  igitur  repertam  post  saecula  nume- 
rosa et  tandem  in  usum  melicum  carmenque  reuocatam 
tam  uolupe  est  quam  conducit  audire,  ceterae  uero  eru- 
ditionis doctissimae  sacraeque  germanae  cum  renouata  is 
lux  fuerit  intromissae  intentioris  curae  examine  proba- 

901  buntur.’  his  orsis  lonialibus  Phoebus  admonitus  uirgi- 
nem  sibi  prorsus  adcommodam  admissurus  egreditur, 
uerum  Paphia  remeantis  (Iliae  gratulatione  concussa  ad- 
nuit  puero  praecineret  nuptiale  carmen,  itaque  Hyme-  20 
naeus  alacri  tandem  uigore  luminatus  nec  ipsa  iam  re- 
nuente Tritonide  sic  coepit 

902  *aurea  flammigerum  cum  Luna  subegerit  orbem, 

rosis  iugabo  lilia. 

uirgo  deusque  sacro  sociabunt  foedera  lecto:  25 

fulcris  parate  cinnama. 

Hesperus  intactam  seruet  licet  usque  puellam, 
nuptam  uidebis  Phosphore : 
nec  iam  artos  lacrimae  pressi  nec  crinibus  ungues 
nexus  ualebunt  rumpere.  so 

5 armoniam  BR  |1  4 est  quae  om.  ||  6 coepit  || 

8 derutaque  B^R  ||  10  conprehensa  b ||  11  fuga  R []  14  eru- 
ditiones R II  15  sacraque  R |1  germinae  R ||  16  intentioris  Br 
intentiones  R intentionis  b ||  18  admisurus  D ||  19  paphiae 
R phaphiae  B ||  20  puero  ut  br  ||  praeciperet  r praecinere 
B precineret  D [|  hymeneus  BR  ||  21  rennuente  BR  [| 

29  iam  artos  Barthius  ad  Claudianum  p.  461  matris  BR  j| 
prensi  Burmannns  Anlhol.  I 747  ||  crinibus  Heinsius  in  Bur- 
manni  Ouidio  II  330  uirginis  Roeuerius  uiribus  BR  j| 


Digitized  by  Google 


LIBER  Vim 


337 


ne  thalamos  metuas : eris  hoc  quod  luno  Tonanti  est, 
quae  nunc  sorore  dulcior : 

<^si  placuit  docti  sollertia  sacra  marili, 
magis  placebunt  oscula. 

5 Aurora^  exoriens  roseis  spectabit  ocellis 
floris  resecti  praemia : 
ipse  ego  pallentem  speculabor  luce  puellam 
sese  occulentem  uisibus. 
conscia  iam  Veneris  noua  serta  parate  Napeae 
»0  crocumque  lecto  spargite 

inque  torum  uiolas  certatim  fundite  conchis: 

puluinar  almum  comite.  ' 
crinalem  spicum  pharetris  deprome  Cupido, 
libens  capillum  soluere. 

15  flammea  uirgineum  quae  obnubere  sueta  pudorem 
regina  demet  Pronuba, 
te  blandum  teneri  quae  conscia  sola  doloris 
Venus  decens  solabitur, 
quae  nunc  dura  nouo  nescis  committere  amori 
20  parabit  illa  pectora. 

tu  modo  quae  mando  oculos  deiecta  decoros 

reconde  mentis  intimo : 
doctilocum  chelis  iuuenem  complexa  lacerti 
facunda  redde  pignera.’ 


25  his  Hymenaeo  diutius  uelut  fescennina  quadam  licentia  904 
personante  geminanteque  crebrius  placuisse  ratus  maxima 
circumstantium  multitudo  Tritoniden  Dipnenque  comitata 


5 spectauit  B'li  H 6 flores  ||  proemia  R []  8 ocu- 
lentem  Br  ||  9 in  napeae  peae  in  ras.  in  R ||  11  thorum  Rb  || 
12  cometis  BR  corr.  p ||  13  crinalem  Scaliger  crinali  BR  cri- 
nale b (crinale  spiclum  Grotius)  ||  15  que  R ||  16  rcrai  de- 
bet R‘  repni  demet  Jl  19  nescis  p noscens  BR  |[  cnm- 
mittere  RR*  H amore  RR‘  ||  20  parauit  R*R  ]]  21  delecta 
R'R  H decoras  R ||  23  doctiloquum  b (|  chris  R’R'  |1  lacerti 
Gronouius  obss.  p.  305  Frotsch.  lacertis  BR  ||  24  feconda  B 
pignere  RR‘  JJ  25  hymaeneo  R ||  26  crebriusque  BR 
27  tritonidae  R'R  ||  dionaeque  RR‘  H 

HABTIANUS  CAPELLA  22 


Digitized  by  Google 


338 


MARTIANI  CAPELLAE 


digreditur  et  ad  os  reductae  tandem  uirginis  studio  pro- 
perante concurritur,  uerum  tam  puellarum  quae  deas 
dominas  consecutae  pone  forte  constiterant,  quam  heroum 
populus  qui  iussus  aduenerat  properabat:  illae  ut  psal- 
lendi materiem  discerent,  hi  ut  sacri  uultus  memoriam  5 

905  recenserent,  nec  mora  et  ecce  quaedam  suauitas  intem- 
ptata aulicaeque  dulcedinis  cantus  insonuit,  ac  melodiae 
ultra  cuncta  rerum  oblectamina  recinentes  auditum  mi- 
rantium conpleuere  diuum.  non  enim  simplex  quidam  et 
unius  materiae  tinnitibus  modulatus  sed  omnium  organi-  lo 
carum  uocum  consociata  permixtio  quandam  plenitudi- 
nem cuncticinae  uolupt^itis  admisit,  quo  canore  diutius 
circumstantium  pectora  deorumque  mulcente  illae  egres- 
sorum paulo  ante  turbae  aduentum  uirginis  praeeuntes 
ac,  tanti  comitatus,  praeambulare  uisuntur.  sed  non  i5 
cassae  dulcedinis  nec  sine  aliquo  sonori  modulaminis  ar- 
gumento aut  opere  reuerterunt.  nam  Eratine  Cypridis 
fllia  et  Himeros  Cupidinis  adsecutor  itemque  Terpsis  e 

307  G famulitio  Dionae  concinentes  gratissime  intrauere  primum. 

906  sed  puer  monauliter  sonabat,  post  hos  psallentes  Pitho  so 
Voluptas  <(et  Gratiae  admixtis  lyrae  uocibus  atque  ipsae 
harmonicis  dissultantes  motibus  aduenere.  dextra  laeua- 
que  interea  praecedebat  numerus  heroum  crinitorumque 
sapientum,  qui  omnes  modulatione  quidem  leni  paruaque 
noce  qualibet^  dulcedine  murmurantes  sed  alii  laudes  25 
deorum  hymnosque  quam  plurimi  alii  musicos  tonos  quos 
modo  conpererant  retexebant,  uerum  per  medium  qui- 
dam agrestes  canorique  semidei,  quorum  hircipedem  pan- 
dura, Siluanum  harundinis  enodis  fistula  sibilatrix,  rure- 
stris Faunum  tibia  decuerunt,  uerum  sequens  heroum  so 


1 degreditar  B^R  []  os  scripsi  nos  BR  [|  properanter  p || 
3 dominas  Vulcanius  domine  R dominae  £ J|  6 interiectata 
r II  7 anlidaeqne  BR  H 8 obiectamina  B'k  (1  17  eratime 
rB  II  18  imeros  BR  [1  terpsiss  bR  H 19  dione  BR  H 20  mo- 
nili ter  r monauliter  b monauloter  BR  |I  pito  BR  H 21  graiae 
D II  lirae  D H 22  armonicis  BD  H 24  in  sapientum  m B nin 
ros.  II  26  ymnosque  BR  H 28  hyrcipedem  R ||  pandora  b I| 
29  sibilatris  ni  fallor  B^  sbilatris  R H 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIIII 


339 


praecluis  enituit  admiratione  conuentus.  nam  Orpheus 
Amphion  Arionque  doctissimi  aurata  omnes  testudine  con- 
sonantes flexanimum  pariter  edidere  concentum, 

nam  Thrax  quo  duri  rumpere  regna  Erebi  907 

5 quoque  suam  meruit  inmemor  Eurydicen, 

quo  cantu  stupidae  tigridis  ira  ruit, 
quo  fertur  rabidas  perdomuisse  feras, 
quo  uidit  rigidas  glandibus  ire  comas 
Ismaros  et  siluas  currere  monte  suas, 

10  carmine  quo  Strymon  continuit  latices 

et  Tanais  uersis  saepe  reflatus  aquis, 
quo  inpune  accubuit  rictibus  agna  lupi, 
et  lepus  inmili  contulit  ora  cani ' — 
hoc  nunc  permulsit  insonuitque  melo 
15  adcumulansque  magis  carmina  sacra  loui. 

Amphion  rigido  in  corpore  mentis  iter  908 

quoque  dedit  montes  sumere  posse  animas, 
quo  sensus  duris  cautibus  inseruit 
et  docuit  rupes  carmina  uelle  sequi : 

20  nam  muros  Thebis  dulcisonis  fidibus 

praesidiumque  dedit  carminis  arbitrio, 
sed  nec  Arioniam  marmora  surda  chelyn 
tempsere,  extremam  cum  flagitaret  opem, 
et  licet  indomiti  dira  procella  noti 
25  spumea  Scyllaei  uerreret  ima  maris, 

delphinas  totis  sollicitauit  aquis, 
et  tnehcos  cantus  belua  grata  tulit. 

0 uere  antistans  numina  magna  deum, 
quae  istorum  laudes  protulit  Harmonia,  308  G 

80  quae  domitare  erebum  marmora  saxa  feras 

et  potuit  rupes  sensificare  tonis. 


1 preclui  BR^  |1  2 amfion  R H 3 flexeanimum  R*  ||  4 trax 
R II  herebi  6 1|  5 euridicen  R*R  |j  7 quod  R ||  8 quod  R || 
clandibus  R*R  ||  9 istmaros  R‘R  |j  montes  r ||  10  stri- 
mon  R II  11  tanaus  r ||  14  promulsit  r | 15  sacro  R'R' 

16  anphion  RR  jj  22  chelen  R chelin  b | 23  temsere  R'R 
24  nothi  br  j|  26  spumea  scynei  RR  spuma  cyanei  b spu- 
mea cynei  r ||  uertoret  b' 


BR  domitat  r domitare  b 


29  armonia  RR  ||  30  domitar 
f erebum  R‘R‘  [J 
22* 


Digilized  by  Googie 


340 


MARTIANI  CAPELLAE 


post  hos  honoratior  fontigenarum  uirginum  chorus  Pega- 
seae uocis  nectare  diffluebat,  qui  Phrygii  cuiusdam  pube- 
dae  cicutis  geminatis  <^interstinctus  omnes  praecedentium 

909  suauitatum  dulcedines  anteibat,  tandem  inter  Phoebum 
Pallademque  media  Harmonia  sublimis  ingreditur,  cuius  t 
sonorum  caput  auri  coruscantis  bratteis  comebatur 
caeso  etiam  tenuatoque  metallo  rigens  uestis  et  omnibus 
ad  motum  gressumque  rata  congru->entia  temperatum 
blandis  leniter  crepitaculis  tinniebat,  cuius  incessum 
mater  Paphia  ut  eam  contigue  sequebatur  licet  pulchris  lo 
rosea  numeris  ac  libratis  passibus  moueretur  uix  tamen 
poterat  imitari,  dextra  autem  quoddam  gyris  multiplici- 
bus circulatum  et  miris  ductibus  intertextum  uelut  cly- 
peum  gestitabat,  quod  quidem  suis  in  uicem  conplexioni- 
bus  modulatuiti  ex  illis  fidibus  circulatis  omnium  modo- 15 
rum  concinentiam  personabat,  laeua  autem  uirginis 
quam  plures  ex  auro  adsimilatae  paruaeque  efligies  thea- 

910  tralium  uoluptatum  religatae  dependebant,  ueriim  ille 
orbis  non  chelys  nec  barbiton  nec  tetrachordon  apparebat 
sed  ignota  rotunditas  omnium  melodias  transcenderat  20 
organorum,  denique  uix  ingressa  atque  eiusdem  orbis 
sonuere  concentus : cuncta  illa  quae  dissona  suauitas  com- 
mendarat  uelut  mutescentia  tacuerunt,  ipsequc  tunc  lup- 
piter  caelestesque' diui  superioris  melodiae  agnita  grandi- 
tate quae  in  honorem  cuiusdam  ignis  arcani  ac  flammae  25 
insopibilis  fundebatur,  reueriti  intimum  patriumque  car- 
men paululum  in  uenerationem  extramundanae  omnes  in- 


1 uirginem  7?/?'  1|  pegasaeae  11  H 2 defluebat  B diflue- 
bat  h II  phygii  B'  phigit  B frigii  r ||  pubedae  b pubidae  B 
pndide  [J  4 foebum  /)  ||  5 annonia  BD  jj  6 brateia  m 
ras.  B blatteis  D cf.  Lachmannus  ad  Lucretii  Illi  727  I 
comeatur  B^  ||  8 motu  /)  ||  9 necessum  Ii  (inces  in  ras,  B)  | 

10  paphiae  BR  phaphiae  b ||  contigua  b ||  pulcbi  B pul-  ' 
chis  b II  13  clipeum  li  ||  14  gestitebat  R ||  conplexibus  br  || 

15  ilis  /{  II  16  concinencium  R ||  leua  BR  ||  17  adsimulatae  ^ 
BR'  II  paruoque  B'R'  ||  18  religatae  dependebant  scripsi 
religataeque  pendebant  BR  [|  19  cbelis  R []  tetracordon  I 

BR  II  21  uix  scripsi  mox  BR  | 26  patriumque  scripsi  patri-  4 

mumque  BR  ||  ] 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIIII 


341 


tellegentiae  surrexerunt.  tunc  egersimon  ineflabile  uirgo 
concludens  ad  louem  reuersa  aliis  modulis  nuinerisque 
uoce  etiam  adsociata  sic  coepit 

'te  nunc  astrisono  carmine  luppiter 
s quo  gemmata  poli  uoluere  sidera 

sueuit  lege  rata  sacra  recursio 
praefandum  ueneror,  quippe  potissimus 
nectis  sceptrifero  sub  diademate 
omnigenum  genitor  regna  mouens  deum 
10  mundum  perpetuo  dum  rotat  ambitu 

mens,  quam  sidereo  sufficis  inpete. 
te  nam  flammigeri  semina  fomitis 
spargentem  referunt  astra  micantia: 
te  Phoebea  sacro  munere  lumina 
15  terris  purpureum  dum  renouant  iubar 

testata  ambrosium  splendiflcant  diem : 

Cynthia  noctis  honos  lampade  menstrua 
auratis  rubuit  praedita  cornibus: 
sub  te  plaustrilucis  luminat  ignibus 
20  anguis  Parrhasias  disiciens  feras. 

sic  solidi  tenerum  corporis  ambitum 
tellus  non  prohibens  axibus  inditur 
<alternisque  regit  et  regitur  polis ; 
sic  Nerea  freti  noscere  limiteift 
25  sicque  ignem  superum  lambere  pabula, 

ut  nullis^  scateant  dissona  litibus 
atque  ita  perpes  ament  dissita  uinculum, 
ut  semper  metuant  foedifragum  chaos. 


1 infabile  RB^  ||  4 astrisono  Grotuis  astrisonum  BR  (| 
8 necdis  B nectis  bR  0 10  rogat  RB^  ||  11  sydereo  B ||  su- 
feicis  RB  snbiacis  r sufficis  b ||  12  te  om.  B'R  ||  flammige- 
ris R ]]  13  fererunt  B'R^  |1  14  Phoebea  ffeinsius  in  Burm.  An- 
tkol.  1 137  foueant  BR  potata  b ||  flumina  BR  ||  17  Cynthia 
Heinsius  sic  tua  BR  ||  18  rubuit  Heinsius  creuit  BR  |]  prae- 
dita Heinsius  premia  B praemia  R praeuia  Gratius  []  19  plau- 
strilncas  BR^  ||  20  parasias  BR  parnasias  br  ||  dissiciens 
BR  II  21  habitum  RB^  ||  22  proibens  R ||  25  labere  D | 
26  nulli  D []  Iit  ibus  D libus  BR  ||  28  chaus  R cans  B chaos  b | 


911 


309  G 


912 


Digitized  by  Google 


342 


MARTIANI  CAPELLAE 


tu  rector  superum  tu  pater  optimus 

conplexuque  pio  sidera  colligans, 

natos  perpetuo  corpore  uiuidans, 

salue,  nostra  cui  perficitur  clielys, 

bis  plenum  omnisona  cui  recinunt  mela.  5 

913  lam  uos  uerenda  quaeso  caeli  germina, 
quae  multiforme  scit  ciere  barbiton, 
adflata  nostris  ferte  corda  cantibus, 
miscilla  sacrae  dum  geruntur  curiae, 

mulcere  uestrum  quae  uelim  consortium.  lo 

iam  uos  uicissim  proque  lege  numinum 

posthac  sonabo  disgregato  plasmate 

suisque  cunctos  adlubescentes  tonis 

deducit  urget  atque  delenit  iocis 

stimulosque  rursum  lene  permulcet  melos.  is 

914  Nunc  igitur  alma  quae  senatum  lumina 
deum  uerendo  culminatis  uerlice, 

bis  sena  quamuis  uos  Etrusci  numina 
ritus  frequentent  atque  opiment  uictimis, 
tamen  gemellis  quae  refulgent  cursibus  20 

310  G natura  honoro  protulit  fastigio 

Phoebeum  utrumque  praeferens  uocabulum : 

' Phoebus  coruscus  ac  decens  Latoia : 

lunare  qtfippe  haec  uenit  consortium, 

Phaethontos  ardens  scandet  axem  Delius.  25 

nunc  uos  pudici  nostra  fratres  culmina 
precabor  ipsa,  ne  uerendos  contrahant 
uultus  iugandis  quae  feram  dis  carmina 
Hymenque  nostrum  inuehal  fastidium : 


3 uiuidas  BR  corr.Kopp.  ||  8 atfata  r |1  9 geruntur  scrfp« 
feruntur  BR  ||  10  ualent  b uelent  B uellent  R ||  14  deducet 
BR  corr.  Vulc.  [|  adque  R ||  delenit  iocis  scripsi  debebit  (debit 
B^)  locis  BR  II  20  refulgent  scripsi  refulgens  BR  refulget  b || 
22  Phoebeum  scripsi  foebea  BR  ||  utrumque  sa-ipsi  utero  BR 
cithero  b uero  p ||  praeferes  BR  corr.  p praeferre  b || 
uocabnlo  R ||  23  Phoebus  coruscus  scripsi  Pallas  corusca* 
BR  II  latolae  B'R  ||  24  haec  scripsi  hac  b &c  R hanc  Br  || 
25  fotontos  R foetontos  B ||  28  quae  dei.  in  B |}  feram  dis 
Orotius  ferendus  RE  ferent  diis  r ferendo  b || 


Digitized  by  Google 


LIBER  Vim 


343 


psallente  plectro  concinentur  nuptiae 
fidibusque  iuncta  Fescennina  prodient. 

lain  nunc  blanda  melos  carpe  Dione,  915 

durus  quippe  rigor  cedit  amori. 

5 Nouit  nam  tenerum  probare  carmen 

<[ipsum  spumigenae  salum  Cytheres, 

Nerinaque>  chelys  mouet  Camenam, 
dum  conchis  Galatea  personantes 
nantes  lluctigenas  chorumque  Phorci 
10  flagrans  cura  trahit  niualibusque 

inrestinctus  aquis  triumphat  ardor. 

lam  nunc  blanda  melos  carpe  Dione,  916 

durus  quippe  rigor  cedit  amori. 

Carmen  Maenaliae  tulere  pinus, 

15  percussaque  modis  sonat  Lycaeis 

sollers  Arcadiae  nemus  cicuta : 
pernix  semiferi  puella  Panos 
nam  uersa  in  calamos  sonat  loquaces, 
quam  dum  forte  deus  premit  labellis, 

20  suspirat  uelut  osculis  canorem. 

lam  nunc  blanda  melos  carpe  Dione,  917 

durus  quippe  rigor  cedit  amori. 

Puer  ipse  uersiformis 
fidibus  studet  Cupido, 

25  arcusque  dulcinerues 

roseo  ligans  ramali 
feriato  liquit  arcu 
calamos  parante  Musa. 
in  carminis  leporem 


1 concanentur  Ii  curacanentur  br  con**nenter  ^ ||  2 iun- 
cta scripsi  luxa  BR  ||  4 amore  B ^ 1 cheli  R chaeli  B chae- 
lis  6 II  8 galathea  BR  ]|  personantes  Gratius  personante  BR  || 
9 forci  BR  Jj  10  niuabibusque  R |1  11  ad  inrestinctus  cf'. 
Heinsius  in  Burm.  Ouidio  II  678  ||  14  menaliae  BR  ||  15  liceis 
BR  II  18  loquacis  B'R^  |1  19  quam  dum  BR  quam  cum  b 
quantum  r ||  23  uersiformis  b uerniformis  B iLcrnisformis  R 
ueris  formis  r []  24  fidibus  scripsi  facibus  BR  ||  27  arcu  p 
actu  BR  arcu  D || 


Digitized  by  Google 


344 


MAKTIANI  CAPELLAE 


curam  negat  sagittis 
tenerumque  arundinetum 
nostrum  in  melos  reliquit, 
nunc  ergo  corda  mulcent 

311 G amor  et  canor  iugati ; 6 

placet  ac  decet,  uicissim 
cantemus  atque  amemus. 

918  lam  nunc  blanda  melos  carpe  Dione, 
durus  quippe  rigor  cedit  amori. 

Prudens  puella  pulchrae  lo 

mater  fuit  Lacaenae, 
inlecta  sed  canore 
nescit  dolum  cauere. 
nam  candidus  niuosis 
olor  inuolutus  alis, 
argenteis  minorem 
<^plumis  uidens  decorem 
nec  posse  purpuratis 
nimium^  placere  ocellis, 

teneros  ciere  cantus  20 

Phaethontiasque  Musas 

coepit  repente  ficta 

fraudem  parans  senecta : 

sic  admonetur  ori 

roseumque  circumactae  25 

rapit  osculum  puellae, 
gremioque  conplicatus 
pretium  tulit  pudoris. 

919  lam  nunc  blanda  melos  carpe  Dione, 

durus  quippe  rigor  cedit  amori.  so 

Carmen  Latmiadeum 
lucis  diua  secundae 
sacris  praetulit  astris, 
antrum  quippe  secuta 

linquens  culmina  caeli  ^ 


5 amor  scripsi  uapor  BR  ||  6 cecet  r []  11  lacenae  RB 
26  faetontiasque  B foetontissqoe  R ||  31  ladmiadeum  BR 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIIII 


345 


pastoralibus  ardens 
palmam  dedit  cicutis 
pulso  et  luminis  auro 
pandit  saepta  balantum 
5 sordentique  adoperta 

pratis  gaudet  amictu: 
hoc  tunc  comite  noctu 
pascit  monte  capellas: 
spectans  sidera  mundi  ' 

10  mage  percrepat  llagelio 

nec  curare  deorum 

pensa  aut  ferre  susurros  312G 

illex  carminis  ampli 
aegram  cura  coegit. 

15  temnit  noctis  honorem, 

praefert  antra  subulci 
rupe  et  dura  quiescit, 
et  post  regna  Tonantis 
stramen  dulcius  herba  est.’ 

20  <^talibus  Harmoniae  carminibus  oblectati  omnes  permulsi-  920 
que  diui  nec  minor  quippe  ex  fidibus  suauitas  quam  uocis 
modulamine  resultabat,  denique  qua  industria  conpara- 
tum  quibusue  adsequendum  ediscendumque  opibus  uigil 
cura  re-^promittat,  ut  in  tam  dulcem  eblanditamque  mol- 
25  litiem  intima  mentium  liquescat  affectio,  loue  admirante 
disquiritur,  ac  tunc  uirgo  cum  artis  praecepta  a se  ex- 
peti examinandae  eruditionis  intentione  conspiceret,  pau- 
lulum melicis  temperans  exhortante  quoque  Delio  Palla- 
deque  sic  coepit 

30  Ham  pridem  quidem  exosa  terrigenas  et  fastidiosa  921 
mortalium  caeli  orbes  stellantes  inspicio’  in  quibus  artis 


4 septa  BR  [)  7 hoc  sa'ipsi  ac  BH  1|  comite  scripsi 

conscia  B constantia  R constia  r ||  10  fagello  B ]]  14  cu- 
ram B'R  j|  15  tempnit  b H honorem  b horem  RB  horrorem  r 
20  armoniae  BD  ||  oblectatis  B^  H 23  assequendum  D 
27  paulum  h ||  28  exortante  R |1  30  quippe  b quidem  BR 
31  inspicio  scripsi  incutio  BR  [] 


Digitized  by  Google 


346 


MARTIANI  CAPELLAE 


praecepta  edissertare  prohibitum,  cum  melodiam  omniso- 
nis  conuenientem  pulsibus  modulorum  machinae  obeuntis 
ipsa  rapiditas  et  concinat  et  agnoscat,  sed  quoniam 
emersa  terris  uirgo  nuptura  uanescenlia  intercapedinatae 
prolixitatis  obliuia  iam  supero  debet  uigore  discutere,  5 
iussa  percurram,  si  prius  ingratae  mortalitatis  commoda 

922  repudiata  recenseam,  dum  me  quippe  germanam  ge- 
mellamque  caelo  illa  incogitabilis  efligientiae  genuisset 
inmensitas,  sidereae  reuolutionis  excursus  atque  ipsa  to- 
tius molis  uoiumina  comitata  superos  incitosque  fulgores  lo 
modis  adsocians  numeros  non  reliqui,  sed  cum  illa  monas 
intellectualisque  lucis  prima  formatio  animas  fontibus 
emanantes  in  terrarum  habitacula  rigaret,  moderatrix 
earum  iussa  sum  demeare,  denique  numeros  cogitabilium 
motionum  totiusque  uoluntatis  inpulsusipsa  rerum  dispen- 15 

923  sans  congruentiam  temperabam,  quam  rem  dedere  mor- 
talibus uniuersis  Theophrastus  laborauit.  Pythagorei  etiam 

313  G docuerunt  ferociam  animi  tibiis  aut  Gdibus  mollientes  cum 
corporibus  adhaerere  nexum  foedus  animarum,  membris 

924  quoque  latentes  interserere  numeros  non  contempsi,  hoc  20 
etiam  Aristoxenus  Pythagorasque  testantur,  denique  be- 
nignitate largissima  sensim  ipsam  notionem  meae  oblecta- 
tionis aperui,  nam  fides  apud  Delphos  per  Deliacam 
citharam  demonstraui;  tibiae  per  Tritonidam  nostri  comi- 
tem Marsyamque  Lydium  sonuerunt ; calamos  Mariandyni  25 
et  Aones  in  laudes  inflauere  caelestium;  panduram  Aegy- 
ptios adtemptare  permisi  ipsisque  me  pastoralibus  fistulis 
uel  cantus  auium  uel  arborum  crepitus  uel  susurros  flu- 
minum imitantibus  non  negaui.  psaltas  cordacistas  sam- 


1 edissertare  deleta  t R ||  omnissonis  r j|  7 repedita  B 
repediata  R i repudiata  6 ||  8 effitientiae  r ||  11  mones  R || 
13  &manantes  RB^  ||  14  numerus  R ||  15  uolumtatis  R uolu- 
ptatis  r II  16  dedere  scripsi  debere  BR  |)  17  theofrastus 
BR  II  pytagorei  RB  ||  18  tybiis  bR  ||  20  interse  R*  inter- 
sere B^  II  non  deleta  in  R ||  21  pytagorasqne  BR  ||  22  sensi 
R II  oblectationis  B^R  [j  23  delfos  B delfus  R j]  24  cytha- 
ram  B ||  25  marsiamque  lidium  BR  ||  mariandini  BR  || 
26  pandurnm  BR  pandoram  b ||  29  negabi  B^R  ||  paltas  BR 
peltas  b II  cordacis.tas  BR  cortialistas  b [] 


C.y.‘  by  «"“'gli- 


LIBER  VIIII 


347 


bucos  hydraulas  per  totum  orbem  ad  commodum  huma- 
nae utilitatis  inueni.  per  me  quippe  uestrum  homines  925 
inlexere  succursum  irasque  inferas  per  naenias  sedaucre. 
quid  quod  bella  uictoriaeque  undique  meis  cantibus  con- 
5 quisitae?  nam  Cretes  ad  citharam  dimicabant,  Lacedae- 
monii ad  tibias,  nec  ante  adgrediebantur  fata  proeliorum 
priusquam  illis  contigerat  litare  Musis,  quid  Amazones 
nonne  ad  calamos  arma  tractabant?  quarum  una  quae 
concipiendi  studio  uenerat,  cum  Alexandrum  salutaret 
10  donata  tibicine  ut  magno  munere  gratulata  discessit.  La- 
cedaemonios in  Graecia,  in  Italia  Sybaritas  tibicines  ad 
proelia  praeire  quis  nesciat?  tubas  non  solum  sonipedes 
atque  bella  sed  agonas  acuere  certamenque  membrorum 
nunc  quoque  conpertum.  quid  pacis  munia  <[nonne  926 
15  nostris  cantibus  celebrata?  Graecarum  quippe  urbium 
multae  ad  lyram  leges  decretaque  publica  recitabant,  per- 
turbationibus animorum  corporeisque  morbis  medicabile 
crebrius  carmen  insonui,  nam  phreneticos  symphonia 
resanaui.  quod  Ascle-)>piades  quoque  medicus  imitatus 
20  cum  consulentibus  urbium  patribus  plebis  inconditae  uul- 
gus  infremeret  seditiones  accensas  crebriore  cantu  inhi- 
buit. ebrios  iuuenes  perindeque  inprobius  petulantes  Da- 
mon unus  e sectatoribus  meis  modulorum  grauitate  per- 
domuit. quippe  tibicini  spondeum  canere  iubens  temu-  314  G 
25  lentae  dementiam  perturbationis  infregit,  quid  adflicta- 
tionibus  corporeis  nonne  adsidua  medicatione  succurri? 
febrem  curabant  uulneraque  ueteres  cantione.  Asclepia- 
des item  tuba  surdissimis  medebatur,  ad  affectiones  animi 
tibias  Theophrastus  adhibebat,  ischiadas  quis  nesciat  ex- 

1 ydraulas  B dr aulas  /J  H 6 critarum  Ii  cytharam  B || 
demicabant  R ||  6 preliorum  13  [|  10  tubicine  b |]  11  sibari- 
tas  bR  subaritos  B ||  12  praelia  B ||  16  liram  D ||  18  inso- 
nuit D II  freneticos  BD  []  symfonia  D syfonia  B ||  20  con- 
solentibus  B^R  ||  21  sedicioue  B ||  crebrior  cantus  BR  corr. 

Mon.  3 [|  inbuit  BR  inibuit  b ||  22  ebrios  om.  R ||  24  temulen- 
tiae B^R  11  26  adflictationis  RB  adflictionibus  b ]|  26  me- 
ditatione r 11  27  asclipiades  B^R  H 28  turba  H medi- 
tabatur B 11  effectiones  RB  afflictiones  b ||  29  theofrastus 
BR  11  adibebat  B |I  sciadas  BR  corr.  p H 


Digilizod  by  Googie 


348 


MARTIANI  CAPELLAE 


pelli  aulica  suauitate?  Xeaocrates  organicis  modulis  lym- 
phaticos liberabat.  Thaletem  Cretensem  citharae  suaui- 
tate conpertum  morbos  ac  pestilentiam  fugauisse.  Hero- 
philus  aegrorum  uenas  rhythmorum  conlatione  pensabat. 

927  animalium  nero  sensus  meis  cantibus  incunctanter  adduci  s 
saltem  Thracius  citharista  perdocuit,  in  quo  non  fabula 
sed  ueritas  gloriam  procreauit.  unde  enim  cerui  fistulis 
capiuntur,  pisces  in  stagno  Alexandriae  crepitu  delinentur, 
cycnos  Hyperboreos  citharae  cantus  adducit?  elephantos 
Indicos  organica  permulsos  detineri  uoce  conpertum,  lo 
fistulis  anes  allici  conprobatum,  infantibus  crepitacula 
uagitus  abrupere,  fides  delphinis  amicitiam  hominum  per- 

928  suaserunt,  quid  canticis  adlici  disrumpique  serpentes, 
glandem  ferunt  messesque  transire ! manes  cieri  lunam- 
que laborare  nonne  ipsius  uetustatis  persuasione  conper-  i5 
tum?  in  Lydia  Nympharum  insulas  dici,  quas  etiam  re- 
centior  adserentiun/Varro  se  uidisse  testatur,  quae  in  me- 
dium stagnum  a continenti  procedentes  cantu  tibiarum 
primo  in  circulum  motae,  dehinc  ad  littora  reuertunlur. 

929  in  Actiaco  litore  mare  citharam  sonat.  Megaris  saxum  20 
ad  ictum  pulsus  cuiuscumque  fidicinat.  possem  innumera 
mortalibus  a me  conlata  percurrere,  ut  non  me  terras  fu- 
giendi studio  reliquisse  sed  ingratae  humanitatis  ignauiam 
uiderer  iure  damnasse,  sed  iam  ad  artis  praecepta  desi- 
liam , ut  nupturae  uirgini  promissum  munus  inpendam.  25 

930  et  quoniam  officium  meum  est  bene  modulandi  sollertia 
quae  rhythmicis  et  melicis  astruclionibus  continetur  prius 

315  melicis  dissertabo,  dico  quicquid  rite  sonuerit  aut 
tonum  esse  aut  hemitonium  aut  quartam  toni  quae  diesis 

1 senocrates  BR  ||  lynfaticos  BR  ||  2 taletem  BR  ||  chi- 
tarae  ^ 1|  3 erofilus  BR  ||  4 ridraorum  R rytmorum  B || 

6 tracins  B tratius  R ||  chitarista  ^ ||  9 cicnos  R |]  yper- 
boreos  B ||  cytharo  BR  ||  elefantos  BR  ||  12  abrupere  scripsi 
adruinpere  B abrumpere  bR  ||  deidnis  BR  ||  13  cantibus  b || 
allici  b II  14  ferrunt  R ||  16  lidia  nimfarum  RB  ||  17  as- 
serentium b II  disse  B^R^  []  ante  testatur  add.  eas  r ||  19  li- 
tdra  R ||  21  fidicinnat  R []  24  dampnasse  b j 25  uirgine 
B'R  []  27  ritmicus  R ritmi+cis  B rithmicis  b ( 29  temito- 
nium  BR  emitonium  b || 


Digitized  by  Google 


UBER  VIUI 


349 


appellatur,  uerum  tonus  est  spatium  cum  legitima  quan> 
titate,  qui  ex  duobus  sonis  diuersis  inter  se  in  uicem  con 
tinetur.  hemitonium  dicitur  quod  toni  medium  tenet, 
diesis  uero  distantiae  tres  sunt,  nam  prima  breuior,  quae 
5 tetartemoria  nominatur  ex  eo  quod  quartam  partem  toni  re- 
cipiat. enarmonios  quoque  dicitur  propterea  quod  enarmo- 
nion  modulandi  genus  per  hanc  maxime  demetimur,  secunda 
ab  illa  maior  est:  nam  tritemoria  nominatur  quoniam  habet 
partem  tertiam  toni  itemque  chromatice  appellatur,  quod 
10  chromaticum  modulandi  genus  per  ipsam  funditur  <tertia 
uero  habet  toni  quartam  partem  ac  dimidiam  quartae  et 
uocatur  hemiolia  ex  harmoniae  diuisione  quoniam  hemio- 
lium  modum  conplet.  tonus  igitur  idem  plerumque  ap- 
pellatur et  sonus,  uerum  soni  sunt  per  singulos  quosque  931 
15  ac  per  omnes  tropos  numero  XVIII.^  quorum  primus 
dicitur  apud  Graecos  irpocXapPavoiuevoc,  apud  Romanos 
uero  idem  dicitur  adquisitus;  secundus  uTrarri  UTraiiuv  hoc 
est  principalis  principalium,  qua  eadem  uoce  nos  uti  sum- 
mus luppiter  statuit ; tertius  TrapuTTOtTii  uttoituiv  id  est  sub- 
20  principalis  principalium,  quartus  UTrdtmv  bidrovoc  id  est 


1 spartium  //'/t  ||  3 emitonium  Bli  jj  6 tetrartemoria  b 
tetaremoria  R ||  nominatas  /t  []  6 enarmonius  R ||  armo- 
nior  R inarmonion  rb  1|  7 post  hanc  add.  quoque  b !|  de- 
mitimur  7?  ||  9 cromaticae  BR  i|  10  cromaticum  BR  |(  fun- 
ditur scripsi  finditur  BR  ||  tertiam  et  deinde  tertiae  BR  corr. 
Meibomiiis  |]  12  emioliae  enannoniae  diui.sionis  B hemio- 

lia et  harmoniae  diuisio  D ex  harmoniae  diuisione  loannes 
Grotius  ab  harmoniae  diuisione  Meibomius  j|  hemiolium  Mei- 
bomius  emiolii  B hemiolii  1)  l|  14  soni  uero  in  ras.  b uerum 
add._  b uero  soni  D H 16  TtPOCAAt')BANOCO€NOC  BR  || 

17  ypate  spaton  R ypate  ypaton  B |]  18  post  principalium 
inserenda  uocahula  qua  eadem  uoce  uti  summus  luppiter  sta- 
tuit {quae  ita;  quia  eadem  uoce  nos  uti  summas  luppiter  sta- 
tuit cxAficnt  BR)  />os7  apud  Romanos  uero  in  codd. posita  intel- 
lexit Grothis  |[  19  principalium  — 350, 3 subprincipalis  om.  R || 

18  princmalium  • — 350, 1 id  est  principalis  om.  B^  ||  19  TTAPI- 
TTATGYriATON  B [|  id  est  D -i-  in  ras.  B H 20  id  media- 
rum extenta  B 1 principalium  add,  b []  ^duabus  primis  6iax6voic 
mx  Xixdvou  adiungenda,  duabus  posteriorihis  TrapavriTqc’  Gro- 
tius II 


Digitized  by  Googlc 


350 


MARTIANI  CAPELLAE 


principalium  extenta , quintus  OnaTri  p^ciuv  id  est  princi- 
palis mediarum,  sextus  autem  TtapuTTaTTi  pecmv  quod  est 
subprincipalis  mediarum , septimus  pecujv  bidrovoc  id  est 
mediarum  extenta,  octauus  pecT]  hoc  est  media,  nonus 
TpiTTi  cuvrmpcvujv  id  est  tertia  coniunctarum , decimus  5 
cuvnpp^vujv  bidrovoc  hoc  est  coniunctarum  extenta,  un- 
decimus vqTri  cuvrmpevmv  id  est  ultima  coniunctarum 
duodecimus  Trapapecri  hoc  est  prope  mediam , tertius  de- 
cimus TpiTTi  bieCeuTp^viuv  id  est  tertia  diuisarum,  quar- 
tus decimus  bieZeuTP^vujv  bidrovoc  quod  est  diuisarum  lo 
extenta,  quintus  decimus  v/|tti  bieZeuTMCVOiv  id  est  ultima 
diuisarum,  sextus  decimus  rpirri  UTrepPoXaiiuv  id  est 
tertia  excellentium , septimus  decimus  uTiepPoXaiuJV  bid- 
TOvoc  hoc  est  excellentium  extenta,  octauus  decimus  vqrri 
uTTcp^oXaimv  id  est  ultima  excellentium.  15 

Hi  sunt  igitur  soni,  qui  modulationem  apte  et  cum 

932  ratione  conponunt.  constat  autem  omnis  modulatio  ex 
grauitate  soni  uel  acumine,  grauitas  dicitur  quae  modi 
quadam  remissione  mollescit,  acumen  uero  quod  in  aciem 

933  tenuatam  gracilis  et  erectae  modulationis  extenditur,  ex  20 
supra  dictis  itaque  sonis,  qui  et  singulis  et  omnihus  tropis 
rite  conueniunt  sunt  symphoniae  tres , quarum  prima  est 
bid  reccdpujv,  quae  Latine  appellatur  ex  quattuor,  et  reci- 
pit sonos  quattuor  spatia  tria  productiones  duas  et  dimi- 
diam, nam  prius  tonum  productionem  uocaui,  est  autem  25 


1 MHCON  B M6CON  D || 
BR  et  sic  deinceps  [|  4 MHC€  B 
N6NM6NON  BR  et  sic  deince, 


2 COHCON  B (I  3 AIATONOC 
II  5 LPUe/t  TPYT6.ff  II  CY- 
8 nAPAWCOC  BR 


dia  R II  9 TIPITH  R 


c aeinceps  y » l lAt-AWCUL  BH  ||  me- 
I AiezerooeNON  r aieZGYGMHNON 
B II  io  AieZ6YCO€NON  R aieZeYGKOGNON  B |1  AIATO- 
NOC R ATONOC  B II  11  NGTAiezeYCOCNON  R NGTGAIC- 
ZGYOMCNON  B ||  12  YnePB0A6^'H5)0N  RB  ||  13  YHEP- 
BOA6(H^)Ci)N  RB  et  sic  pauUo  post  j|  AIATONOt  R AIATO- 
NOC B II  16  hii  R II  18  pro  modi  mauult  modulationis  Mei- 
bomius  []  19  remissione  loanncs  Grotius  emissione  BR  || 
20  rectae  R ||  22  sunt  om,  RB^  ||  synphonie  R synfoniae  B 


symfoniae  & ||  23  qua  R ||  24  tres  r ||  dimidia  R*R  ||  25  nam 
prius  tonum  Bamb,393  nam  sonum  fiat  id  est  tonum  R nam 
sonum  fiat  ideo  tonum  B nam  sonum  id  est  tonum  b || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  Vim 


351 


hemibniorum  quinque  [quae  ad  productiones  plenas  et 
integras  mediatenus  ualent]  bi^ceujv  decem,  diesis  uero 
[interpretatio]  est  sic  ut  supra  dixi  quarta  pars  toni,  sed 
haec  symphonia  est  in  epitriti  ratione,  epitritus  autem 
5 dicitur  qui  et  numerum  ternarium  habet  et  trium  tertiam, 
quod  est  unus,  ut  sunt  quattuor  ad  tres,  alia  symphonia  934 
quinaria  est  et  dicitur  btd  tt^vtc  atque  constat  sonis  quin- 
que , qui  inter  se  quattuor  spatiis  diuiduntur.  productio- 
nes habet  tres  mediamque  praecidit,  hoc  est  tonos  tres  ac 
10  medium,  hemitonia  septem,  diesisque  quattuordecim,  atque 
hemiolii  possidet  rationem , quae  forma  et  eundem  nume- 
rum circa  conlata  detinet  et  eius  medium,  ut  sunt  tres  ad 
duo.  tertia  bid  Tracmv,  quae  ex  omnibus  dicitur,  octo 
sonos  recipit,  spatia  septem,  productiones  sex,  hemitonia 
15  duodecim,  diesis  uiginti  quattuor,  atque  constat  ex  ratione 
diplasia,  hoc  est  dupli. 

Tropi  uero  sunt  quindecim  sed  principales  quinque,  935 
quibus  bini  cohaerent , id  est  Lydius  cui  adhaerent  unep- 
Xubioc  et  uTToXubioc,  secundus  Iastius  cui  sociatur  utto-  317  G} 
20  tdcTioc  et  uirepidcTioc , item  Aeolius  cum  uTroaioXiiu  et 
unepaioXiip,  quartus  Phrygius  cum  duobus  UTTOcppuTiuJ 
et  uTTeptppuYim , quintus  Dorius  cum  uirobiupiip  et  uirep- 
bujpiip.  uerum  inter  hos  tropos  est  quaedam  amica  con- 
cordia , qua  sibi  in  uicem  germani  sunt , ut  inter  uirobiu- 


1 emitonium  BIl  ||  quae  ad  productiones  plenas  et  in- 
tegras mediatenns  ualent  delebat  Meibomius  ||  2 AI6C6&3N 
RB  II  ante  decem  add.  uero  ^ ||  3 interpretatio  deleui  |l 
4 simfonia  BR  quo  in  uocabulo  quae  uarient  libri  notare  desinam\ 
9 praecidet  R |f  10  emitonia  BR  |1  AI€CICque  BR  [j  11  emi- 
olii  BR  II  14  emitonia  BR  ||  16  duplici  r []  17  quinque  om. 
B II  18  coerent  BR  ||  hyperlidius  B yperlidius  R ||  19  ypo- 
lidius  B ypolydius  R |f  YnOIACTIOY(Y  dei.  6)C  BR  || 
20  YnePIACTIOY(Y  dei.  b)C  BR  ||  eolius  BR  J YnOGO- 
AION  (AI  in  ras.)  B YnO€OraON  R ||  21  YTTePECOAION 
(AION  in  ras.)  B Yn£PeON(0  R ||  frigius  BR  ||  YHO  deinde 
in  ras.  4>Pin03  B YTTOAPI03  R ||  22  YTT  deinde  exparte  in  ras. 
€P<l>PiriO  secuntur  inducta  OPICO  B YTT6PAOPICO  R ||  quin- 
tus AOPIOC  cum  YnOAOPIO  & YTTHPAOPIO  om.  B'R  1| 
23  tropus  R ||  24  YnOAOPIOY  (Y  dei.  b)  M BR  1| 


Digilized  by  Googie 


352 


MARTIANI  CAPELLAE 


piov  et  uTTOcppuTiov , <et  itera  inter  uttoiccctiov  et  urro- 
aioXiov,  item  conueniens  aptaque  responsio  inter  iitto- 
9puTiov  et  UTToXObiov,  qui  taraquara  duplices  copulantur, 
mediae  uero  grauiorura  troporum  his  qui  acutiores  sunt 
7rpocXapPav6p€voi>  fiunt,  uerum  tropi  singuli  quoque  6 
tetrachorda  faciunt  quina,  tetrachordum  autem  est  affectio 
quaedam  sonorum  quattuor  per  ordinem  conpositorum, 
quorum  extremi  sibi  debeant  conuenire.  sed  haec  po- 
sterius. nunc  ac  incoamentorum  ratum  ordinem  redea- 
mus. praedicta  enim  ideo  prima  dicta  sunt,  ut  altius  lo 
tenerentur. 

936  Primo  quippe  cumLasus  ex  urbe  Hermionea  harmo- 
niae uim  mortalibus  diuulgaret,  tria  tantum  mei  genera 
putabantur  eibiKdv  dTTCpTctCTiKbv  dEaTreXriKdv , quod 
etiam  ^ppqveuTiKOV  dicitur,  et  eibiKOV  est,  quod  ex  per-  i5 
seuerantibus  et  similibus  consonabat,  id  est  sono  numeris 
atque  uerbis.  sed  quae  ex  bis  ad  melos  pertinent , har- 
monica dicuntur;  quae  ad  numeros^  rhythmica;  quae  ad 
uerba , metrica,  direpTacmov  est  quidam  materiae  tra- 
ctus efficiens  exercitium  eius , cuius  tres  itidem  partes  id  20 
est  peXoTTOiia  Xfjvpic  ttXokti.  ^EarreXTiKOv  autem  ad  ex- 

1 inepopinoYM  n YNep<DPiOY«  ii  11  ynoACTiOYM 
n YnOIACTIOM  b YnOIACTIYM  D 1|  inepeoAioYM  B 
ITTGPOAIAIOM  h YTTOAIAluM  Z)  ||  2 ipofrigium  et  ipoio- 
lion  D YnO<l>PITIOYM  et  in6PAIAIOYM  B 1|  3 tamquam 
loannes  Grotius  tantum  BD  ||  6 tetracorda  Bli  ||  tetracor- 
dum  Bli  II  9 inchoainentorum  h 11  tenerestur  BHi  || 

12  cum  uulgo  quam  om.  BR  add.  b latus  r iasius  b ||  ex 

urbe  Ermionea  Scaliger  exorsus  harmoniae  uim  Grotius  ex 
urse  (surse  B)  ermionaea  (ermioniaea  R)  uir  BR  ex  suse  ar- 
meniae  uir  b ||  14  YAIKON"  A (Y  i)  nePrACTlKON-  GZAN- 
T€A(Cadd.  i)TIKON  BR  H 15  ePMENeYTIKON  BR  1|  YAI- 
KON  BR  II  17  armonica  BR  [I  18  rytmica  BR  |1  quae  ad 
uerba  metrica  om.  R |]  19  YTTEprACTIKON  BR  corr.  Meib.  || 
quidem  br  ||  tractatus  pro  tractus  coni,  Meib,  |I  21  ^legendum 
censeo  fieXoiTotCa  puBponoua  uoincic.  Melopoeiae  autem  partes 
sunt  tres  Xfivic  (pro  quo  hic  inepte  X^Eic)  Kol  XPficic.  Qua- 
rum partium  subdiuisiones  rursus  adferendo  perueniremus  tandem 
ad  TrXoKiqv’  Meibomius  ||  moelopeia  B melopeia  R ||  Xf^ipic 
Meibomius  lexisZ?/i  j|  HAOKG  B 0 eZANTCACTIKON  B ZAN- 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIIII 


353 


positionem  pertinere  uidetur  et  habet  partes  tres  6pya- 
viKOV  ihbiKdv  UTTOKpimdv , quae  inferius  rerum  ordo 
disponet,  nunc  de  prima  uoce  uelut  de  sonitus  totius 
parente  dicemus. 

s Omnis  uox  in  duo  genera  diuiditur,  continuum  atque  937 
diuisum.  continuum  est  uelut  iuge  conloquium,  diuisum 
quod  in  modulatione  seruamus.  est  et  medium,  quod  msiSG 
utroque  permixtum  ac  neque  alterius  continuum  modum  < 
seruat  nec  alterius  frequenti  diuisione  praeciditur,  quo 
10  pronuntiandi  modo  carmina  cuncta  recitantur,  horum 
illa,  quam  in  diuisas  partes  certasque  deducimus,  Dia- 
stematica  nominatur  et  ei  parti  quae  Harmonica  uocatur 
aptanda  est. 

Quae  quidem  Harmonica  habet  partes  disputationis  938 
15  septem,  primam  de  sonis,  secundam  de  spatiis,  tertiam  de 
systematis,  quartam  de  genere,  quintam  de  tonis,  sextam 
de  commutationibus,  septimam  de  modulatione,  quam 
melopoeiam  uocamus.  ac  prius  de  sonis,  ubi  artis  est 
elementum,  sonus  quippe  tanti  apud  nos  loci  est,  quanti  939 
20  in  geometricis  signum,  in  arithmeticis  singulum,  phthon- 
gos  sonos  dicimus,  uerum  phthongus  dicitur  uocis  mo- 
dulatae particula  una  intentione  producta,  est  autem  in- 
tentio, quam  dicimus  tasin,  in  qua  uox  consistit  ac  perse- 
uerat.  sonus  phthongus  uel  speciatim  uel  generaliter 
25  appellatur;  sed  generale  uocabulum  ei  specialia  habent 
quae  IbiorriTec  Graia  uoce  perhibentur,  ut  si  quem  ad 
modum  nobis  scribendum  sit  cogitemus,  ita  haec  uirtus 
phthongi  docet  quid  uel  acutius  exeramus  uel  lenius  re- 


THTIKON  R II  2 OAIKON  Rb  (quid  in  B primitus  scriptum 
fuerit  non  dispido)  ||  interius  Bli  corr,  p |j  3 de  om.  R |j 
8 utrumque  ||  9 quo  Meibomius  ut  BR  [I  12  et  14  armo- 
nica  BR  armonia  b I|  16  diastematis  b |1  quarto  B^R  [] 
quinto  B^R  j)  sexto  B^R  ||  17  VII  in  ras.  b ||  18  melopeiam 
R II  est  artis  R ||  20  aritmeticis  BR  I|  ptongos  BR 
21  ptongns  BR  ||  23  tasin  Leid.  tasis  BR  I|  24  ptongus  BR 
25  uocabulo  B'R  I|  speciale  R speciali  B aliquae  B quae  R 
habent  et  specialia  quae  p |J26  16i6TnTec  Grot.  ideotetra  R 
idioteta  corr.  in  idiotheta  B al  ideit&ra  add.  b ||  perhibetur 
b II  27  hae  R ||  28  ptongi  BR  ||  acutius  Grot.  acuminis  BR  || 

UABTIANDS  CAPELLA  23 


Digilized  by  Google 


354 


MARTIAXI  CAPELLAE 


940  mittamus,  uerum  ex  istis  alia  faciunt,  alia  patiuntur, 
faciunt  intentio  uel  remissio,  patiuntur  acumen  et  grauitas. 
productio  autem  est — hoc  est  dtiiTacic — uocis  commotio 
a loco  grauiore  in  acutum  locum,  avecte  uero  contra,  nam 
ab  acuminis  culmine  in  graue  quiddam  seriumque  descen-  5 
dit.  fit  autem  soni  grauitas  cum  ex  intimo  quidem  spi- 
ritus trahitur,  acumen  uero  ex  superficie  oris  emittitur, 
sunt  igitur  innumerabiles  soni  sed  specialiter  per  singulos 
tropos  C^duodeuiginti  tantum  poterunt  conuenire , quorum 

941  nomina  superius  memoraui.  quorum  prior  est  adquisi-  lo 
tus,  qui  ideo  tali  nomine  nuncupatur,  quoniani  eorum 
quae  tetrachorda  nominantur  nulli  omnino  consentit  sed 
extrinsecus  uelut  adqui-)>situs  accedit  propter  consortium 
mediae,  cui  concinere  consueuit.  qui  adquisitus  uno  tono 

a principali  principalium  separatur,  quae  principalis  prin-  i5 
cipalium,  quia  prima  in  tetrachordo  conlocalur,  quasi 
cuiusdam  rectoris  nomen  accepit;  subprincipalis  denique 

942  dicitur  , quae  principali  subiecta  coniungitur.  principa- 
lium uero  4vap|i6vioc  et  xpuipamdc,  quam  nos  uix  for- 
san recte  colorabilem  memoramus,  et  ideo  hoc  nomen  20 
accepit,  quia  inter  principales  colores  album  tetrumque 
quicquid  interiacens  inuenitur  colorabile  Graia  significa- 
tione perhibetur,  ergo  enarmonius  chromaticus  itemque 
diatonus,  quam  extentam  dicimus,  indicia  sunt  generum 
modulandi,  multiplex  quippe  tetrachordorum  ratio  sic  25 
firmatur,  principalis  autem  mediarum,  quia  prima  est 
medii  tetrachordi,  ideo  id  nomen  accepit;  cui  subnexa 
subprincipalis  mediarum  esse  dicitur,  denique  reliquae 
tres  sui  similibus  oboedient,  dictum  uero  hoc  tetraebor- 
dum  mediarum,  quia  in  medio  locatum  est  inter  principa-  so 


3 est  dei.  in  1|  6 quidam  B^R  ||  7 traitur  BR  [|  9 XVIII 
Bamb.  393  uiginti  octo  BD  [j  12  tetracorda  BD  ||  16  tetra- 
cordo  BD:  omittam  h in  hoc  uoc.  notare  detinam  ||  17  rectores 
B^R  11  19  6NAPMONIOYC  BR  ||  KPOMATIKOYC  BR  |1 
quam  R quae  B quem  b ||  23  cromaticus  BR  ||  24  diatonos 
BR  II  indicio  b ||  genera  B l rum  add.  b ||  27  cuius  B^R  || 
29  suis  b II  similibus  p simili  usu  R et  fortatte  B similes  sub  r 
similes  b ||  ubedient  || 


D ^ by  GoogK 


LIBER  VIIII 


355 


lium  teirachordum  et  tetrachordum  coniunctarum.  post  943 
supra  dictas  autem  quae  sequitur  media  nominatur : quae 
ideo  media  dicitur,  quia  tam  grauis  modi  finis  est,  quam 
in  tropis  omnibus  futuri  acuminis  caput,  atque  ipsius  quo- 
5 dam  modo  uinculo  tam  grauis  modulatio  quam  acula  co- 
nectitur, ut  in  Lydio  modo,  ubi  rectum  iota  est.  uerum 
post  mediam  extendentem  hemitonium  coniunctarum  erit 
tertia,  quae  in  eodem  modo,  id  est  Lydio,  L litteram  pro 
nota  habebit,  post  hanc  illae  quae  a nohis  superius  ex- 
10  pressae  sunt  tres  sequentur  dvappovioc  XPUJpaTiKOC  et 
bidiTOVOC,  quae  et  paranete  dicitur,  quam  Latine  paene 
ultimam  perhibemus,  post  quam  ultima  sociatur,  quae 
ideo  dicta  est  coniunctarum  ultima,  quia  in  hoc  tetra- 
chordo finem  tenet,  omne  autem  tetrachordum  coniun- 
15  ctarum  ideo  dictum , quia  mediae  ipsi , quae  perfectam 
symphoniam  prima  conpleuit,  adiungitur  ac  producente 
media  sequentem  tonum  flle  qui  sequitur  sonus  TTapape-  320  Q 
coc  nominatur,  quod  hunc  satis  proximum  sonus  adiunctae 
modulationis  offendat,  dehinc  diuisarum  tertia,  quae  ple-  944 
20  num  systema  diapason  finit,  unde  diuisarum  tertia  perhi- 
betur. post  hanc  soni  ceteri  consecuntur.  sonus  uero 
* diuisarum  ideo  hoc  nomen  accepit,  quia  uno  et  dimidio 
tono  a mediae  fine  diuellitur.  post  hoc  tetrachordum  ex- 
cellentium conlocatur,  quod  ideo  excellens  nomen  accepit, 

25  quia  in  singulis  tropis  in  omne  acumen  erigitur,  in  singu- 
lis modulationibus  fastigiatur.  horum  igitur  sonorum,  id  945 
est  phthongon,  sunt  alii  quos  consistere  et  perseuerare 
necesse  est,  alii  uero  sunt  uagi.  denique  alii  papuTTUKVOi 
nominantur,  alii  pecoiTUKVOi  perhibentur,  spissum  uero 


7 emitonium  BR  []  8 id  eet  inducta  in  11  1 litteram  scri- 
psi litteram  BR  labda  supinum  codex  Grotii  Jj  10  KPOMATI- 
KA(AR)I  BR  KPOMATIKOC  b [j  11  AIATONOC  BR  [j 
poenaeultimam  R poenultimam  r penultimam  B ||  12  ulti- 
mam B'R  11  15  media  R H 16  synfoniam  BR  |1  20  diuisarum 
b coniunctarum  R ei  ut  uidetur  B H 26  fastigatur  B'R 
27  ptongon  BR  [1  aliquis  H 28  BAPYnVrNOI  BR 

29  MECOTTYrNOl  B MECOnYrNOY  R:  deinde  alii  6g0mj- 
Kvoi  add.  codex  Grotii  H 

23**^ 


Digitiztia  l 


356 


MARTIAKI  CAPELLAE 


dicitur  trium  sonorum  conpositiua  quaedam  qualitas. 
PapuTTUKVOi  autem  sunt  qui  uelut  regiones  primas  spissi 
retentant,  pecoTTUKVOi  <uero  qui  media  possident,  6^v- 
TTUKVOi  qui  ultima  tenent,  Sttukvoi  qui  in  positionem  so- 
norum trium , qui  sunt  spissi , nullo  genere  aut  lege  iun-  6 

946  guntur.  stantes  autem  perseuerantesque  dicuntur  uel 
Sttukvoi  uel  papuTTUKVOi)>  qui  ueluti  quandam  speciem 
et  formam  sibi  principalium  uindicabunt.  ide.o  autem  a 
quibusdam  statarii  nominantur,  quia  diuersas  extentiones 
recipere  non  possunt,  alii  autem  uagi  et  errantes  haben-  lo 
tur,  quia  interdum  largiora,  interdum  minora  spatia  rece- 
perunt: sed  hi  alii  TrapuiraToeibeic  alii  Xixavoeibek  uo- 
cantur.  uerum  primi  ideo  sic  dicuntur,  quod  statim  prio- 
ribus subnectantar.  Xixavoeibek  dicuntur  a digito,  qui 
minister  artis  et  canius  singulos  mouet.  est  autem  pri-  is 

947  mus  a pollice,  hi  uero  alii  sibi  in  uicem  congruunt,  alii 
discrepant  et  resultant,  sed  illi  6p6q)UJVOi  quia  sibi  in 
uicem  coniungunlur,  bidupmvoi  autem  id  est  dissentientes 
sunt  qui  cum  percussi  fuerint  in  uicem  discrepant,  6p6- 
qimvoi  qui  uocis  quidem  aliam  significationem  gerunt,  20 
eundem  tamen  inpetum  seruant.  sunt  autem  et  aliae  so- 
norum diuersitates.  et  prima  quidem  per  intentionem, 
ut  aut  acumine  aut  grauitate  dissentiat,  secunda  per  spa- 

d^ifftiorum  perceptionem,  cum  uni  aut  plurimis  coniungitur 
spatiis,  tertia  per  coniunctionem  systematis,  quo  aut  25 
unum  aut  plura  recipit,  et  quod  secundum  morem  dicitur 


2 BAPYnvrNOI  B BAPYnVrNOC  R II  aute  B ||  spis- 
sis B II  3 retantant  R (I  MeCOnYPNOI  B MeCONYPNOl 
R II  ante  media  add.  in  B'^  ||  OKYnYfNOI  B OKYHY- 
TNOY  B II  i et  7 AnYPNOI  B AHYrNOY  D ||  7 BAPY- 
nYTNOI  B BAPinYTNOY  ||  8 a quibusdam  h quidam 
BR  II  9 extensiones  b ||  12  his  b ||  nAPYnATIO***C  B HA- 
PinATOIAICR  II  AIKAONIAIC  .B  AYKAONIAIC /t  I)  14  Al- 
KAONIAIC  B AYKAONIAIC  R ||  dicunt  R |]  dicito  B^R  M 
quos  b II  15  etBR  ad  6 II  16  his 'fi' j]' 0M04>0NI  .BB  pro  eo 
Gratius  coni.  cu|Liqpiuvoi  (j  18  AIAtONI  B AIATOM  R || 
19  sunt  R II  0M04>0NI  RR  I|  23  aut  post  ut  om.  R |)  25  com- 
munionem Meibomius  coniunctionem  BR  |] 


Digitized  by  Googie 


LIBER  VIIII 


357 


id  est  Kai’  f|0oc : alium  quippe  morem  acula  significant, 
alium  grauiora. 

Nunc  iam  de  diastematis  disserendum,  diastema  est  948 
uocis  spatium,  quo  acuta  et  grauior  includitur,  sed  in  dia- 
s sternatis  alia  breuiora  illa,  quae  sunt  in  diesi  enarmonia; 
maiora  uero  sunt,  quae  per  singulos  tropos  bis  ex  omni- 
bus faciunt,  quo  nihil  maius  in  tropis  possumus  inuenire. 
atque  in  spatiis  alia  sunt  conposita , alia  disiuncta  atque  949 
asyntheta.  et  conposita  sunt  quae  per  ordinem  currunt, 

10  inconposila  autem  quae  ex  diuersis  sibi  in  uicem  copulan- 
tur. item  alia  logica,  alia  aloga  memorantur,  ac  rationa- 
bilia illa  sunt  quorum  consensu  possumus  praestare  ratio- 
nem, inrationabilia  quibus  non*subest  ratio,  item  alia 
conuenientia,  alia  discrepantia,  tuncque  alia  enarmonia, 

15  alia  chromatica,  alia  diatonica,  item  alia  artia,  alia  perissa. 
sed  prima  aequalia,  secunda  excurrentia  memorabo, 
uerum  aequalia  sunt , quae  in  aequas  paries  poterunt  se- 
parari, ut  tonus  in  duo  hemitonia ; perissa  autem,  quae  in 
tria  hemitonia  discernuntur,  deinde  alia  diastemtita  spissa,  950 
20  alia  rariora,  spissa  sunt,  quae  per  diesis  colliguntur;  ra- 
riora, quae  tonis,  et  in  his  alia  sibi  congruunt,  alia  dis- 
crepant. sed  discrepantium  nimia  multitudo,  conuenien- 
tia uero  per  singulos  tropos  sex  sunt,  id  est  diatessaron 
quod  de  quattuor  dicimus,  diapente  quod  de  quinque, 

25  dehinc  diapason  quod  ex  omnibus  concinet;  illud  etiam, 
quod  ex  omnibus  et  ex  quattuor  constat  uel  ex  omnibus 
et  ex  quinque  uel  bis  ex  omnibus,  quod  bis  diapason  dici- 
tur. sed  illud  quod  diatessaron,  hoc  est  ex  quattuor  dici-  951 

1 KATA60N  R II  3 nunt  R ||  desserendum  R ||  4 post 
acuta  add.  uox  & U 5 post  alia  add.  sunt  d ||  6 quod  b [| 

8 diiuncta  R jj  9 post  uarias  correcturas  asinteta  b syntetae 
R assytetae  r |1  et  om.  R ||  11  ita  R'R  ||  12  consensu  scri- 
psi consensui  b consensus  BR  H rationem  p per  portio- 
nem R proportionem  b partionem  R ]]  14  conuenientia  Gro- 
tius  conhibentia  R conibentia  bB  ||  15  cromatica  BR  ||  diato- 
tica  R II  arcbia  BR  ||  18  et  19  emitonia  BR  jj  23  singulos  BR 
omnes  b ||  aiateccapan  R []  25  AIAPACON  R lAIAHACON 
R II  continet  R'R  ||  26  ex  om.  R ante  quattuor  |1  28  illut  R [| 
AIATeCCApan  R || 


Digitized  by  Google 


358 


MARTIANI  CAPELLAE 


322Gi\yr , recipil  sonos  quattuor,  spatia  tria,  tonos  duo  semis, 
hemitonia  quinque,  diesis  uero  decem,  et  est  in  epitriti 
<(ratione,  ut  sunt  quattuor  ad  tres,  diapente  quod  ex 
quinque  est,  sonos  recipit  quinque , spatia  quattuor,  tonos 
tres  semis,  hemitonia  septem,  diesis  XIIII  et  est  in  he-  ^ 
miolia  ratione,  quod  sunt  tres  ad  duo.  diapason  autem 
sonos  habet  octo,  spatia  septem,  tonos  sex;  hemitonia  ge- 
minat, diesis  quadruplicat  atque  in  diplasia  ratione  uer- 

952  satim,  quae  est  unum  ad  duo.  quod  uero  ex  omnibus  et 
ex  quattuor  dicitur,^  sonorum  est  undecim , spatiorum  lo 
decem,  tonos  habet  octo,  hemitonia  duplicat,  diesisque 
praedicta  ratione  multiplicat,  et  est  in  diplasi  et  diametri 
regula  ut  sunt  octo  ad  tres,  quod  uero  ex  omnibus  et 
quinque  constat,  recipit  sonos  duodecim,  spatia  undecim, 
tonos  nouem  semis,  hemitonia  geminantur,  diesis  tetra- 15 
piantur,  et  est  in  triplasia  ratione  ut  quattuor  ad  duo- 

953  decim.  quod  disdiapason  dicitur,  habet  sonos  quindecim, 
spatia  bis  septena , tonos  decem  ac  duo , hemitonia  dupli- 
cata, diesis  quadraginta  octo  atque  est  in  tetraplasi  ra- 
tione ut  sunt  duodecim  ad  tres,  est  autem  tonus  in  epogdoi  20 
ratione,  ubique  diesin  in  enarmonio  debemus  accipere, 
quae  est  in  quarta  particulatione. 

954  Nunc  quid  sit  systema  perhibendum,  systema  est 
magnitudo  uocis  ex  multis  modis  constans,  quae  licet 
multa  diuisionum  genera  recipit,  tamen  quia  eadem  et  in  25 
diastematis  memoraui , praeteream,  sunt  autem  absoluta 
ct  perfecta  systemata  numero  octo,  et  primum  est,  quod 
ab  adquisito  quem  TrpocXajupavojuevov  dicimus,  ad  rae- 


1 duos  5 II  2 emitonia  BR  quod  amplius  non  notabo  || 

* 6 XUII  Db  septem  b ||  emiolia  BD  |j  8 duplasia  b ||  11  octo 
et  semis  p ||  emitonium  B^R  ||  duplicat  b eadem  BR  || 
12  et  est  om.  R ||  15  aiesis  R Aietic  B Aiecic  h N tetrapli- 
cantur  b ||  17  aicaia  HACON  B BICAIAHACON  b AC- 
AIATTACON  R ||  19  est  om.  R ||  20  autentonos  R ||  epocdoi 
BR  II  21  in  om.  B^R  U 22  est  R ee  jff  ||  23  num  wR  ||  sy- 
stima  ||  24  ex  multis  modis  add.  in  marmne  R : sed  hodie 
solum  ex  m comparent  ||  26  praeterea  B^R  jf  28  TTPOCAAM- 
BANOM6NON  B nPAA0BANOO)€NON  R || 


Digitized  by  GoogI 


LIBER  VIIII 


359 


diam,  quam  mesen  diximus,  omue  condcilur.  secundum 
quod  a principali  principalium  inparameson  usque  tenditur, 
tertium  quod  a subsprincipali  principalium  in  diuisarum 
tertiam  iungitur.  quartum  quod  ab  extenta  principalium 
5 usque  in  diuisarum  diatonum  profertur,  quintum  quod  a 
principali  mediarum  in  neten  diuisarum  usque  progreditur.  323 G 
sextum  quod  a subprincipali  mediarum  in  tertiam  excel- 
lentium trahitur,  septimum  quod  a mediarum  extenta  in 
excellentium  diatonon  excurrit,  octauum  quod  a media 
10  excellentium  in  ultimam  ducitur. 

Quibus  excursis  genera  tetrachordorum  modulandi-  955 
que  discurram,  tetrachordos  est  IIII  chordarum  cum 
certa  'qualitate  diuisio.  genera  modulandi  sunt  tria  evap- 
|n6viov  buxTOVOv.  et  enarmonion  quidem  dicitur,  959 

15  quod  pluribus  spatiis  et  angustioribus  separatur,  diatonon 
uero,  quod  tonis  copiosum;  chroma,  quod  de  hemitoniis 
conponitur.  sic  ut  enim  quod  inter  album  nigrumque 
est,  color  dicitur,  ita  hoc  chroma,  quia  inter  utrumque 
est,  nominatur,  et  enarmonion  quidem  cum  ab  inmuta-  957 
20  bilibus  sonis  cingitur,  modulationi  oboediet  in  acumen  per 
diesin  et  diesin  et  diatonon  inconpositum ; in  grauem  uero 
sonum  e contrario  modulatio  tota  submittitur,  chroma 
autem  hoc  modo  melos  accipit:  per  hemitonium  et  hemi- 
tonium  et  tria  hemilonia,  quae  inconposila  prouenient; 

25  in  grauem  uero  ex  diuerso  recurret,  at  uero  diatonum 
ipsis  contentum  sonis  in  acumen  quidem  ita  accipiet  mo- 
dulationem, ut  per  hemitonium  et  tonum  modum  integrum 
compleat,  at  uero  grauiorem  per  contrarium  <ordinem 


1 quam  B'R  [J  mecen  & mexen  ||  2 TT(N  R)APAMH- 
CON  BR  11  4 tertiam  loannes  Grotius  tertium  BR  diatonum 
i 11  G netem  R H 9 diaton  R H 10  ultimum  BR  corr.  Vulc.  H 
12  IIII  om.  B^R  l|  cordarum  BR  (genus  est  quatuor  chorda- 
rum coni.  Meibomius)  H 13  enarmonia  (armonia  R'R)  KPOMA 
BR  II  14  AIATONON  R 1|  14  et  19  et  armonia  BR  et  enar- 

19  ab 
diato- 
II  toto 


mouia  b ||  15  AIATONON  B ||  16  ei  18  croma  BR 
om.  R 11  21  diesim  B'R  U et  diesin  add.  Meibomius 
non  b diaton  B ditoni  R ditono  r ||  22  sonum  a B^R 


BR  II  croma  BR 
nes  Grotius  || 


25  diuersum  B^R  ||  26  is  ipsis  coni,  loan- 


Digitized  by  Google 


360 


MARTIANI  CAPELLAE 


958  persequetur.  sed  nunc  qnaxime  diatono  utimur,  sed  ho- 
rum alia  modulamur  per  agogen,  alia  per  plocen.  per 
agogen  est  cum  per  ordinem  sonus  sequitur,  ploce  autem 
dicitur  cum  diuersa  sociamus,  exhinc  in  modulando  alia 
euthia  dicitur,  quod  est  recta;  alia  anacamptos,  quod  est  & 
reuertens;^  alia  peripheres,  hoc  est  circumstans,  euthia 
est  quae  a graui  in  acumen  erigitur,  anacamptos  quae  e 
contrario  deficit,  peripheres  quae  ad  utramque  aut  com- 

959  modatur  aut  seruit,  sed  cum  tetrachordorum,  quos  qua- 
drifidos  appellamus,  diuisiones  innumerabiles  sint,  sex  lo 
sunt  notae:  enarmoniae  una;  chromatis  tres,  quarum 
prima  quae  mollis  ac  soluta,  secunda  quae  hemiolia  est, 
tertia  quae  est  toniaea;  diatonicae  duae,  mollis  una,  altera 
robusta,  et  modos  quidem  accipit  enarmonia  a tetarte- 
moria diesi,  id  est  toni  parte  quarta;  illud  uero,  quod  i5 
mollius  diximus,  per  tritemoriam  diesin  copulatur;  ipsum 
uero  chroma  hemiolion  fit  ah  hemiolia  diesi  eius  quae  sit 
enarmoniae. 

960  Sed  nunc  de  tonis,  tonus  est  spatii  magnitudo,  qui 
ideo  tonus  dictus,  quia  per  hoc  spatium  ante  omnes  prima  ao 
uox  quae  fuerit  extenditur,  hoc  est  de  nota  qualibet  in 
notam;  ut  a media  in  paramesen,  ut  est  in  Lydio,  si  a iota 
directo  in  sigma  iacens  signa  concurrant,  uerum  quia 
hemitonia  diesisque  quid  uel  quantae  qualesue  sint  docui, 
troporum  etiam  nomina  numerumque  monstraui,  nunc  25 
de  tetrachordis  eloquemur.  nam  singuli  quique  tropi 
tetrachorda  quina  custodiunt,  sic  ut  superius  quoque  noit 
tacui,  uerum  horum  extremos  sibi  aptandos  esse  non 


1 persequitur  B‘/t  II  5 eutia  BD  ||  anacantos  £/) 

6 periferes  BH  |1  6YTTA  B ||  7 ANAKANTOYC  BB 
8 utranque  B'B  f|  11  inarmoniae  B'B  ||  crematis  BB 
12  emiolio  bB  emiolis  B ||  13  toniaea  Meibomius  tonia  BB 
AIATON1K6C  (Hpro  6C7t)  BB  ||  una  altera  om.B^B  adque  B 
14  post  rob:ta  {ita  B)  add.  at  uero  bis  tria  sunt  b II  armonia 
B ||  16  in  ante  illud  add.  B^B  []  16  per  B peri  B 1|  Aiesi  B 
AlcCI  B II  18  6NAPC90NG  B ||  21  de  nota  qualibet  dei.  Mei- 
bomiiis  II  22  paremesen  B'B  j)  lidio  BB  ||  23  simma  BB  corr. 
Grotius  in  Zeta  'coni.  Meibomius  ||  concurrent  b ||  27  non  ta- 
cui b notaui  B nontacui  /1  []  28  exccremos  B || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIIII 


361 


dubium  est.  tetrachordum  quippe  est  quattuor  sonorum 
in  ordinem  positorum  congruens  fldaque  concordia,  sunt  961 
autem  tetrachorda  principalium  mediarum  coniunctarum 
separatarum  excellentium,  et  primum  tetrachordum, 

5 quod  est  grauius,  incipit  a principalium  principali  et  de- 
sinit in  principalem  mediarum*  *****  uerum  principa- 
lium et  mediarum  conexum , quod  coniunctarum  uocatur, 
erit  tetrachordum  a media  in  neten  coniunctarum  usque, 
atque  ab  his  diuisum  longeque  discretum,  quod  est  quar- 
10  tum,  diuisarum  a submedia  in  neten  separatarum  usque 
coniungitur.  quod  autem  ex  diuersis  coniunctum  est,  in 
acutiorem  sonum  et  quintum  excellentium  profertur,  sed 
de  tetrachordis  satis  dictum. 

Nunc  de  pentachordis  uideamus.  ac  similiter  haec  ^25  q 
15  quoque  quinque  esse  non  dubium  est.  primum  igitur, 

..  quod  est  grauius  principalium  esse  dicemus , quod  incipit 
ab  adquisito  et  in  principalem  mediarum  terminatur,  se- 
quens in  acumen  eius  modi  est  et  constat  a principalium 
extenta  in  mediarum  illam,  quae  in  Lydio  iota  rectum 
20  habet,  tertium  autem  coniunctarum  est,  quod  a media- 
rum extenta  in  ultimam  coniunctarum  ducitur,  quartum 
uero,  quod  per  diuisionem  est,  a media  in  tertiam  diuisa- 
rum conecti  solet,  quintum  in  acumen  erigitur,  atque  in 
nete  excellentium  terminatur,  haec  quae  dixi  artis  nostrae  963 
25  doctis-<(simis  adprohantur.  nam  non  sum  nescia  asserere 
quosdam  pentachorda  ab  bemitoniis  initia  posse  sortiri, 
quod  est  in  modulatione  diatonica  situm,  de  qua  superius 
multa  dixi,  sane  notum  atque  intimatum  uelim  adquisi- 
tum  in  omnibus  quidem  aliis  conlocari,  in  his  autem,  quae 

4 tetracordo  B^R  ||  6 excidisse  secandam  a mediaram 
principali  ad  mediam  extenditar  indentur  Meibomio  H 9 atqne 
om.  absqae  R ||  11  coninnctam  et  qnintam  est  et  a nete 
separataram  in  neten  excellentiam  profertar  coni.  Meibomius  || 

14  ante  nane  add.  6 |[  ac  R hac  B ei  b |]  17  sed  ante  se- 
qnens  add.  b H 19  illa  RR*  [1  lydio  iota  b ladiota  BR  [)  recto 
R'R  II  22  tertiam  B tertia  R ultimam  coni.  Meibomius  H 23  so- 
lent R'R  II  24  terminantur  R‘R  ||  artes  R*R  ||  26  quaedam 
D quasdam  R'  ||  pentachorda  Meibomius  totracorda  BD  j] 
AIATONIKAR  AIATONIKAR  ||  29  intra  R || 


Digitized  by  Google 


362 


MARTIANI  CAPELLAE 


non  per  sonos  flant,  in  tetrachordis  fieri  non  posse,  in 
bis  enim  semper  ab  hemitoniis  princi-]>pia  ducuntur,  in 
aliis  autem,  quae  pentachorda  nominantur,  nec  tamen  mo- 
dulationi subiciuntur,  ut  per  sonos  constare  uideatur,  ap* 
ponitur,  secundum  enim  in  his  hemitonium  possumus  5 
ponere. 

964  Nunc  de  transitu  modulantium,  transitus  est  aliena- 
tio uocis  in  figuram  alteram  soni,  fit  autem  transitus  modis 
quattuor:  per  genus , ab  enarmonio  aut  in  chroma  aut  in 
(iiatonon;  uel  per  systema,  ut  a principali  principalium  si  lo 
forte  in  subprincipalem  aut  in  aliud  forte  systematum, 
aut  cum  de  coniunctis  ad  diuisas  transitum  facimus ; uel 
per  tonum,  cum  a Lydio  uel  in  Phrygium  uel  in  alium 
tropum  cantilena  transducitur;  uel  per  modulationem, 
cum  ex  alia  specie  modulandi  in  aliam  desilimus,  uel  cum  i5 
a uirili  cantilena  transitus  in  femineos  modos  flt. 

326r  genere  modulandi  consequenter  edisseram,  melo- 

' poeia  est  habitus  modulationis  effectae,  melos  autem  est 
actus  acuti  aut  grauioris  soni,  modulatio  est  soni  multi- 
plicis expressio,  melopoeiae  species  sunt  tres:  hypatoides  20 
mesoides  netoides.  et  hypatoides  est  quae  appellatur  tra- 
gica, quae  per  grauiores  sonos  constat;  mesoides  quae  et 
dithyrambica  nominatur,  quae  tonos  aequales  mediosque 
custodit;  netoides  quae  et  vo|luk6c  consueuit  uocari,  quae 
plures  sonos  ex  ultimis  recipit,  sunt  etiam  aliae  distan-  25 
tiae,  quae  et  tropica  mela  dicuntur,  aliae  ojiioioXoYiKd. 
sed  haec  aptius  pro  rebus  subrogantur,  nec  suas  magis 
poterunt  diuisiones  afferre,  hae  autem  species  etiam  tropi 


9 croma  BR  cromata  b ||  in  om.  B‘R  ||  10  AIATONON 
B AIATONO  R ||  CICTeMA  BR  ||  aut  a [j  » principali 
principalium — 11  systematum  (sistematum  bR  sustematum  B) 
dei.  Meibomius  |I  12  uel  anie  facimus  add.  B^R  [1  13  lidio  B |1 
frygium  b frygiam  BR  j]  14  tropum  B locum  R |]  uel  inductum 
in  B II  per  melopoeiam  legendum  censet  Meibomitis  1]  20  Y<t>A- 
TOides  B YnATOIAEct  R ||  21  N6TOA6C  R 0 ypatoides  R H 
traica  BR  H 22  MeCOIAGC  qua  R l]  23  AYTTPANIBIKA  B ai 
lipraniambisa  add.  b AYnPANIBIKA  R 24  N6TOIA6C  BR 
26  mele  B^R  ||  alia  b [|  comiologica  BR  tomeologica  b 
28  diuisionis  B J]  efferre  b [[  haec  B^R  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  Vim 


363 


dicunlur.  dissentiunt  autem  raelopoeiae  ipsae  modis  plu-  966 
ribus  inter  se  et  genere , ut  alia  sit  enarmonios  alia  chro- 
matice , alia  diatonos ; specie  quoque , quia  alia  est  hypa- 
toides,  alia  mesoides,  alia  netoides;  tropis  ut  Dorio  Lydio 
6 uel  ceteris.  * omnis  tamen,  qui  melos  incohat,  prae  cun- 
ctis systema  debet  aduertere,  dehinc  sonos  miscere  atque 
conponere.  haec  de  septem  partibus  artis  nostrae  dixisse 
sufficiat. 

Nunc  rbythmos  hoc  est  numeros  perstringamus,  quo- 
10  niam  ipsam  quoque  nostri  portionem  esse  non  dubium  est. 
rhythmos  igitur  est  conpositio  quaedam  ex  sensibilibus  967 
conlata  temporibus  ad  aliquem  habitum  ordinemque  co- 
nexa. rursum  sic  definitur:  numerus  est  diuersorum  mo- 
dorum ordinata  conexio,  tempori  pro  ratione  modulatio- 
15  nis  inseruiens,  per  id  quod  aut  efferenda  uox  fuerit  aut 
premenda,  et  qui  nos  a licentia  modulationis  ad  artem 
disciplinamque  constringat,  interest  tamen  inter  rhyth- 
mum et  rhythmizomenon.  quippe  rhylhmizomenon  ma-  968 
teria  est  numerorum,  numerus  autem  uelut  quidam  artifex 
20  aut  species  modulationis  apponitur,  omnis  igitur  nume-  327  0 
rus  ^triplici  ratione  discernitur,  uisu  audituque  uel  tactu, 
uisu  sic  ut  sunt  ea  quae  motu  corporis  colliguntur ; auditu 
cum  ad  iudicium  modulationis  intendimus ; tactu  ut  ex 
digitis  uenarum  exploramus  indicia,  uerum  nobis  adtri- 
25  buitur  maxime  in  auditu  uisuque.  sed  rhythmice  est  ars  969 
omnis  in  numeris,  quae]>  numeros  quosdam  propriae  con- 
uersionis  accipiat  flexusque  legitimos  sortiatur,  est  quo- 
que distantia  inter  rhythmum  metrumque  non  parua,  sic  ut 
posterius  memorabo,  sed  quia  uisus  auditusque  numero 
30  dicti  sunt  accedere,  hi  quoque  in  tria  itidem  genera  diui- 
dentur:  in  corporis  motum,  in  sonorum  inodulandique 


1 M€AOnON(l6)H  B «6AONONH  R 0 2 inarmonios 
B^R  []  cromaticae  BR  ||  3 spatoides  BR  sypatoides  h [] 
5 incoat  B inchoat  hR  H ante  prae  add.  inOACA  R 1|  9 ryt- 
mos  BR  quod  amplius  non  notabo  ||  10  ipse  r ||  portione  R por- 
tionis r 1]  18  rityzomenon  R ryttizomenon  B ||  ritizomenon 
BR  II  20  modulationi  h ||  21  uel  B et  hD  N 26  ritizete  B 
irstioTti  zete  D ||  30  dicti  sunt  p dictus  BR  [|  in  om,  R || 


by  Googit' 


364 


MARTIANI  CAPELLAE 


rationem,  atque  in  uerba,  quae  apta  modis  ratio  conligarit. 
quae  cuncta  socia  perfectam  faciunt  cantilenam,  diuiditur 
sane  numerus  in  oratione  per  syllabas,  in  modulatione 
per  arsin  ac  thesin,  in  gestu  figuris  determinatis  schema- 
tisque conpletur.  » 5 

970  Verum  numeri  genera  sunt  septem,  primum  de 

temporibus,  secundum  de  enumeratione  uerborum,  quae 
in  numerum  cadere  non  possunt,  quae  rhythmoides  id  est 
similia  numeris  iudicantur  quaeque  tribus  uocabulis 
discernuntur  hoc  est  enrhythmon  arrhythmon  rhythmoi- 10 
des.  tertium  de  pedibus,  quartum  de  eorum  genere, 
quintum  est  quod  agogen  rhythmicam  nominamus  id  est 
quo  genere  numerus  modique  ducantur,  sextum  de  con- 
uersionibus.  ultimum  rhythmopoeia  id  est  quem  ad  mo- 
dum procreatio  numeri  possit  effingi.  15 

971  Primum  igitur  tempus  est  quod  in  morem  atomi  nec 
partes  nec  momenta  recisionis  admittit  ut  est  in  geome- 
tricis punctum,  in  arithmeticis  monas  id  est  singularis 
quaedam  ac  se  ipsa  natura  contenta,  sed  numerus  in 
uerbis  per  syllabam , in  modulatione  per  sonum  aut  spa-  so 
tium  quod  fuerit  singulare,  in  gestu  incipiente  corporis 

52St?motu  quod  schema  diximus,  inuenitur.  atque  hoc  erit 
breuissimum  tempus,  quod  insecabile  memoraui.  conpo- 
situm  uero  quod  potest  diuidi  et  quod  a primo  aut  duplum 
est  aut  triplum  aut  quadruplum,  eatenus  enim  tempus  25 
omne  numeri  profertur  atque  ei  finis  est,  qui  plenae  ra- 
tionis est  terminus  atque  in  hoc  numerus  toni  similis  in- 
uenitur ; ut  enim  ille  per  quattuor  species  hoc  est  diesis 
diuiditur,  bic  etiam  quaternaria  temporum  modulatione 
concluditur.  so 

972  Sed  eorum  temporum,  quae  ad  numeros  copulantur. 


2 sociata  p |i  4 tesin  B^R  ||  scematisque  BR  ||  5 con- 
plet  B^R  II  7 numeratione  R |]  8 rytmoide  ||  11  tertio 
II  12  quod  27  de  R ||  18  aryt  (h  add.  b)  meticis  BR  || 
19  contempta  R'R  ||  21  singulari  R ||  gestum  b [|  post  gestu 
add.  et  R'R  |l  incipientem  BR  ||  22  motum  R*R  ]|  scema  BR  || 
31  et  post  sed  add.  R || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIIII 


365 


alia  sunt  ((uae  enrhythnia  tempora  nominantur,  alia  quae 
arrliytbma,  tertia  quae  rhylhmoide  perhibentur,  et  en- 
rbythma  quidem  sunt,  quae  ratione  certa  ordinem  ser- 
uant,  ut  in  duplici  uel  bemiolio,  ut  in  aliis,  quae  alia  ra- 
5 tione  iunguntur.  arrbythma  sunt,  quae  sibi  nulla  omnino 
lege  consentiunt  ac  sine  certa  ratione  coniuncta  sunt, 
rhythmoides  uero  in  aliis  numerum  seruant  in  aliisque 
despiciunt,  quorum  temporum  alia  CTpoYT^^tt  'hoc  est  973 
rotunda  perhibentur,  alia  TrepmXem.  et  rotunda  sunt, 

10  quae  procliuius  et  facilius  quam  gradus  quidam  atque  ordo 
legitimus  expetit  praecipitantur,  TrepiTrXeuj  uero  quae  am- 
plius quam  decet  moras  conpositae  modulationis  innectunt 
seque  ipsa  ^tardiore  pronuntiatione  suspendunt. 

Sed  temporum  alia  simplicia  sunt,  quae  podica  etiam  974 
15  perhibentur,  pes  uero  est  numeri  prima  progressio  per 
legitimos  et  necessarios  sonos  iuncta,  cuius  partes  duae 
sunt , arsis  et  thesis,  arsis  est  eleuatio,^  thesis  depositio 
uocis  ac  remissio,  sed  pedum  differentiae  sunt  septem.  975 
per  magnitudinem  cum  alios  simplices  alios  multiplices 
20  pedes  ponimus:  et  simplices  quidem  ut  est  pyrrhichius, 
conpositos  uero  ut  sunt  paeones  uel  eorum  pares,  et 
simplices  quidem  dicuntur  qui  temporibus  diuiduntur,  329  G 
conpositi  autem  qui  in  pedes  etiam  resoluuntur.  alios 
uero  alogos  hoc  est  inrationabiles  nominamus,  quorumque 
25  ratio  nulla  praestatur  sed  incondita  quaedam  conpositio 
profertur,  alia  deinde  diflerentia  est,  quae  per  diuisionem  976 
quaeritur,  qualis  existit,  hoc  est  noia,  cum  uarie  et  multi- 
pliciter ea  quae  conexa  fuerint  diuiduntur.  atque  illi,  qui 


1 et  2 enrythma  b eiytma  bli  ||  1 temporum  B (u  in 
ros.)  II  2 ei  b aritma  B et  similiter  B ^ 2 rytmoides  6 1|  4 et 
ante  ut  add.  b H in  ante  alia  add.  rB^  j|  7 numeros  b (I 
8 stryngyla  BR  tirig^illa  R™  []  9 ei  11  TT6PITTA6C  (C  ex  0 
corr.)  B H 9 TT6PINA60  R corr.  Meibomius  ||  11  expetitur  BR 
expetit  b expeditur  r [j  TT6PITTA60  R ||  12  modulationes 
B^R  11  16  poes  D H 17  tesis  B 1]  tesis  BR  1 extensio  add.  b [] 
20  pyrrichius  BR  ||  21  poeones  BR  ||  post  pares  lacunae 
signum  posuit  Weslphalius  (fragm.rhythmicorumGr aecorum p.  51)  || 
28  ad  illi  add.  al  illos  b |j  illa  qua  (ita  uulgabatur)  delere  uide- 
tur  Westph.  H 


Digitized  by  Google 


366 


MARTIANI  CAPELLAE 


simplices  pedes  esse  multiplices  nominamus,  alia  est, 
quae  per  diuisionem  fieri  consueuit.  septima  quae  per 
oppositionem  fit  id  est  cum  duobus  pedibus  acceptis  unus 
habet  prolixius  tempus , quod  praecedit  ex  ordine,  illud 
autem  tempus  quod  insequitur  angustius , uel  cum  per.  5 
contrarium  ordinem  tempora  praedicta  uertuntur. 

977  Rhythmica  uero  genera  sunt  tria,  quae  alias  dactylica 
iambica  paeonica  nominantur,  alias  aequalia  hemiolia  du- 
plicia. denique  eUam  epitritus  sociatur,  et  enim  unus 
semper,  cum  sibi  fuerit  aptatus,  ut  aequalis  conuenit.  tria  lo 
uero  ad  duo  numerus  hemiolius  est.  duplex  uero  qui 
fuerit  ad  singularem , geminam  rationem  tam  syllabarum 
quam  temporum  seruat.  quattuor  uero  ad  tres  epitriti 
modum  facit,  sed  quae  aequalia  diximus,  eadem  dactylica 
esse  dicemus,  denique  in  dactylico  genere  signa  aequali  i5 
sibi  iure  nectuntur:  uerum  ad  alterum  uel  ad  numerum 
geminum  duo  uelut  forte  aequalitas  numerosa  decurret, 
sequitur  iambicum  genus,  quod  diplasion  superius  ex- 
pressi ; in  quo  pedum  signa  duplicem  rationem  ad  in  uicem 
seruant  siue  unus  ad  duo  siue  ad  quattuor  gemini  uel  20 
quicquid  ad  duplum  currit,  hemiolium  sane  quod  paeo- 
nicum  memoratum  tunc  est  cum  pedum  signa  hemiolii 
rationem  iusque  sectantur  ut  ad  duo  tria  sunt,  accidit 
autem  etiam  in  epitriti  ratione  saepe  numerus,  cum  pes  in 
eo  accipitur , qui  sit  ad  tres  quattuor,  sed  iam  ad  ordi-  25 
nem  recurramus. 

550^  Aequale  est  igitur  numeri  genus,  quod  a disemo  us- 
que in  sedecim  pedes  procedit,  disemus  autem  appella- 


1 ante  pedes  add.  & r ||  esse  dei.  r |]  ante  multiplices  add. 
& r II  nominamus  o.m.  B^R  ||  2 septimus  B^R  ||  7 dactilica 
BR  II  8 ianbica  R ||  poeonica  B peonica  R ||  alias  BR  alia 
br  II  alia  emiolia  alia  duplicia  ^ ||  9 unus  b unis  BR  uni  r || 
11  emiolius  BR  quod  notare  desinam  ||  quae  bR  qui  B || 
14  esse  post  aequalia  add.  b ||  dactilica  BR  quod  notare  desi- 
nam II  15  dicimus  R*  ||  genera  B^R  ||  16  uerum  BR  uel 
unum  b ||  17  decurrent  r ||  18  ianbicum  b ||  20  unius  BR  [| 
21  poeonicum  BR  ||  23  sunt  br  erunt  BR  ||  26  redeamus 
b II  28  procedunt  BR  corr.  p || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIIII 


367 


tur  pes,  qui  per  arsin  et  thesin  primus  constare  dicitur  ut 
est  leo.  duplum  uero  incipit  a trisemo , decem  et  octo 
autem  syllabas  in  Gnem  usque  deducet,  hemiolium  sane 
a pentasemo  ducit  exordium,  impletur  autem  in  quindecim 
5 numero,  epitritus  ab  heptasemo  principium  facit,  quat- 
tuordecim similibus  idem  ponens,  cuius  difficilis  est  usus, 
atque  hos  quidem  omnes  numerorum  ordines  ideo  memo- 
rauimus,  ut  singulorum  leges  per  uniuersa  seruentur. 

Sed  numerorum  alii  sunt  conpositi  alii  inconposili  979 
10  alii  permixti.  <^et  conpositi  e duobus  generibus  uel  plu- 
ribus cohaeserunt  inconpositi  qui  uno  pedum  genere 
consistunt  ut  sunt  tetrasemi.  mixti  uero  qui  aliquando^ 
in  pedes,  aliquando  in  numeros  resoluuntur  ut  in  hexa- 
semo  numero  accipere  debemus,  at  uero  eorum,  qui 
15  conpositi  esse  dicuntur,  alii  per  copulas  alii  uero  per  pe- 
riodum colligantur,  et  enim  cu2[utioc  id  est  copula 
duorum  pedum  in  unum  est  ascripta  conexio,  qui  [in] 
dissimiles  sibi  positi  esse  uidentur.  periodos  sane  est 
pedum  conpositio  plurimorum , quique  dissimiles  sibi  in- 
2opares^i/g  sociantur,  dissimilitudinum  sane  differentiae  980 
tres  erunt : per  magnitudinem  per  genus  per  oppositio- 
nem. per  magnitudinem  cum  ex  disemo  uel  tetrasemo 
conponitur  numerus,  per  genus,  cum  diaplasium  aut  he- 
miolium simul  iungimus  uel  quod  ex  pluribus  aequaliter 
25  copulatur,  per  oppositionem,  id  est  per  antitbesin,  cum 
aut  primos  disemos  ponimus  insequentibus  longe  potiori- 
bus  aut  tetrasemos  disemis  insequentibus  applicamus, 
uerum  notum  esse  conueniet  unum  etiam  pedem  posse 
sufficere  ad  conplendam  periodon,  si  solus  ceteris  inae- 
30  qualis  inseritur. 

2 tesin  B^R  [|  3 sillabas  B \\  ^ pensasemo  B^Rh  |J  5 epta- 
semo  BR  ||  6 pones  R ||  7 hi  B^  hii  R ||  11  coeserunt  [J  13  pede 
B II  exasemo  BR  ||  16  colliguntur  b I|  sizigia  B sinzygia  b || 

17  pedum  inductum  in  B ||  in  dei.  IVestphalius  | 18  nideantur 
B^R  II  est  post  sane  dei.  et  post  positio  add.  b [ 20  pares  b 
que  add.  WestphaHus  ||  26  per  om.  R |1  antitesin  BR 
26  dissemos  B ||  aut  post  ponimus  add.  B^R  ||  longioribus  pi'o 
longe  potioribus  coni.  WestphaHus  ||  27  dissemis  BR  ||  apli- 
camus  B^R  ||  28  esse  notum  R ||  29  sio  B^R  || 


DigitiZKU  by  Googll 


368 


MARTIANI  CAPELLAE 


981  Sed  eorum,  quae  io  pedem  reccidunt,  dactylicum  genus 
331 G primum  est,  in  quo  genere  pedes  inconpositi  uocabuntur, 

qui  numero  sunt  quinque,  id  est  proceleusmaticus  dacty- 
lus anapaestus  spondeus  simplex  et  spondeus  maior,  ac 
proceleusmaticus  quidem  est,  qui  et  positionem  breuem  s 
et  elationem  breuem  relinet,  utetur  autem  hic  idem  tetra- 
semo  frequentius,  namque  et  disemus,  id  est  qui  duobus 
temporibus  inpletur,  proceleusmaticus  quidem  sed  breuior 
nominatur,  ille  uero  maior  est,  qui  ex  quattuor  breuibus 
efficitur,  at  uero  breuior  id  est  disemus  synecbes  uoca-  lo 
tur,  quia  ipsa  adsiduitas  et  frequentia  conprehendentis  se 
in  uicem  syllabae  nec  magnitudinem  aliquam  nec  modum 
diuisae  potestatis  extendit  ideoque  eo  raro  uti  decet,  ne 
adsiduitas  breuis  syllabae  carmen  ipsum,  quod  cum  digni- 
tate aliqua  proferri  oportet,  incidat,  in  permixtione  uero  i5 
aliorum  pedum,  qui  longiores  ponuntur,  decenter  aptatur, 
ut  illorum  prolixam  moram  interueniente  sua  celeritate 
conpenset.  quare  proceleusmaticus,  qui  ad  numeros  apta- 

982  tur,  quadrisemo  exordium  debet  accipere,  anapaestus 
qui  uocatur  accipiet  elationem  pedis  unius  temporis,  posi-  so 
tionem  uero  duorum  temporum  faciet,  monochronon 
quippe  dicitur  tempus  etiam  cum  longa  ponitur,  quae 
longa  duo  tempora  recipere  consueuit;  uel  cum  tria  tem- 
pora simul  breuia  conlocahlur,  uel  cum  sunt  quattuor 
numero,  quae  omnia  ad  conparationem  longae  syllabae  25 
conputantur.  igitur  maior  anapaestus  elationem  quidem 
suscipiet,  quae  monochronos  esse  dicatur,  positionem  di- 
clironon  habere  monstratur,  quare  utriusque  temporis, 
quod  in  positione  fuerit,  aequali  sibi  posito  oportet  elatio- 


1 im  pedem  R 11  3 pro  quinque  ex  Aristide  scripsit  sex 
Westphalius  H 3 TTPOK6A€YMATICOYC  ANAHeCTOYC 
spondeus  B nPOK€A6YWATICOYC  ANATI6CTOYC  spon- 
deus R dactylus  add.  codex  Grotii  ||  5 proceleumaticus  BR  et 
sic  semper  1|  6 et  elationem  breuem  om.  R [|  utimur  b ||  hoc 
b II  idem  BR  id  est  br  ||  10  effingitur  ||  ad  B^R  ||  dis- 
semus  B [j  syneces  B^R  ||  qui  ab  ipsa  B'R  []  16  aptantur 
II  21  monocronon  B monocron  R ||  22  cum  om.  B^R  [| 
27  monocronos  BR  ||  dicronon  BR  |!  28  — 29  monstratur  — 
fuerit  om.  R‘  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  Vllir 


369 


Dis  geminum  tempus  accipere,  ita  tamen  ut  utroque  inse- 
quenti  tempore  par  priori  esse  uideatur.  quare  anapae- 
stus dmo  |ueiZ;ovoc  dactylicus  a nobis  esse  dicitur,  at  uero 
anapaestus,  qui  drt’  e\dccovoc  nominatur,  ex  duabus 
6 <(breuibus,  quae  in  elatione  sint,  et  ex  una,  quae  in  posi- 
tione sit,  copulatur,  simplex  uero  spondeus  erit,  qui  ex  983 
producta  tam  arsi  quam  thesi  iungitur.  maior]>  uero  di- 
citur, qui  quaternariam  non  solum  elationem  sed  positio- 
nem etiam  uidetur  admittere. 

10  Per  copulam  uero  duplices  accedunt  numeri,  quo- 332 ff 
niam  alter  ex  maiore  erit  ionicus,  alter  ex  minore,  atque 
ille  qui  ex  maiore  procedit,  constabit  ex  spondeo  simplici 
- et  proceleusmatico,  quem  disemum  esse  non  dubium  est. 

qui  uero  ex  minore  est  contrarium  facit,  atque  hi  qui- 
15  dem  in  dactylico  genere  ponentur  rhythmi  inconpositi  ac 
conpositi,  qui  septem  numero  omnes  erunt,  dactylus  984 
igitur  est  dictus  quia  ordinem  syllabarum  consimilem  di- 
gito hominis  informat,  anapaestus  uero  quia  per  ordin6m 
redeat  sursum , pyrrhichius  uero  id  est  proceleusmaticus 
20  quia  hic  adsiduus  uel  in  certamine  uel  in  ludo  quodam 
puerili,  spondeus,  quia  plerumque  crrovbaic  inseruit,  ioni- 
cus sane  propter  numerorum  inaequalem  sonum:  habet 
enim  duas  longas  duasque  correptas,  quo  peduna  carmine 
multi  saepe  reprehensi  sunt,  ac  de  dactylicis  satis. 

25  Nunc  iambica  memoremus,  in  quo  genere  numeri  985 
inconpositi  erunt  quattuor,  conpositi  per  copulam  duo,  at 
uero  per  periodum  sunt  duodecim,  qui  igitur  inconpositi 
erant  isti  sunt,  iambus  ex  dimidia  elatione  et  positione 
quae  gemina  est.  trochaeus  ex  duplici  positione  et  elatione 


1 uroque  0 2 priori  b priore  Br  prior  /?  []  3 apo  mi- 
zonos  BR  ^ 4 appellasonos  BR  H 5 elationem  sunt  i>  [j  7 sub- 
iungitur  6 H 10  pos<  duplices  add.  uero  R []  11  erit  — maiore 
om,  R II  ionico  BD  corr.  Koppius  [1  13  et  Koppius  uel  BR  j| 
disimum  B |j  14  hii  R (|  15  at  positi  R deinde  sunt  add.  h || 
21  CTtovbaic  om.  BR  add.  Grotius  11  24  ac  a 71  ||  de  om. 
B^R  II  26  erant  B^R  ||  28  erent  (|  ianbus  R ||  praepositione 
B^R  II  30  duplice  B^R  ||  positione  et  inducta  in  B [j  poet 
elatione  add.  geminae  & positione  b {j 

MABTIXMUS  CAPELLA  24 


!zod  by  Google 


370 


MARTIANI  CAPELLAE 


quae  breuis  est.  orthius  uero  qui  ex  tetrasemi  elatione 
id  est  arsi  et  octasemi  positione  constabit,  ita  ut  duodecim 
temp*ora  hic  pes  recepisse  uideatur  atque  habet  propin- 
quitatem aliquam  cum  iambico  pede;  quattuor  enim  pri- 
mis temporibus  ad  iambum  consonat,  reliquis  octo  tempo-  5 
ribus  adiunctis.  dehinc  trochaeus  qui  semanticus  dicitur, 
id  est  qui  e contrario  octo  primis  positionibus  constet, 
reliquis  in  elationem  quattuor  breuibus  artetur. 

986  Conpositi  sane  sunt  qui  per  copulas  colliguntur, 
sunt  autem  hi.  bacchius,  qui  ex  trochaeo  deducit  auspi-  lo 
cium , fine  autem  iambici  terminatur,  qui  uero  bacchius 
est  ab  iambo,  a iambo  principia  sortitur  atque  a contrario 
his  quos  diximus  pedibus  aptabitur,  per  periodum  uero 
333  G est  (]uod  uelut  per  se  certam  uiam  prouenit.  in  hoc  ge- 
nere cum  sint  duodecim  numero,  quattuor  quidem  per  ui 
singulas  periodos  accipere  docetur,  unum  iambum  ac  tres 
trochaeos,  ac  de  isdem  quattuor,  primum  quidem  quod 
iambum  habere  monstratur,  trochaeus  a iambo  nominatur, 
qui  uero  rhythmus  secundum  iambum  recipiet,  a bacchio 
trochaeus  uocabitur.  qui  uero  iambum  tertium  recipit,  20 
bacchius  a trochaeo  poterit  nominari,  ille  uero,  qui 
quartum  admittit  iambum,  appellatur  epitritus  iambus, 
eorum  uero  qui  ex  uno  trochaeo  fiunt,  iambus  a trochaeo 
appellatur  a doctis,  secundus  iambus  a bacchio  dicitur 


1 orcius  BR  ||  2 ogtosemi  D eptasemi  R optasemi  B 
oddosemi  b [|  constanit  B^R  |j  3 praecipisse  R ||  5 consona 
B^R  ]|  reliqnis  p reliqua  BR  (|  8 elatione  B elationibus  b [| 
breuitus  R et  corr.  in  breuibus  B ai  breuius  i breuitas 
add.  h II  10  baccius  BR  antibacchius  b |[  auspitium  R {] 
11  antibacchius  r ||  12  ab  iambo  add.  Koppius'  ||  sortire- 
tur B'R  II  e contrario  b []  17  hisdem  BR  []  18  a om.  B^R  || 
dominatur  B^  ||  19  bacchio  b bocceo  B baccio  R (|  20  tro- 
cheus  b troceos  B trocheos  R [|  21  baccius  B^R  |j  troceo 
B^R  qtiod  amplius  non  notabo  ||  22  ante  iambum  add.  etiam 
R et  B^  []  23  fiunt  Westphalius  fit  b sit  BR:  aliquid  exci- 
disse ratus  sic  locum  restituit  Grotius  eorum  uero  qui  ex  uno 
trochaeo  fiunt  et  iambis  tribus,  qui  primum  trochaeum  habet, 
iambus  a trochaeo  appellatur  ||  ante  iambus  add.  ciB^R  || 
24  a doctis  b haec  dotis  BR  |]  bachio  b bactio  BR  || 


Digilized  by  Googie 


LIBER  VIIII  371 

aut  certe  baccbius  medius  poterit  nominari,  qui  uero  ter- 
tium recipit,  baccbius  ab  iambo  nominatur,  qui  uero 
quartum  recipit  trochaeum , <(epitritus  trochaeus  appella- 
tur. octo  uero  ♦ ♦ ♦ ♦ et  quattuor  de  his , quos  duodecim  987 
5 diximus  per  periodum,  illi  esse  dicuntur,  qui  binos  tro- 
chaeos atque  iambos)>  per  periodum  seruant.  atque  ille 
qui  primos  trochaeos  recipit,  duplex  baccbius  a trochaeo 
esse  dicitur,  qui  uero  secundos  iambos  habebit,  duplex 
baccbius  ab  iambo  nominatur,  cum  autem  trochaei  medii 
10  conlocantur,  trochaeus  medius  iure  dicetur,  cura  autem 
in  medio  iambi,  medius  iambus  uocatur.  omnes  uel  qui 
inconpositi  per  periodon  uel  qui  per  copulam  colligantur, 
rhythmi  decem  et  octo  numerati  sunt. 

Sed  iambus  dictus  est  ab  eo,  quod  iappiZeiv  Graeci  988 
15  detrahere  dixerunt  et  hoc  carmine  quibusque  ueteres  de- 
trahebant. item  hoc  nomen  est  ab  eo,  quod  uenenum 
maledicti  aut  liuoris  infundat,  trochaeus  uero  ab  eo  di- 
ctus, quod  celerem  reuersionem  faciat  ueluti  rota,  orthius  . 
propter  honestatem  positionis  est  nominatus,  semanticus 
30  sane  quia  cum  sit  tardior  tempore,  iSignificationem  ipsam 
productae  et  remanentis  cessationis  effingit,  bacchii  uero 
sunt  dicti,  quod  Bacchicis  maxime  sonis  congruunt,  isque 
Bacchi  ludus  est,  qui  illis  carminibus  aptatur. 

In  eo  uero  genere,  quod  paeonicum  nominatur,  in-  334 q 
25  conpositi  duo  rhythmi  esse  dicuntur,  quorum  unus  paeon 

1 bachius  li  ||  4 ad  VIII  add,  s.  hii  sunt  b his  qui  acce- 
dunt add.  H^estphalius  reliqui  uero  quattuor  expectabat  Kop- 
pius  |j  et  om.  BD  ||  6 periodum  Westphalius  pyrrithium  b py- 
ritium  B pyrricium  R ||  7 qui  primos  trocaeos  recipit  b pri- 
mus trocaicus  recipit  B qui  primus  trocaicus  recipit  R ||  bac- 
cbius a trocheo  esse  dicitur  (dicatur  6)  — habebit  duplex  om. 

R iterauii  5'  {ubi  scriptum  dicetur)  |1  9 a diiambo  coni.  Grotius  ]] 

10  dicitur  b []  13  ante  decim  {ita  R)  add.  et  sint  B'R  ||  14  iam- 
bizin  BR  [|  graece  R ||  15  detraere  B |]  dicunt  b [I  16  ue- 
neno  B^R  []  17  infundant  b [j  18  ortius  B orcius  R |1  19  se-  . 
maiiicus  R 1]  21  bacchi  b bacci  B bachi  R \ 22  baccis  R 

bacchis  B y sonos  BR  sonis  b ||  hisque  BR  I 23  Bacchi  p 
baccbius  Westphalius  bacchis  BR  baccbius  6 ] in  ante  illis 
add.  r jj  ipsis  b ||  24  poeonicum  BR  |1 

24* 


Digitized  by  Coogle 


372 


MARTIANI  CAPELLAE 


bidTuioc  appellatur  ex  loiiga  positione  et  hreui  et  longa 
elatione,  ac  paeon  eTTiPaxoc  thesi  duplici  positione  pro- 
ducta et  arsi  longiore  iungitur.  hi  sunt  paeonici  generis 
numeri,  quos  inconpositos  esse  praediximus,  neque  uero 
per  coniunctionem  hoc  est  cuZuYiav  neque  per  periodum  5' 
in  isto  genere  rhythmus  accedet,  inde  bidYUioc  quidem 
dictus  est  id  est  quasi  duplicia  membra  discernat,  dTiipaioc 
autem  quia  membris  ueluti  utens  quattuor  et  duabus  di- 
uersitatibus  copulatur. 

990  Verum  haec  genera  cum  permixta  fuerint  speciebus  lo 
numerorum,  primae  species  erunt  istae , quae  dochmiacae 
nominantur,  ex  quibus  prius  quod  fuerit , hac  lege  con- 
ponitur  ut  sit  ex  iambo  et  paeone , qui  bidTUioc  uocatur. 
hunc  bid^uiov  posteriores  Graeci  creticum  nominarunt, 
secunda  est  species , quae  ex  iambo  dactylico  et  paeone  is 

991  constare  monstratur,  qui  alitem  deducti  numeri  nomi- 
nantur, propter  adsiduum  et  conpositum  sonum  appellari 
uidentur. 

Fiunt  autem  numeri,  qui  et  prosodiaci  uocantur, 
quorum  alii  per  ternos  pedes  fiunt,  pyrrhichio  iambo  et  20 
trochaeo,  alii  uero  quattuor,  ut  his  tribus  pedibus  iambus 
primus  aptetur,  alii  uero  ex  duabus  syzygiis  id  est  copu- 
lis, bacchio  et  ionico  diro  peiZiovoc  constare  consuerunt. 

992  Sunt  sane  qui  etiam  irrationabiles  esse  dicuntur. 


1 ftidyoioc  Westphalius  ex  Aristide  AYAFIOC  B AYAIOC  h 
AVAHYOC  R II  breui  et  ex  Aristide  add.  tVestphalius  jj  2 ac 
duplici  BRD  alter  paeon  epibatis  id  est  in  thesi  ac  p []  3 hi  B 
om.R  his  add.  r j]  poeonici  BR  (J  5 sinzygian  b sinzigian  BR  [) 
per  om.  B'R  ||  peridum  B periodon  i ||  6 diagios  cod.Bamh.  393 
{laeck.)  interpolatus  saec.  X AYAPYOC  B AYAIOC  b AYA- 
TYOC  R II  7 membra  B [J  CHIB  (H  b)  A (A  R)  TOYC  BR  || 
11  prima  B'R  ||  11  docimine  BR  docimiae  b corr.  Westpha- 
lins  11  12  ac  BR  ||  13  poeone  BR  jj  diagios  eod.  Bamb.  393 
AYAFOYC  B AYAIOC  b AYFOYC  R [j  14  hunc  om.  R H 
diagiom  cod.  Bamb.  393  AYATOYM  B AYAIOYM  b AYA- 
rOYO)  R XuK€iov  Grotius  Aukiov  Kiihnius  {de  dochmio.  Ilalis 
1863  p.  22)  II  creticum  b graeci  cura  BR  [|  15  poeone  BR 
20  pyrrithio  b pyrritio  B pyrrichio  R [|  21  tracheo  R 

22  sinzigiis  BR  sinzvgiis  b ||  23  apo  mizonos  BR  ||  24  ratio- 
nabiles*R‘7i  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  VIIII 


373 


quos  alogos  uocitamus,  quos  etiam  cliorios  appellare  con- 
sueuimus.  sunt  autem  numero  duo,  quorum  alter  diiambi 
iiguram  respicit,  et  constat  ex  elatione  quae  longa  est  et 
duabus  positionibus,  et  numero  quidem  est  ad  dactylicum 
5 similis,  partibus  uero  ad  numerum  ionicum  iungituret  iam-  3350 
bicum.  alius  uero  est  numerus  qui  trochaeides  nominatur 
id  est  qui  figuram  quandam  speciemque  <( trochaei  habere 
uidetur,  ex  elationibus  geminis  et  longa  positione  consi- 
stens per  contrarium  prioris  efiectus, 

10  Sunt  autem  mixti  generis  quinque  id  est^  dactylicus  993 
per  iambum , dactylicus  in  baccbio  incidens  is  qui  ueniat 
ex  trochaeo,  dactylicus  per  bacchium  qui  ex  iambo  mana- 
uerit,  dactylicus  per  chorium  qui  ex  iambi  similitudine 
exordium  mutuetur,  dactylicus  per  chorium,  qui  ex  simi- 
is litudine  trochaei  uideatur  expressus,  et  creticus  quidem 
consonans  ex  trochaei  positione  et  initio  iambi  ♦ + ♦ 

♦ ♦♦positione  et  indicio  numeri  conponendi,  et  om-  994 
nium  figurarum  plena  perceptio,  diuiditur  haec  in  eas 
quas  et  melopoeia  partes,  quae  sunt  istae : dTTiXqvpic  id  est 
so  perceptio , per  quam  scimus  quo  quantum  numero  uten- 
dum sit.  XPncic  id  est  usus,  per  quem  positiones  aut  ela- 
tiones decenter  aptamus.  piEic  id  est  permixtio,  per 
quam  quod  opportunum  fuerit  ex  arte  miscemus,  tropi 
uero,  ut  in  melopoeia.  et  in  rhylbmopoeia  tres  sunt,  quos 
25  systalticos  dicimus  et  in  harmonicis  eos  superius  memo- 
raui.  numerum  autem  marem  esse,  melos  feminam  noue-  995 
rimus.  et  enim  melos  materies  est,  quae  sine  propria 

1 corios  BR  ||  2 numero  inductum  in  B ||  diambi  bR  diam- 
bus  B \\  i numeri  B^R  | 6 iambo  uicinum  b iambicinum 

BR  II  11  par  iambus  B'R  | his  B |j  ueniet  B ^ manabe-  * 

rit  B'R  II  13  dactilius  per  corium(t7a  BR)  — ex  ordine  (exor- 
dium p)  mutuetur  {ita  BR)  inducta  in  B ||  corium  BR  |] 

16  trocheo  b troceo  BR  ||  positione  et  dicio  numeri  B posi- 
tione et  iambo  et  indicio  numeri  b positione  et  inditio  nu- 
meri R lacunam  indicauit  Meibomius  Rhytbmopoeia  add.  West- 
phalim  ||  17  et  BR  haec  est  b ||  19  6TTIA6MCIC  BR  1| 

21  cresis  BR  ||  23  oportunum  B^R  ||  24  ut  BR  et  b |[  quos 
om.  B^R  U 25  systalticos  BR  al  sistaticos  add.  b ||  armonicis 

BR  II  27  matees  est  R materies  est  r mat  B erie^  est  t'« 

ras.  add.  b || 


Digitized  by  Google 


374 


MARTIANI  CAPELLAE 


figura  censetur,  rhythmus  autem  opere  quodam  uirilis 
actus  tam  formam  sonis  quam  uarios  praestat  effectus.* 

Quae  cum  Harmonia  intentis  tam  diuis  quam  heroum 
996  populis  augusta  quadam  suauitate  percurreret,  ad  cantus 
carminumque  dulcedines  decenter  regressa  conticuit,  s 
tuncque  loue  adsurgente  diuisque  praeambulis  Koi|Luiciv 
modulata  in  thalamum  quoque  uirginis  magna  cunctorum 
uoluptate  peruenit.* 

Habes  'senilem  Martiane  fabulam, 
miscilla  lusit  quam  lucernis  flamine  lo 

Satura,  Pelasgos  dum  docere  nititur 
artes  creagris  uix  amicas  Atticis, 
sic  in  nouena  decidit  uolumina. 
haec  quippe  loquax  docta  indoctis  adgerans 
fandis  tacenda  farcinat,  inmiscuit  15 

Musas  deosque.  disciplinas  cyclicas 
garrire  agresti  cruda  finxit  plasmate, 
haec  ipsa  nauci  rupta  conscientia 
turgensque  felle  ac  bile  'multa  chlamyde 
prodire  doctis  adprobanda  cultibus  so 

possemque  comis  utque  e Martis  curia. 

Felicis’  inquit  'sed  Capellae  flamine, 
indocta  rabidum  quem  uidere  saecula 
iurgis  caninos  blateratus  pendere. 


997 
336  G 


998 


999 


2 affectus  []  3 armenia  BR  armonias  b ||  eroum 
B^R  II  4 angusta  bR  ||  percurrere  B deinde  deletum,  et  in  B || 
6 continuit  B^R  ||  Ko(|utiav  Vulcanius  cymesin  BR  chyme- 
sin  d II  7 talamum  ^ ||  9 marcianae  BR  marciane  b [| 
* 10-miscilft  Scaliger  miscillo  BR  ||  quem  BR  corr.  p ||  11  sa- 
tora  BR  satyra  b satira  r []  pelasgas  b ||  12  creagris  b ca- 
gris  BR  diacriis  Meursius  theatris  Heinsius  in  Burm.  Ouidio  I 
p.  90  II  uix  Br  suis  R ||  14  pro  loquax  coni.  linguax  Heinsius 
1. 1.  II  17  deoque  B^  ||  ciclicas  B ciclidas  R |1  17  agrestis 
B^  II  crura  ii'  ]|  placmate  B'  [[  18  hac  B*R  ||  nauci  br  nauque 
BR  II  an  scribendum  haec  ipsa  nec  corrupta  conscientia?  1| 
quae  ante  rupta  add.  r ||  19  uile  B uili  bR  []  clamitae  B cla- 
mide  b clamytae  R clamydae  r ||  22  inquid  B^R  ||  capillae 
B^  II  famine  coni.  Grotius  |I  23  rauidum  B^R  ||  24  iurgis]  foris 
Heinsius  in  Burm.  Ouidio  Illi  p.  21  || 


Digitized  by  Google 


LIBER  Vini 


375 


proconsulari  uero  f dantem  culmini,  « 

ipsoque  dudum  bombilante  flosculo 
decerptum  falce  iam  canescenti  rota, 

<(be-)^ta  alumnum  urbs  Elissae  quem  uidet 
c iugariorum  murcidam  uiciniam 

paruo  obsidentem  uixque  respersum  lucro, 
nictante  cura  somnolentum  lucibus  — 
ab  boc  creatum  Pegaseum  gurgitem  looo 

decente  quando  possem  haurire  poculo?’ 

10  testem  ergo  nostrum  quae  ueternum  prodidit 

secute  nugis  nate  ignosce  lectitans. 


1 Proconsolari  l|  uero  dantem  BR  iura  dantem  Scaliger 
perorantem  ad  sensum  recte  Koppius  desudantem  Bottgerus  in 
Jahnii  arch.  suppi,  uol.  XIII  p.  612  [|  2 bombitante  scripsi  bom- 
binatorem  B bobinatorem  A [[  3 decertum  B^R  ||  fulquem  BR 
falce  b falcem  r ||  canescente  rotam  B'  1]  iam  falce  decerptum 
canescenti  rota  Bottgerus  decerptam  falce  iam  canescenti  ro- 
sam Grotius  II  4 uidit  bR  ||  5 iurgariorum  6 ||  6 obsidem  B^R  |{ 
7 nictante  BR  nictantem  b []  somnulentum  B^R  (]  8 AB  Br 
AD  R ob  p II  creata  pecaseum  /1 11  9 posse  B'R  ||  MARTIANI 
MINNEI  FELICIS  CAPELLAE  APRI  CARTHAGIN  (I  add.  b) 
ENSIS  DE  ARMONIA  LIBER  Vmi  EXPLICIT  (FELICITER 
add,  B)  subscriptum  in  BR  || 


Digitized  by  Google 


Digifized  by  Googie 


SCHOLIA  IN 

CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


Digilized  by  Googie 


P = codex  Puteaneus 
B = codex  Basileensis 
C = uterque  codex 

B^  P*  = lectio  codicum  correctura  anterior 
pb  — secunda  codicum  manus 
V = codex  Vrbinas 

undms  obliquis  circumscripsi  quos  locos  Calaste- 
rismorum  scholiasta  interpretatus  est 
margini  exteriori  adiecti  sunt  numeri  paginarum  edi- 
tionis Buhlianae 


■ 

Digitized  by  Google 


Ab  loue  principium] 

Quaeritur  quare  ab  loue  coepit  et  non  a Musis  ut  36  B 
Homerus,  conueniens  magis  hoc  aestimauit  principium 
Phaenomenis,  ut  louem  inuocaret,  quoniam  et  ipsarum 
5 Gamenarum  est  origo  luppiter.  non  solus  autem  ita  coe- 
pisse uidetur  Aratus  sed  et  Crates  comicus  ab  isto  inci- 
piens [et]  profari  carmina,  et  Sophron  in  mimo  qui 
^nuntius’  scribitur  [a  Vesta  incipiens]  ^omnes  inuoco  deos, 
louem  omnium  principem’,  et  quaeritur  cuius  louis  me- 
10  minerit,  utrumne  fabulosi  an  naturalis,  et  philosophorum 
quidem  plurimi  naturalis  aiunt  eum  louis  meminisse,  Cra- 
tes autem  louem  dictum  caelum,  inuocalum  uero  merito 
aerem  et  aetherem  quod  in  his  sint  sidera,  et  Homerum 
louem  dixisse  in  aliqua  parte  caelum 
15  mc  b’  6t€  rapcpetai  veqiAai  Aioc  dKTroT^ovrai 
et  ipsum  Aratum 

auTCip  6 "Ittttoc 
iv  Ai6c  eiXeitai 

cum  dicit  Hesiodus  louem  [dictum]  aera  et  Crates  eius-  37 B 


Inscriptum  CLAVDII  CAESARIS  ARATI  PHOENOMENA 
in  P II  4 ati  B ||  quo  et  P ||  6 et  P f|  6 ab  isto  incipiens  profari 
scripsi  a uesta  a incipiens  et  profari  C jj  8 nuncius  P H a Vesta 
incipiens  dei.  Meinekius  fragm.  com.  II  p.  251  [j  omnis  B || 
deos  om.  B ||  13  aere  P 1]  is  P 1|  sunt  P |1  15  P 357  ||  0)C 
AOTOY  1AP<D6IAI  Ne<t>€AAI  AIOC  CXHOTOANTOI  P «C 
AOTOY  TAP4>eiAI  Ne4>eAAI  AIOC  CXnOTOANTOI  P |I 
17  u.  223  AYTAP  O lOROC  €N  AIOC  CIACITAI  P AYTAP 
O iniTOCei  CIACITAI  P 1|  19  Hesiodus  Suringar  cf.  schoL 
Arati  p.  49,  24  ed.  Bekk.  'Hcioboc  "irdvTO  Ibdjv  Ai6c  6(p6a\- 
p6c”  t6v  d4pa  oOtuj  koXujv  herodotus  P Erodotus  P ||  di- 


Digilized  by  Googie 


I 

I 


380  SCHOLIA  IN 

dem  opinionis  esse  et  testem  [quem  esse]  Philemonem 
comicum  dicit 

6v  oiibfe  eic  X^XrjGev  oubfe  %v  ttouuv 

OUT€  KaK6v  OUT"  Ctp’  dcGXoV,  OUTOC  d|i’ 

"App,  6v  dv  Tic  dvopdceie  koi  Aia.  5 

hoc  autem  constat  et  ipsum  Aratum  dicere 
Tov  oub^  ttot’  avbpec  dui/aev 
dppqTOv. 

namque  quoniam  nihil  aliud  est  uox  quam  percussus  aer, 
uidetur  conuenienter  dixisse  auctoritatemque  ueri  prae- 10 
stat  'plenas  loue  uias’  referens  et  'omnis  hominum  con- 
uentus’.  nihil  eorum  quae  in  terra  sint  sine  aere  est.  ra- 
tione etiam  'louis  omnes  usum  desideramus’,  nam  cuncti 
mortales  ostendunt  usum  suspirio  et  per  quem  uiuimus 
aere  indigent,  at  quod  ait  'dextra  monstra’  ad  auguria  15 
pertinet  auium.  propter  quod  et  Stoici  louem  esse  adfir- 
mant  qui  per  materiam  manat  spiritus  [et]  similis  nostrae 
animae.  Zenodotus  Aetolus  et  Diodorus  aiunt  nec  fabu- 
loso loui  sufficere  huius  modi  opinionem,  esse  enim 
natalem  causam  louem  et  conuenire  omnes  uias  eo  con-  *o 
fertas,  quas  tamquam  loco  eius  describit,  dicendo  autem 

ctum  deleni  |]  1 esse  oppinionis  B ||  quem  esse  (que  B) 
deleui  II  Philemonem  Mein.  fragm.  com.  Graec.  II II  p.  32  qui 
nerss.  restituit  PlTilonem  C ||  3 ON  0YA£  6IC  A6AIGHN 
OYA€  eN.nOION  OYT6  KAKU  OYT€  Te  eC^GAN  OYT 
ceiwei  eiAw  ahp  on  antic  onomaccig  kai  acia  b 

ONOYA6  eic  Z^eAlEN  NOYAG  €NITOY(0  NOYTO  KAKU 

OYT6  reec  -GaNOiccY  Meieito  anponanti  conomacg 

I6KAIA6IA  P D lu.l  TON  OYZienOT  AN  ANAP6C  €C0Me 
APPITON  B TON  OYA6NOT  ANAP€T  €C0Me  APPITON 
P |j  8 nox  quo  mihi  nihil  (mihi  deletum)  B j]  10  ueri  scripsi 
rei  C II  12  ratione  Breys.  rationi  € ]]  13  louis  Breys.  (omnes 
cuius  B)  cuius  P |)  cuncti  uulgo  cunc  sequente  uacuo  spatio 
sine  ros.  P cuncta  B ||  14  ostendunt  bis  scriptum  in  P ||  et  per 
quem  Breys.  sed  per  quae  P sed  q:  - per  B {j  15  at  uulgo  ad  C || 
auria  P J]  16  pertinent  0 corr.  P"  []  17  et  deleui  |1  nostra 
anima  C corr.  V\  17  Nenodotus  P(|  eotolus  C Ij  19  iouis  deinde 
deletum  esse  in  B \ efficere  C corr.  V officere  Breys.  ||  eius  B || 
oppinionem  B ||  natalem  Hertzius  talem  C |)  21  tamen  P jj 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


381 


^nos  etiam  genus  eius’  'ostendit  animae  inmortalitatem. 
bene  praeterea  quod  lenem,  nouerat  enim  uirtuti  ali- 
quid aemulum  futurum,  deum  igitur  aduersus  delicta 
lenem,  sed  quoniam  omnium  in  loue  bonorum  causa 
5 est,  rationabiliter  et  omnium  parens  adPirmatur  et  non 
solum  hominum  sed  etiam  deorum. 

Cetera  quae  totoj  u.  J7 

<(IIanc  Hesiodus  dicit  Lycaonis  filiam  in  Arcadia  so-  ssB 
litam  cum  Diana  uenari  et  in  montibus  uagari.  quae  ui- 
10  tiata  ab  loue  celauerit  Dianam,  quam  grauidam  nudam 
lauantem  cum  aspexisset  irata  dea,  elferauit  eam.  et  dum 
esset  ursa  Arcada  esse  enixam.)>  Amphis  comicus  poeta 
refert  louem  Dianae  effigie  transfiguratum  in  uenatione  39  B 
Callistum  compressisse,  tempore  partus  pleno  cum  uexa- 
15  retur  Dianae  culpam  indicasse,  iratam  Dianam  in  ursam 
transfigurasse.  <(quae  dum  in  montibus  uagaretur,  a qui- 
busdam pastoribus  conprensam  cum  puero  et  perductam 
ad  Lycaonem  post  tempus  in  Lycaei  louis  templo  confu- 
giens cum  eam  Arcas  filius  persequeretur  ubi  nefas  erat 
20  intrare,  cum  ab  Arcadibus  utrique  interfici  possent,  lup- 
piter  utrosque  caeli  astris  intulit  VRSAMque  eam  nomina- 
uit.>  Ouidius  a lunone  ob  pelicatum  in  ursam  transfigu- 
ratam eam  scribit.  <habet  stellas  in  capite  VII  et  in  sin- 
gulis umeris  singulas  obscuras,  [duas]  in  armo  unam,  in 


8 Catast.  p.239,  1—8  ed.  Westerm.  ||  16  Cstast.  p.  ‘239,  8 — 
240,  3 II  23  Catast.  p.  240,  4 — 241,  5 


1 nos  Breysigius  non  C ||  3 deum  scripsi  deo  C ||  4 loue' 
scripsi  totum  C ||  causas  & C corr.  Heinsius  ||  8 hesidiosus  B || 
ducit  ante  corr.  P ||  solitam  Heinsius  solitum  G ||  9 neneri 
P II  11  et  ferrauit  B ||  12  Archada  P ||  esso  enixam  Hein- 
sius esset  enixa  C []  poetam  P 1|  13  refert  P rep  B ||  14 
conpressisse  B [|  17  comprensam  Heinsius  compressam  P con- 
pressam  B 1|  perducta  P perducatam  B ||  18  liccaonem  P || 
lycei  B lice  P ||  19  perscquetur  B jj  neplias  P []  20  eum 
scripsi  eum  P eam  B ||  22  in  add.  V ||  appelicatum  B || 
transfijfuratum  B []  23  et  pro  eam  B ]|  24  humeris  P ] duas 
deleui  jj 


Digitized  by  Googlc 


I 


382  SCHOLIA  IN 

pectore  duas,  in  pede  priore  claras  duas,  in  summa  cauda 
claram  unam,  in  uentre  claram  unam,  in  crure  posteriore 
duas  et  in  extremo  pede  duas,  in  cauda  tres:  fiunt  XXIII. 
VRSA  MINOR  a pluribus  Phoenice  uocatur.  ex  eadem 
ratione  qua  superior  astris  inlata  uel  beneficio  Dianae.  5 
hanc  priusquam  luppiler  eam  infamasset  efferasse,  quod 
cognita  miserata  inmortalitati  donasse,  submutasse  et 
aliam  posuisse  ursam , ut  essent  duo  eius  beneficio  [duas 
40B\xrs3iS  fecisse].  Aglaosthenes  autem  inquid  in  Naxiacis 
Cynosuram  [dicit]  louis  fuisse  nutricem  unam  ex  Idaeis  lo 
Nymphis,  a qua  in  Cretae  oppido  'IcTOi,  quam  Nicostratus 
composuit,  portas  et  circa  eum  locum  Cynosuram  appella- 
tam. [haec  Cynosura  fuit  cum  Telchines  qui  dicuntur  Cu- 
retes Idaei. J Aratus  Cynosuram  et  Helicen  Cretensis  louis 
nutrices  fuisse  dicit,  ob  quod  sunt  eaelesti  donatae  ho- 15 
nore.  habet  stellas)>  in  ipso  latere  IIII  <in  quattuor  angulis 
claras  et  in  cauda  claras  tres:  fiunt  Vll.  sub  eis  maximum 
apparet  sidus  quod  uocatur  polus  a quibusdam,  circum 
quod  putatur  totus  orbis  uerti.>  praedicti  autem  duo  re- 
liqui uocantur  -j-  chore  ut  e decem  et  VII.  20 

41 B <^Hic  est  amplissimus  inter  utrisque  septemtrionibus 

positus  medius,  qui  putatur  hortorum  Hesperidum  custos 
fuisse  et  ab  Hercule  interfectus  a lunone  astris  inlatus 


21  Catast.  p.  241,  6 — 16 


1 in  pectore  unam  C quod  correxi  ex  4itl  toO  ctu0ouc  P’ 
Catast.  II  2 cruce  ante  corr.  pr.  m.  P\\  4 phenice  B ^ 6 et  6 uel 
et  hanc  et  luppiter  addidi  (|  5 dianam  ^06  priusquod  B [ 

7 inmortalitati  miserata  B ||  submutuasse  ante  corr.  B | 

8 duas  ursas  fecisse  deleui  [|  9 Agaphenis  Heinsius  'AyXao- 
cG^vqc  Catast.  agluostenens  F aglaostenens  B |l  inquid  au- 
tem B II  10  dicit  dei,  Heinsius  jj  11  nimphis  B ||  crete  C deest 
in  Catast.  ||  ‘IcTolc  Catast.  iste  P istoe  Bp  |f  12  portus  B ||  13  haec 
— Idaei  desunt  in  Catast.  ||  cynosora  B^  ||  14  idaei  pB  daei 
P II  Cynosura  P ||  heliten  Af'  ||  15  nutricis  B ||  quod  Heinsius 
quos  C II  honore  donate  B | 17  maximum  corr.  in  maximis 
B II  18  sydus  C ||  s.  app.  B | 19  quod  Breys.  quo  C ]|  20  uo- 
cantur P putantur  corr.  in  uocantur  B ||  ohore  P chore  B |1 
21  cf.  p.  393,  18  II  22  medius  positus  B ||  ortorum  5 |H 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


383 


quoniam  eum  horti  sui  custodem  posuerat,  dicitur  enim 
cum  luno  loui  nuberet  auctore  Pherecyde  deos  omnes  ei 
munera  attulisse.  Terram  mala  aurea  cum  ramulis  suis 
attulisse  muneri,  quae  in  hortis  suis  luno  inseri  iusserit. 

6 cum  a filus  Atlantis  saepe  nexarentur,  custodem  horti  DRA- 
CONEM adposuisse,  quem  Hercules  occiderit. ]>  hunc  alii 
louem  memoriae  uirtutis  Herculis  astris  instituisse  dicunt, 
alii  a Minerua  gigantibus  obiectum , quem  illa  contortum 
caelo  inmiserit  et  in  septentriones  locasse.  <(habet  stellas 
10  in  capite  claras  V,  in  corpore  toto  usque  ad  caudam  com- 
plures. quae  fiunt  XV.> 

Haud  procul  efficiens]  u.  65 

<^Hic  est  Hercules  super  anguem  incumbens  claua  42  B 
reiecta,  pelle  leonis  opertus,  dicitur  cum  ad  mala  aurea 
15  profectus  esset  > ut  refert  Panyasis  Heraclea  < serpens 
hortorum  custos]>  magnitudinis  inmensae  insomnisque 
fuisse.  <^cui  cum  Hercules  obstiterat  uictorque  maximo 
periculo  [Herculis]  t ab  loue,  hunc  laborem  memoriae 
dignum  honorauit  et  utrosque  sideribus  intulit  ita  ut  in 
20  certamine  fuere  eorum  habitus : serpentis  caput  iam  de- 
fectum Herculem  super  genu  prementem,  altero  pede  caput 
calcantem  dextra  manu  clauam***  sinistra  leonis  pelle 

13  Catast.  p.  241.  22  — 242,  15 

1 quem  eum  B [J  dicitur  scripsi  dicit  C j]  2 omnis  B || 

3 attulisset  B ||  suis  om.  P ||  4 munera  P ||  ortis  B ||  Inno 
om.  C dum  a lunone  ad  custodienda  aurea  mala  esset  con- 
stitutus F \\  5 athlantis  B ||  nexaretur  C corr.  in  apographo 
Heinsiano  ||  6 posuisse  B ||  cum  pro  quem  B ||  hanc  C corr. 
in  apogr.  Heins.  |j  7 dicunt  Mineruae  obiectum  C:  sententiam 
expleuit  ex  Uyg.  poei.  astroji.  II  3p.  362  Munck.  Breys.  []  8 com- 
tortum  P H ® immiserit  B O conlocasse  R*  ||  septentrionem 
R*  11  10  XajbnrpoOc  -i;’ Catast.  \ 13  incombens  P H 15  Panuassis 
C fragm.  X ed.  Tzschimeri  (p.  47)  H 16  custus  inm.  magn.  B U 
his  omnisque  P H 17  cui  scripsi  qui  C |1  Herculis  post  corr.  P 
herculi  B \ obstiteret  B H 18  Herculis  deleto  uerbum  excidisse 
significaui  1 post  loue  add.  maximum  H 19  utrisque  R'  U syde- 
ribuB  P 11  21  altero  pede  Breys.  ^rdpip  irobi  Catast.  altero  P 
altero  de  B H 22  claue  C quod  correxi  U dextra  post  claue 
add.  B quod  uerum  expulisse  uidetur  H pelle  om.  P H 


Digitized  by  Google 


384 


SCHOLIA  IN 


obuoluta.  habet  stellam  in  capite  unam,  in  brachio  unam, 
in  umeris  singulis  claras,  in  sinistro  cubito  unam , in  ipsa 
manu  unam,  in  ilia  utraque  una:  clarior  in  sinistra  parte, 
dextro  femore  II,  4m  y^vutoc  unam,  in  crure  duas,  in 
pede  unam,  supra  dextram  manum  unam,  quae  appellatur  s 
CLAVA,  in  leonina  pelle  quattuor,  summa  decem  et  nouem.> 

Clara  Ariadneae]  u.  69 

<Haec  CORONA  dicitur  esse  ARIADNES,  quamLibe- 
43 B rum  astris  intulisse  ut  eius  nuptias  dei  in  insula  Dia  celebra- . 
rent  cogitans  praeclaram  facere,  qua  primum  noua  nupta  lo 
coronata  est.  quam  acceperat  ab  Horis  et  Venere.>  sed 
qui  Cretica  conscripsit,  refert  cum  Liber  ad  Minoem  ue-  - 
nisset,  ut  eam  uxorem  duceret,  coronam  donum  Ariadnae 
dedisse  <(Vulcani  opere  confectam  ex  auro  et  gemmis, 
fab  eodem  deo]  dicitur  Tbesea  ex  labyrintho  liberasse:  i5 
tali  fulgore  fuit,  quae  post  astris  adfixa^  cum  in  Naxo *** 
ut  eis  qui  uidissent  signum  amoris  esset,  et  <crinem  esse 
qui  fulget  sub  cauda  leonis,  habet  stellas  corona  nouem 
in  orbe  positas,  quarum  III  clarae,  quae  contra  caput  leo- 
nis sunt  ei,  qui  est  in  septentriones.)»  20 

Hic  OPHIVCHVS  erit]  m.  71 

<^Hic  est  qui  supra  Scorpionem  stat  tenens  duabus 


7 Catast.  p.  242,  16—26  [|  22  Catast.  p.  242,  27—  243, .13 


2 humeris  P [|  cubito  om.  P []  3 illa  B []  una  addidi  H 
4 femori  B femere  P (I  II  add.  Kiesslingius  ||  6TTITONATOL 
unam  ex  Catast.  addidi  y cruris  una  P H 6 Kiesslingius 

uiginti  quattuor  {k.  e.  XXIIIl")  C (j  8 arianes  P I|  9 ut  P at 
cotT,  in  ad  B |]  diiP[]  10  praeclaram  (h.  e.  celebrem)  scripsi 
praeclarum  C ||  nupta  om.  P jj  11  acciperat  B ] oris  C []  12 
praefert  B ||  libera  P (I  minonem  C [j  14  uulgani  B |)  factam 
B II  15  ab  deo  deleui  quamquam  scholiasta  Catast.  uerbq  bid 
TOUTou  fortasse  male  intellexit  ||  labyrinteo  P |1  16  tali  scripsi 
tale  C II  noxo  B [|  nuptias  celebrassent  uel  simile  aliquid  exci- 
disse signiftcaui  ||  17  is  qui  uidissent  scripsi  utrique  uenissent 
C II  esset  et  scripsi  ee  et  corr.  a sec.  m.  in  eius  P eius  et  B j 
crinem  scripsi  ex  Catast.  crimen  C ||  19  positus  P [|  capud  B j 
20  eius  B [|  septentrione  P || 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


385 


manibus  anguem  qui  esse  dicitur.  Aesclapius  rogatu 
Apollinis  patris  ab  loue  astris  iniatus,  qui  ab  eo  fulmine 
erat  interfectus , quod  esset  indignatus  luppiter  eum  arte 
sua  rursus  post  obitum  defunctis  animas  restituere  ad 
6 uitam.  cuius  stella  clarior  est.  habet  stellas  ipse  XVII  et 
ANGUIS  quem  tenet  stellas  XXIII.  habet  stellas  in  capite 
claram  unam,  in  singulis  umeris  claras,  in  singulis  pedibus 
claras,  in  sinistra  manu  III,  in  dextera  IIII,  [ex  his  duas 
in  dextera  manu]  in  singulis  cubitis  singulas,  in  singulis 
10  genibus  singulas,  in  dextro  crure  clariorem,  summa  XVII.  44  B 
serpentis  in  oreflcio  duas,  in  capite  spissas  IIII,  usque  ad 
manum  Asclepii  aliae  duae  et  ad  manum  eius  clarior,  cum 
corpore  Asclepii  VIII,  flexura  IIII,  et  secunda  flexura  ad 
tertiam  usque  ad  caudam  sex:  omnes  serpentis  fiunt 
15  XXVIII.) 

<(Hic  ob  magnitudinem  in  duo  domicilia  partitur,  et  45  B 
enim  alio  tendunt  brachia  eius,  alio  corpus  et  cauda  inten- 
duntur atque  aculeus,  hunc  ferunt  ex  terra  ortum  submis- 
sumque, qui  Oriona  interficeret  ob  eius  loquacitatem,  quod 
80  ex  uenatione  nullam  se  feram  relinquere  diceret,  isque 
Oriona  percussit  et  occidit,  ob  quod  a loue  astris  iniatus 
est,  ut  eius  naturam  futuri  homines  intellegerent.^  Nigi- 
dius ita  dicit : SCORPIONEM  ad  perniciem  Orionis  in  insu- 


16  Catast.  p.  243,  14  — 244,  2 


1 Asclapius  P jj  2 inlatum  C quod  correxi  ||  5 clarior 
est  P clariorem  B \\  & immo  XXVII  (]  7 humeris  P fj  singu- 
las []  8 ferri  xf^c  heEiac  x^ip^c  y',  ferri  Tf^c  dpiCTepSc  b'  Catast.  || 
ex  — manu  deleui  ||  is  B ||  9 in  — 10  singnlas  om.  /*  H 9 
cub.  sing.  B ||  10  clariorem  B clariore  P ||  XVI  C [|  12  est 
pro  eius  B ||  13  corpere  P ||  VIIII  B^  ||  14  sex  Heinsius  ex 
C II  15  immo  XXVII  ||  16  dominicilia  B'  []  17  alio  tendunt 
scripsi  ut  iam  fere  V alii  (aliud  B^  attendunt  C ||  eius  B 
ei  P II  alio  scripsi  alii  C [(  cauda  intenduntur  scripsi  caudam 
intelleguntur  (intelliguntur /*)  C ||  18  et  aculeus  P ob  acu- 
leum B ac  baculeum  P [j  mortum  summissumque  B (]  19  ob 
eius  V ab  eius  5 ab  ei  -P  ||  loquacitate  C corr.  V ||  20  bisque 
P II  21  pcrcussussit  B ||  22  ut  om.  B || 

MAKTIANUS  CAPELLA  25 


Digilized  by  Googie 


386 


SCHOLIA  IN 


latn  Cbio  m monte  Pelinaeo  ortum  uoluntate  atque  ope 
Dianae,  nam  quodam  tempore  memorat  is  louem  cum  ce- 
teris inmortalibus  apud  Nisaeum  regem  Bisthoniorum 
hospitio  dapsili  copiosoque  adfectos  [praediti]  hilaritate 
constitisse  in  uno  loco  et  in  corio  tauri,  qui  tum  deis  in-  5 
molatus  sit  eorum  gratia,  minxisse,  eoque  loco  [in]  corium 
terra  obrutum,  ex  quo  natus  sit  Orion,  quo  ex  facto  adu- 
lescens digna  deorum  forma  atque  egregia  uirtute  incita- 
tus inmortalia  [memoria]  operabat  optemperabat^ue  qui- 
bus ortus  dicebatur,  nam  cum  in  monte  Pelinaeo  uena-  lo 
retur,  inridens  Dianam  contemnebat  eius  opera,  quae  in 
monte  constituebat,  obterens,  itaque  Dianam  misisse  scor- 
pionem qui  Orionem  uita  priuaret,  et  postea  inpetrasse 
ut  scorpios Xil  signorum  memoria  constitueretur.  luppiter 
[memoria]  porro  Oriona  uita  priuatum  sideribus  consti- 15 
tuit.  ^Scorpio  habet  stellas  XVllIl:  in  singulo  cornu  binas, 
primas  maiores,  insequentes  claras  et  obscuram  unam,  in 
fronte  III  quarum  una  clarior  in  media,  in  dorsum  III 
clarae,  in  uentre  duae,  in  cauda  V,  in  aculeo  IIII,  summa 
X et  nouem.  ex  his  priores,  quae  sunt  in  cornibus  eius  so 
llll  duae  clarae  duae  obscurae.  Librae  adsignantur  quae 
CHELAE  dicuntur,  stella  autem  una , quae  est  in  ore  ca- 
nis, Sirius  dicitur.]> 


1 in  monte  Pelinaeo  Rutgersius  monte  chelippio  P monte 
chaelippio  B \\  2 caeteris  P ||  3 inmortalibus  Heinsius  mor- 
talibus C II  4 bospicio  P ||  adfectos  scripsi  adfectu  C ||  pre- 
dita  P praedito  B quod  deleui  ||  5 deis  Breys.  eis  C |[  im- 
molatus P II  6 sit  add.  Breys.  ||  gratiam  C |j  minxisse  Heins, 
exisse  C ||  loco  corium  Breys.  lotium  (locium  P)  in  corio  C || 
7 obruptnm  P ||  adolescens  C ||  8 egregia  om.  P ||  9 inmortalia 
scripsi  inmortali  C ||  memoria  deleta  operabat  et  que  addidi  |1  10 
celcinio  C ||  11  condemnebat  B ||  12  obterens  corr.  ex  obteres  a 
pr.  m.  P obterens  condemnebat  P ||  mississe  B ||  16  memoria  de- 
leui II  orion  nanita  B orion  uita  P ||  syderibus  P |l  16  scorpios 
B II  decem  et  u P ||  17  insequentis  P 1]  claras  et  obscuram 
scripsi  {aliter  tamen  Cal.)  clara  et  nos  C ||  18  ia  media  P 
19  IttI  toO  Kdvxpou  b'  Cat.  in  aculeo  II  C j|  20  et  om.  B 
iis  P I|  21  libra  P ||  22  chelea  P chaelaea  P ||  23  sy- 
rius  P 


Digitized  by  Googie 


CAES^yilS  GERMANICI  ARATEA 


387 


Inde  Helicen]  u.  89 

<^Hunc  dicunl  Arcadem  esse  Ionis  ex  Callisto  lilium, 
quem  Lycaon,  cum  louem  hospitio  recepisset,  infantem 
membratim  lacerauit  cum  exitio,  louique  in  epulis  posuit, 

5 cumque  louis  domum  Lycaonis  fulmine  incendisset  Lycao- 
nemque  in  lupum  uertisset,  Arcadem  autem  conpactis 
membris  ad  uitam  reduxisset,  pastori  cuidam  dedit  nutri- 
candum.qui  cum  adulta  aetate  uenisset,  matri  inscius 
uim  ferre  noluit,  quos  utrosque  incolae  Lycaei  montis  46 B 
10  cum  occidere  uellent , luppiter  utrosque  ereptos  astris 
intulit,  qui  ut  res  gesta  est  ita  manent:  illa  ursae  na- 
tura, ille  inpetum  faciens,  quem  BOOTEN  Homerus  uocat. 
ARCTVRVS  est  stella  media.  <babet  stellas  in  dextera 
manu  IHI , quae  non  occidunt , in  capite  nnam  claram,  ex 
15  singulis  umeris  singulas,  in  mamillis  singulis  smffulas: 
lucidior  est  in  dextra,  sub  mammam  una  obscura,  dextro 
cubito  una  clara,  inter  genua  utraque  una  clara  et  magna 
quae  est  Arcturus,  in  singulis  pedibus  singulas:  fiunt  nu- 
mero XIHL> 

20  Virginis  inde  subest]  u.  95 

<^Hanc  Hesiodus  louis  et  Themidis  tiliam  esse  dicti 
nomine  lustitiam,  quae  cum  mortalibus  in  terris  rnoraba-  47B 
tur^  uirorum  aspectu  se  abstinere  solitam  cum  feminis 
consuetam  ludere  <^nondum  inter  homines  nequitiam^  ne- 
25  que  nauigationem  fuisse  sed  omnia  terram  oratam  edi- 


1 Catast,  p.  244,  3—20  H 22  Catast.  p,  244,  16  — 245,  8 


2 archadem  B [j  ex  scripsi  et  C 0 3 tum  P ||  ospicio 
corr.  ait.  m.  in  hospicio  P 0 6 cumque  scripsi  quamque  C || 
licaonis  «cwper  /*  II  fulminis ||  incendisse  .5  | licaonemque 
jP  II  6 archadem  .P  ||  8 mari  C ||  10  uellet  B \ 12  ille  scripsi 
illorum  C ||  impetum  B (1  botera  P 1|  13  dextra  P ||  16  hu- 
meris P II  singulas  B [I  singulas  ex  Catast.  addidi  ||  16  lucideor 
B II  21  dicit  add.  V ||  24  consuetam  Heinsius  consultam  C || 
25  terram  oratam  edidisse  quibus  uitam  alerent  scripsi  sen- 
tentiam exempli  causa  explens  terra  morata  uitam  alere  C terra 
moratos  uitam  agere  consuenisse  Breysigius  || 

2b* 


Digitized  by  Google 


388 


SCHOLIA  IN 


disse  quibus  uitam  alerent  aequitatemque  eis  praestitisse 
eo  saeculo,  quod  aureum  dicebatur,  ^sed  postquam  mi- 
nus aequi  essent  homines , minime  cum  eis  conuersatam. 
postquam  uero  hominum  mores  in  deterius  uersi  sunt,  in 
luto  se  e terris  abstulit  et  in  ea  parte  caeli  babitauit  qua  5 
et  nunc  moratur,  alii  dicunt  eam  esse  Cererem  quod 
spicas  teneat,  alii  .4targatin.  alii  Fortunam,  ob  quam  rem 
sine  capite  astris  refertur.^  Nigidius  de  VIRGINE  ita  re- 
48 B fert:  uirginem  lustitiam  dici  siue  aequitatem,  quae  ab  ho- 
minibus recesserit  et  ad  inmortales  merito  peruenerit.  lo 
cum  inter  mortales  conueniret,  omnibus  locis  conciliabu- 
lisque  solitam  consistere  et  praecipere  hominibus,  ne 
temere  ab  aequitate  atque  iiistitia  discederent,  quam  diu 
mortales  monitis  obedissent,  tam  diu  in  uita  sine  cura  ac 
sollicitudine  futuros,  sed  cum  neglegentius  aequitatem  ob- 15 
seruarent  in  insidiasque  declinassent,  cupiditate  et  auari- 
tia  alter  alterum  deciperent,  .ab  hominibus  discessisse, 
digna  caelesti  numero  inmortale  praemium  pietatis  posse- 
dit. sunt  qui  aliter  memorent.  Erigonen  Atheniensem  Icari 
filiam  fuisse,  quod  cum  Liber  inuentum  suum  uinum  sua-  3o 
uitate  inter  mortales  inlustraret,  ueritum  ne  cum  ciuibus 
suis  obtulisset  saporis  nobilitatem,  ebrietatis  iucunditatem 
arbitrarentur  maleGcium,  persuasit  Icario  amicissimo  sibi, 
ut  is  inferre  in  ciuitatem  suam  uellet  [hoc  est  uinum]. 
quod  et  libens  amico  Icarius  tulit  et  distribuit  in  Attice,  ss 
hi  capti  nobilitate  uini  languore  subito  uacillantes,  ueriti 
ne  non  augendae  uoluptatis  sed  minuendae  ualetudinis  [id 
est]  sensum  sibi  sublatum  commoti  uino  praecordia- 

1 aequitatem  eius  P aequitatemque  eos  Breys.  []  2 mi- 
nutae qui  ^ II  4 sunt  om.  B b a&eris  /*  ||  6 nunc  moratur.  P 
numeratur  P ||  7 ob  P ab  P ||  9 dedici  P []  10  inmortalis 
P 11  13  timere  P ||  14  iam  B [|  in  uita  Heins.  uitam  C j) 

15  neglegentes  ante  corr.  P ||  16  in  add.  Heins.  ||  19  memo- 
rant P II  origonem  P [j  micari  P ||  21  mortalitates  P ||  22 
ebrietatis  iucunditatem  scripsi  aebrietatem  iocunditatis  C [j 
24  inferre  in  ciuitatem  suam  uellet  scripsi  inferret  in  ciui- 
tatem quam  uellet  C (|  hoc  est  uiiium  deleui  II  25  amico 
scripsi  animo  C ||  26  capite  P ||  langore  P ||  27  id  est 
deleui  (I  28  sentirent  uel  tale  aliquid  excidisse  significaui  H prae- 


Digilized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA  389 

que  transpulsi  Icarium  interfecerunt,  quod  pro  iucundis- 
simo  praemio  est  adeptus,  contra  corpus  patris  Eri- 
gone cum  miserando  ululatu  [mortem]  requirens  canis 
tenens  ueste  eam  accersitam  ad  patris  corpus  perduxit. 

5 quae  eius  corpus  sepelit,  ipsaque  se  in  Hymetto  monte 
contulit  ibique  sibi  laqueo  mortem  adsciuit.  tum  dicitur 
Liber  ab  loue  petisse  propter  quod  Icarius  pater  Erigones 
fuisset,  siderum  signis  nobilitaretur,  ad  eaque  iiirgines 
Athenienses  quotannis  diem  festum  instituerunt  atiupac 
10  — quos  oscilla  Latine  dicimus  — ideo  quia  illam  pendentem 
[qui]  iactari  conspexerunt,  quod  est  apud  Graecos  <p^pe- 
c6ai.  ex  quo  factum  est  ut  soli  oscillo  lactarentur  homi- 
nes. Icarius  autem  pater  uirginis  nominatur  stella  ARCTV- 
RVS,  quae  cum  exoritur  spurcissimas  tempe.states  mari 
15  terraeque  efficit,  quod  meminit  sibi  pro  beneficio  exitium 
fuisse  a mortalibus,  canis  autem  Icarii  qui  ululans  ante 
pedes  pendentis  uirginis  mortuus  est,  astrum  KYQN  nomi- 
natur, quod  nos  CANIS  stellam  nominamus,  qui  ob  eandem 
causam,  quando  exoritur,  summam  pestilentiam  mortalibus 
20  portat.  <VIRGO  figuratur  stellis  XVIIII.  in  capite  obscu- 
ram nimis  I,  in  singulis  umeris  singulas,  in  sinistra  ala  49 B 
obscuram,  in  dextra  ab  umero  et  ab  ala  extrema  una: 
uocatur  TTpOTpuYTiTqp.  in  singulis  cubitis  singulas,  in  sin- 


cordia  P |]  1 icarium  pB  icarum  P |j  interficerunt  B 1]  io- 
cundissimo  /*  |]  2 corpus  scripsi  morem  C ||  3 commiserando 
P II  mortem  (mortem  mortem  B)  deleui  ||  cani  jP*  H 4 tenens  ueste 
scripsi  leni  uestigio  C ||  accersitam  scripsi  accensam  C ||  patris 
scripsi  matris  C 1|  5 hymeto  BP'  ||  mente  P'  |]  6 tibique  R* 

7 erigonis  B origonis  P ]J  8 sydcrum  P H nobili  daretur  C 
eaque  scripsi  ea  quae  C [J  9 alebpac  quas  oscilla  Latine 
scripsi  (aluupac  iam  Schaubachius  coni.)  aras  quos  nos  latine 
C II  10  illam  scripsi  illa  C 1|  pendente  P ||  11  qui  deleui  |1 
i acturi  P ||  qp^pecGai  smp.si  <l)€P€C0M  B 06P6C6AI  P ||  13 
carius  P'  ||  nominatus  B [|  14  terreque  B ||  15  exsitium  C || 
16  moralibus  P‘  ]|  Icarii  scripsi  carii  B Icarius  P 17  cyon 
B cion  P II  nominatus  B ||  18  can  P'  |[  19  qui  pro  quando  P || 
21  humeris  P ||  22  humero  P ||  ad  P |1  ala  extrema  scripsi 
ToO  dxpou  xfjc  TTT^puYoc  Colast.  altera  C ||  una  scripsi  inna 
C 1]  23  protrygeter  P protrigetur  P correxi  ex  Catast.  ]| 


Digitized  by  Google 


390 


SCHOLIA  IN 


gulis  inanibus  [in]  ultimis  singulae,  (in  sinistra  clarior  quae 
uocatur  Spica),  in  tunica  stellae  obscurae  VI,  in  singulis 
pedibus  singulae,  summa  XV11II.)> 

Qua  media  est]  u.  146 

50  B Hi  dicuntur  Castor  et  Pollux  <fratres  maxima  con-  5 
cordia  iuncti.)>  ex  quibus  cum  unus  excidisset  in  pugna, 
quam  aduersus  Athenienses  gerebant,  partem  alternam  in- 
mortalitatis  accepit.  <(quos  luppiter  caelo  intulit  sideri- 
busque Geminos  nominauit,)>  qui  salutares  sunt  appellati, 
alii  uolunt  Zethum  et  Amphionem  esse,  ideo  alter  citha- 10 
ram  habet,  ^quorum  prior  habet  stellas  Vllll.  alter  eorum 
TRIPVS  appellatur.  GEMINI  figurantur  stellis  XVIIII.  qui 
iuxta  CANCRVM  est  habet  stellas  in  capite  unam  claram, 
in  singulis  humeris  singulas  claras , in  dextro  cubito  I,  in 
eadem  manu  unam,  in  singulis  genibus  singulas,  in  pedi- 15 
bus  singulis  singulas:  fiunt  priores  VIIII.  alter  in  capite  I, 

siBrn  mammis  singulas,  sinistro  cubito  II,  in  manu  ultima  I, 
sinistro  genu  I , in  pedibus  singulas , sinistro  pede  distans 
ultimo  1,  quae  uocatur  Ttporrouc:  fiunt  X.>  duodecim  autem 
signa  haec  sunt,  sed  in  medio  circulo  aequinoctiali  tropici  20 
hiemalis,  quae  notia  appellatur,  sita  sunt  sidera  quae  Ni- 
gidius deos  Samothracas  * quorum  argumentum  nefas 


5 Catast.  p.  245,  10  [|  8 Catast.  p.  246,  13  |)  11  Catast. 
p.  245,  14  — 21 


1 in  deleui  (|  singulae  scripsi  primis  C )]  quae  scripsi 
quod  C II  2 tanica  |I  3 immo  XVII  ||  6 haec  a pr.  m.  corr. 
in  hic  P I dicitur  castur  castor  B'  ||  6 excidisse  ^ ||  7 ata- 
nienses  P | gerebat  P ||  alternam  scripsi  alteram  C U inmorta- 
tis  accipit  5 |1  8 lupitcr  ff-jj  syderibusque  P (|  10  zephum 
C||  chitaram  P cytharam  B ||  11  eorum  scripsi  cum  C ||  12  ge- 
mini figurantur  stellis  XVIIII  Breys.  gemini  figura  is  C ||  13  uxta 
ante  corr.  primae  m.  P I|  habet  stellas  add.  ex  V Breys.  |1  una 
clara  B |1  14  singulos  umeros  B ||  in  add.  Breys.  ex  V 
in  — unam  ex  V add.  Breys.  ||  15  singula  pro  singulas  B 
16  singulas  ex  V add.  Brem.  ||  18  genum  P ||  19  quae  uocatur 
nponoyc  B quae  uocatur  TTPOTTOIC  P ||  duodecem  P 1]  autem 
om.  P II  21  sidera  quae  addidi  ||  Nigidius  V nidius  C [[  22  sa- 
motrhacas  B ||  lacunam  indicaui  || 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


391 


sit  enumerare  praeter  eos,  qui  mysteriis  praesunt,  item 
dicit  Castorem  et  Pollucem  Tyndaridas  Geminorum  ho- 
nore decoratos,  quod  hi  principes  dicantur  mare  tutum  a 
praedonibus  maleQciisque  pacatum  reddidisse,  et  quo  in 
5 tempore  nauigauerint  cum  Iasone  atque  Hercule  ad  pellem 
inauratam  auferendam  multis  laboribus  tempestalibusque 
'conflictati , periculorum  atque  nimborum  experti  inpendio 
potius  quam  libentius  nauigantes,  laboribus  liberare  stu- 
duerunt [auxilium  ferre  precantibus  studuerunt.]  itaque 
10  cum  ab  loue  sunt  elati,  petiuerunt  a patre  sibi  liceret  in 
eo  caelo  constitui,  unde  mortalibus  auxiliantes  prospicere 
possent,  quas  ob  res  uenia  data  inmortali  memoria  loco- 
que constituit  ut  plerisque  mortalibus  auxiliandi  gratia  con- 
spectum exhibeant,  sunt  qui  dicunt  Herculem  Theseum- 
i.=>  que  esse  Geminos,  eorum  memoriam  hunc  locum  possi- 
dere ideo , quod  duo  maxime  dicuntur  artissimi  sodalitate 
parique  industria  atque  egregia  uirtute  decorati  sapientia- 
que ceteris  mortalibus  praestantes,  namque  Hercules 
duodecim  athlis  perfectis,  quae  ab  Eurystheo  sunt  ei  im- 
20  perata,  propter  lunonis  louisque  certationem,  immortali 
memoria  contentionis  aeternatus,  purgandae  «« 4 causa 

1 mysteriis  CauckUis  ministeriis  C ]|  praesent  corr.  a pr. 
tn.  P []  iter  P \\  ‘^  tindarid.is  H 3 hii  C ]j  tntnm  a Heins. 
totum  G y 4 malificiisque  B ||  reddisse  B \\  7 nimborum  scripsi 
animorum  C quod  pro  dv^pujv  dictum  putat  Breys.  []  .9  ^rheto- 
ricam amplificationem’  agnouit  Schaubac/uus  (institnerunt  B)  || 
12  uenia  data  Breysigius  ueni  ad  B uenit  ad  P y immortali 
B \ 13  ut  addidi  ||  auxiliandi  scripsi  auxiliantis  P auxiliantes 
B 1 conspectum  scripsi  conspectu  C ||  14  exhibeant  scripsi 
praebent  P liberantur  /?  ||  f Thesbiumque  esse  Geminos, 
eorum  memoriam  hunc  locum  possidere  ideo  conieceram  The- 
seumque  (quod  iam  Merkelius  coniecerat)  esse  qui  Geminorum 
memoriam  publicam  possident  Breys.  thesbium  (tesbium  P) 
qui  esse  genitorum  (genitorem  J?*)  memoria  populum  possi- 
dere id  (hi  B)  C II  17  decorati  sapientiaque  scripsi  decora- 
tis'a pia  quae  (que  B)  C H 18  mortalibus  praestantes  scripsi 
inmortalibns  restantibus  P immortalibus  restantes  B ||  19  atlis 
C 11  euristeo  P eurysteo  B ||  ei  om.  P 1|  20  immortali  sci-ipsi 
mortali  C 1|  21  aeternatus  scripsi  animantibus  C H purgandae 
scripsi  et  terrae  excidisse  indicaui  putandae  B eputandae  P im- 
putandae marg.  apogr.  Heinsiani  1| 


Digitized  by  Googie 


392 


SCHOLIA  IN 


atque  ceteris  hominibus  auxiliandi  gratia  egregios  memo- 
randosque  labores  perpessus  eximia  nobilitate  praeter  ce- 
teros est  peruulgatus.  eorumque  alter  est  louis,  alter 
Neptuni  blius.  quorum  non  abest  propinquitas. 

<CANCER  astris  positus  esse  dicitur  beneficio  luno-  5 
nis,  quod  cum  Hercules  cum  Hydra  ad  fontem  Laernium 
depugnaret,  hic  cancer  Herculis  pedem  morsu  deprehen- 
dit, ut  Panyasis  auctor  dicit,  quem  iratus  Hercules  calca- 
tum contribulauit  beneficioque  lunonis  magnis  honoribus 
decoratus  XIT  signorum  numero  adnumeratur.  sunt  in  lo 
hoc  signo>  in  eius  textu  <aliae  stellae,  quas  ASINOS  ap- 
pellant)>.  Graeci  enim  6vouc  dicunt.  <(quos  Liber  astris 
intulit.^  quod  cum  ab  lunone  insania  obiecta  fugeret  ad 
occasus,  ut  in  Dodonaei  louis  templo  responsa  peteret, 
ut  Philiscus  refert,  magnus  imber  cum  grandine  ortus  >5 
est,  cumque  transiturus  erat  inundata,  detinuerunt  iter 
eius  asini  ex  contrario  transeuntes  per  aquas,  ex  his 
uno  insidens  et  ipse  transuectus  esse  sine  periculo  insa- 
niaque liberatus  dicitur,  uno  itaque  ex  his  fecisse  ut  uoce 
humana  loqueretur  [alterumj  cetera  uita.  qui  cum  sensum 
accepisset  [cum]  paucum  tempus,  cum  Priapo  de  membro 
naturali  contendere  coepit.  Priapus  conprebensum  asi- 
num occidere  uoluit.  quem  louis  beneficio  surreptum  et 
pro  eo  alterum  subpositum  occisumque.  anibosque  in-  - 
mortali  honore  donatos  astris  intulit.  <^est  autem  eis  ad-  25 
positum  et  praesepium.  est  et  altera  origo,  quae  infertur 

5 Catast.  p.  246,  22  — 246,  6 1|  25  Catast.  246,  6 — 20 

1 atque  scripsi  partem  C ||  auxiliandi  scripsi  auxiliandae 
(7  1]  2 perpessos  .ff  (]  3 louis  om.  H 6 ydra  C ||  8 paniasis 

fr.  4 ed.  Tischirneri  (p.  44)  ||  9 magis  |I  11  texto  B |j  12  ovoic 
P II  14  ut  addidi  in  add.  V []  dodonai  B dedonaeius  P dedo- 
naei  p []  15  filiscus  C ||  magnus  imber  scripsi  magnis  imbri- 
bus C II  16  cumque  scripsi  eaque  P eaquae  B ||  innudata  C 
quod  correod  ||  detinuerunt  iter  scripsi  detinerent  inter  C |1 
17  aseni  B ||  transientes  ||  is  ^ ||  18  esse  scripsi  est  C || 

19  is  B II  20  alterum  deleui  |J  cetera  uita  scripsi  laboreauit  C ||  21 
accepisse  B ||  cum  deleui  ||  22  conpressum  B ||  23  surreptum 
scripsi  suo  tractum  C (|  24  suppositum  P ||  25  eis  P eius  B || 


Digilized  by  Googie 


CAESARIS  GERMARICI  ARATEA 


393 


aliis,  cum  aduersus  gigantas  di  bellum  gererent,  Liber  et 
Vulcanus  et  Satyri  asinis  sedentes  profecti  ad  pugnam, 
quod  genus  inuisum  gigantibus.  magnam  uocem  cum  au- 
dirent, territi  gigantes  hac  uoce  fugierunt.  ob  quod  sunt 
5 astris  inlali'  et  in  signo  notabilis  Cancri  positi,  cuius 
cursus  ad  occasum  tendit.  Cancer  habet  stellas  in  pe- 
ctore II  claras,  hi  sunt  Asini,  — PRAESEPIVM  autem  ut 
nubes  iuxta  paret  — dextris  pedibus  singulas,  fiunt  IllI. 
obscurae  in  sinistris  priores  II , clarae  in  altero  II,  in  ter- 
10  tio  I,  in  extremo  minore  I,  in  dextro  cornu  III,  similes 
non  magnae  in  sinistro  II : hunt  XVII.  ex  quibus  super 
textum  Cancri  sunt  II  clarae  quae  dvoi  appellantur,  quod 
autem  nubium  circa  eum  uidetur  Praesepium  dicitur. 
Asini  autem  stellas  habent  1111,  duas  claras  duas  obscuras. 

15  reliquae  fiunt  XII.)>  ' 52  B 

Quam  media  est]  u.  146 

<(IIic  notabilis  et  maximus  inter  signis  est  Ionis  bene- 
ficio, quod  uirtute  praeter  ceteras  bestias  praecellat,  aliis 
placet  quod  primus  Herculis  labor  esset,  memoriae  hono- 
20  riflcae  traditum,  ut  Pisandrus  Rhodius.>  Nigidius  refert 
hunc  leonem  nutritum  apud  Lunam  iussu  Tunonis  ad  Her- 
culis exitium  dimissumque  caelo  a lunone  in  terram  Ar- 
cadiam in  regionem  Nemeae,  in  qua  speluncam  esse,  ubi 
hic  leo  uictus  memoratur  quae  f Mihidymon  nomine  fuerit. 

25  Hercules  iussu  Eurysthei  interfecit  cum  Molorcho  hospite 
suo,  cuius  clauam,  quam  uiribus  tributam  tum  principio 

18  Catast.  p.  246,  21  — 247,  10 


1 ‘gigantes  P‘  |1  4 a pro  hac  B j]  12  aenoi  P ||  17  signis 
C cf.  p.  382,  21  11  18  praecellat  V cellei  C |1  19  hercule  P 
hercules  B j|  labor  esset  scripsi  labores  sed  C H 20  Pisan- 
drus  Hyginus  Periandrns  C TTiv&apoc  codd.  Cat.  H hodius 
C corr.  V H nigidius  B nigins  P H 22  archadiam  C H 84 
quae  scripsi  quia  Pb  qua  B H Didymos  Munckerus  H 25  Her- 
cule C corr.  V ||  euristhei  B H molorcbo  Strozzianus  molocho 
C 11  26  tum  add.  Biicheler  mus.  Jifien.  nou.  XIII  p.  183  ex 
Ampelio  1| 


Digilized  by  Google 


394 


SCHOLIA  IN 


est  adeptus,  eaque  leonem  interfecit,  itaque  postea  claua 
pro  gladio,  pelle  pro  scuto  in  reliquo  tempore  uti  instituit 
et  apud  omnes  mortales  gratus  ob  uirtutem  haberi  coeptus 
est.  lunoni  porro  magis  in  odio  peruenerat.  qua  propter 
leonem  caelesti  memoria  donari  uoluntate  lunonis  arbi-  5 
trantur.  plerique  Nemeae  gymnicos  ludos  ab  hoc  arbi- 
trantur leone  institutos,  hic  totus  flguratur.  <LEO  habet 
stellas  in  capite  III,  in  collo  duas,  in  pectore  I,  in  spina  III, 
in  cauda  media  I.  in  ultima  cauda  clara  1,  sub  pectore  II, 
53^  prioribus  pedibus  clara  I,  sub  uentre  clara  I,  in  medio  10 
uentre  claram  I , diri  toO  Icxiou  I , in  posteriore  genu  I, 
^TTi  TTOboc  ^Kpou  claram  I,  summa  XVIIII.  uidentur  aliae 
iuxta  caudam  eius  stellae  obscurae  VII.  quae  uocantur 
crines  Berenices  €u€pyeTibOc.^  dicuntur  et  earum  uirgi- 
num  quae  Lesbo  perierunt.  15 

Est  etiam  aurigae]  u.  156 

<^Hic  ERICHTHOMVS  dicitur,  qui  primus  equos  IIII 
iunxit.  quem]>  Hesiodus  <^miratum  similitudinem  solis  qua- 
drigis uexisse  et  quod  primus  Panalhenaea  constituisset 
astris  receptum  memoriae  tradit  habitu  agitatoris,  de  ao 
huius  initio  deinde  Euripides  refert  Vulcanum  Mineruam 
dilexisse,  et  quae  secuntur  dum  Erichthonius  nasceretur, 
in  hoc  signo  et  capra  est,  quae  louem  nutriuit  itemque 
haedi  eius  filii,  ut  Musaeus  refert  dat  Rhea  louem  infan- 


17  Catast.  p.  247,  11  — 248,  29 


2 ut  fi  11  4 quampropter  C corr.  y \\  5 caelestia  fi*  H 
dignari  fi  H 6 cymnicos  fi  cynnicos  -P  1 1 7 institutus  fi  1]  8 diri 
ToO  CTrj0ouc  P'  Catasi.  j|  11  diri  ToO  icxlou  Catast.  inschium 
C 11  12  diri  irob6c  fiKpou  Catast.  in  propoda  C ||  14  60epfd- 
Tiboc  Catast.  6Y6PS6NAOC  P eyeptenaoC  fi  16  iesbo  C || 
17  erictonius  fi  ericthonius  P 1]  18  funxit  fi  Hesiodus  mi- 
ratum scripsi  louis  miratus  C ||  quadrii  fi‘  ||  19  uexisse  saripsi 
fecisse  C (om.  fi')  1]  primus  scripsi  irpiUTOV  Catast.  prius  C |1 
pannathenaea  P pannathenea  fi  1|  20  habitu  scripsi  habitum 
C 11  21  initio  scripsi  initia  C ]]  Euripides  add.  Breysigius  H 
22  ericthonius  P []  24  fili  fi  |1  museus  fi  1]  dat  Rhea  scripsi  ex 
Catast.  datpr  P datur  supra  scripto  eodem  datur  fi  I| 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA  395 

tem  nutriendum  Themidi  et  Amaltheae  Themis  [amalthea]  54  B 
eum  tradidit,  haec  fuit  domina  caprae,  quae  ex  ea  louem 
nutriuit.  esse  autem  hanc  capellam  Solis  filiam,  cuius 
aspectus  tam  atrox  fuisse  dicitur,  ut  Titanes  eam  timerent 
5 rogarentque  matrem  Terram  ut  eam  abderet.  Terra  autem 
in  antro  clausam  Amaltheae  tradidit  custodiendam,  ibi- 
que  louem  infantem  cum  Curetibus  Amaltheam  educasse, 
qui  cum  esset  iuuenis  et  contra  Titanas  inermis  uellet 
pugnare,  eius  pellem  dicitur  arreptam,  pro  scuto  usum  ea, 

10  quod  semper  Titanas  agitator  timori  fuerit  et  quo  diceba- 
tur media  parte  Gorgoneum  capud  habere,  eo  tutus  tegi- 
mento illius  caprae  terga  alia  pelle  tecta  restituit  uitae 
et  inmortalitate  donauit  caeloque  et  astris  intulit,  etiam 
Aegiochus  appellatur  id  notat  agitatorem  *****  Myrtilum 
15  Mercurii  filium  Oenomai  aurigam  a patre  astris  inlatum.)> 
habet  stellas  Vlll  ex  eis  quae  CAPRA  dicitur  stella  1. 
in  sinistro  genu  eius  clara , qui  HAEDI  dicuntur  in  sini- 
stra manu  eius  sitae  stellae  sunt  II.  Agitator  stellas  habet  V, 
capra  1,  haedi  II.  fiunt  stellae  VIII.  <habet  stellas  in  capite  1, 

20  in  singulis  umeris  singulas  sinister  clarior  qui  appellatur 
caprae,  in  singulis  genibus  singulas,  in  manu  ultima  II,  55  B 
item  in  sinistra  duae%  hi  uocantur  Haedi  summa  VIIII.> 

Aurigae  pedibus]  u.  173 

Hunc  luppiter  Neptuno  fratri  per  gratiam  dicitur  ob- 
25  duxissse.  qui  figuram  tauri,  sensum  humanum  haberet. 


1 nutriendem  R'  ]|  amalthcae  cum  i/  H 4 esse  R jj  5 ter- 
rae ut  in  R II  6 amatheae  C |]  7 cum  Curetibus  Amattheam 
scripsi  curematheae  P cura  ematheae  B cum  cura  Amaltheam 
II  8 tytanas  R 0 9 pugnare  P'  ||  arrepto  P arreptam  p ac- 
ceptam p II  10  titana  sagittator  B ||  12  illius  scripsi  alique 
P aliusqne  B ||  alii  P ||  pelle  B parte  P |I  13  et  inmortalitate 
scripsi  ex  Cat.  etiam  mortalitate  € ||  et  om.  C ||  etiam  P et 
eius  B II  14  aiochus  C ||  apallatari  (apallaturi  p)  id  nt  P, 
apallaturii  dicunt  agitatorem  B j]  aliis  placet  add,  V ||  15 
cenomai  C ||  16  habet  stellas  — 19  fiunt  stellae  VIII  desunt 
in  Catast.  neque  cum  eis  quadrant  quae  secuntur  |I  quae  om.  P 
17  aedi  P'  |f  dicitur  P'  ||  18  sitae  scripsi  sita  C ||  19  aedi  P 
20  humeris  P H 21  man  pro  in  manu  P |1  22  iter  P*  ||  Touc 
TrdvTOC  rj'  Catast.  ||  24  frater  C corr.  in  apogr.  Heins.  H 


Digitized  by  Googie 


39G 


i 

SCHOLIA  IN 


quem  louis  Sidonem  misit  ut  Europam  Agenoris  filiam  ad 
se  portaret,  is  per  pelagus  Sidoniam  venit  ibique  Euro- 
pam inter  aequales  suas  ludentem  in  templo  Aesculapi 
conspexit  eamque  repentino  abreptu  in  dorso  conlocatam 
suo  deuexit  ad  louem  in  insulam  Cretam,  ob  hanc  igitur  5 
-causam  luppiter  sideribus  taurum  dignatus  est  inmortali- 
que  memoria  adfecit.  haec  Nigidius.  ^Eratostbenes  dicit 
Ionem  esse^  quae  fugit,  cuius  priores  partes  parent,  reli- 
cum  corpus  non  adparet.  spectat  autem  orientem  ob  id 
ab  love  honorata,  signum  autem  tauri  frons  quam  faciem  lo 
Hyades  uocantur,  quas  Pherecydes  Athenaeus  nutrices 
56  B Liberi  dicit  septem,  quot  et  stellae  sunt,  quae  Dodonides 
nymphae  uocantur.  quarum  nomina  Phaesula  et  Ambrosia 
Coronis  Eudora  PolyxoPhaeo  Thyene,  quae  cum  a Lycurgo 
capliuilatem  timentes  fugerunt  Thebas  subito  ne  ab  Iu- 15 
none  aliquid  paterentur.  lovis  caelo  iniatas  sideribus 
honorauit,  Ilyadas  appellauit,  quod  nascente  Libero  eas  in 
uerni  temporis  signum  posuit,  quod  sint  pluuiales.  ueiv 
enim  pluere  est  et  eorum  ortus  imbres  concitat.  Musaeus 
ita  refert:  haec  Thia  ex  Oceano  procreauit  filias  duodecim.  20 
ex  quibus  quinque  stellis  figuratas  Hyadas,  septem  autem 
Pliades.  his  unus  fuit  frater  Hyas,  quem  omnes  sorores 
dilexere.  quem  in  uenatu  alii  ab  leone,  alii  ab  apro  inter- 
fectum dicunt,  quae  eum  flentes  obierunt  Pliades  nuncu- 


7 Catast.  p.  249,  5 — 18 


1 sydoneni  P U 2 sydoniam  P sidoneam  B \\  Z suos  P |l 
ascolapi  P\  5 Buo  om.  P |1  6 syderibus  P[|  immortalique  /*  |j 
7 affecit  P [ eratostenens  /*  H 8 Ionem  scripsi  ex  Cat.  bouem 
C II  fugit  scripsi  fuit  C ||  cuius  B cum  P [[  priore  parentes  B ]| 
reliquum  ^ Ij  9 apparet  P j)  10  frons  p frons  P fros  B ||  11 
hiades  P (]  ferecydes  B fericides  P ||  atheneus  B ||  12  quot 
scripsi  quod  C (I  Dedonides  P ||  13  quorum  B l|  Praesula  P 1| 
14  Coronis  /fyg.  p.  395  Cotonis  C ||  pholixo  P 1|  Phaeo  Thyene 
Kiesslingius  Phriotenis  C ||  lycurco  captiuitate  B ligurgo  capti- 
vitatem P II  16  subi  B II  16  inlatus  B 1|  syderibus  P ||  17  hia- 
des P II  18  uemi  scripsi  uener  P uenerit  B I|  yein  Bp  uein 
P II  19  ortus  in  ubris  B ||  concitet  B ||  musaens  ex  ista  B || 
20  haec  om.  B []  thia  B tibi  P ||  21  hiadas  P ||  22  hias  P [| 
24  fl.  eum  B ||  nuuccupatas  P'  [] 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


397 


palas,  alii  Hyades,  alii  contra  sentientes  dicunt,  quod  hoc 
signo  largi  imbres  fundantur,  quod  uetv  pluere  dicatur, 
Hyades  appellatas,  alii  ob  eandem  causam,  quae  supra 
est,  uelut  quidam  septentriones  id  est  arcton  aut  amaxam 
5 dicunt,  ursa  maior  ab  aliis,  quod  Graeca  lingua  arctos 
siue  amaxa  dicatur.  Myrtilus  autem  Hyades  quinque  filias 
Cadmi  esse  dicit,  habet  stellas  taurus  ♦ ♦ ♦ caput  eius  V, 
quae  Hyades  appellantur,  reliquas  XIH,  ab  abscisioneque 
Tauri  usque  ad  brachia  uocantur  Pliades.  sunt  per  stellas 
10  VII,  quas  dicunt  Atlantis  filias  esse  septem,  ex  quibus  sex 
clarae  sunt,  una  obscura , quod  sex  cum  deis  concubue- 
runt, ex  quibus  tres  cum  love:  ex  Electra  Dardanum  na- 
tum, Maia  Mercurium,  Taygete  Lacedaemona,  cum  Ne- 
ptuno II : Alcyone  ex  quibus  Hyrieus;  Celaeno  e qua 
15  Lycus.  cum  Marte  Sterope , ex  qua  Oenomaus.  Merope 
cum  Glauco  ex  qua  Sisypho,  magnam  apud  homines  di- 
gnitatem habent,  quod  omnibus  honoribus  signiGcant. 
<TAVRVS  Gguratur  stellis  * ♦ ♦ in  fronte  utriusque  partis 
— clarior  sinistrae  — id  est  in  cornibus  singulae,  in 
80  oculis  singulas,  in  naso  I.  hae  stellae  quinque  Hyades  ap- 

1 alias  B |]  hiades  P [j  2 dicatur  scripsi  dicantur  C || 
3 Iliades  P |]  apellatas  B [|  alii  scripsi  alias  G [}  4 id  est  dei. 
Breys.  II  5 ursa  maior  Breys.  uersa  minus  C ||  Graeca  Breys. 
ea  C 1]  6 siue  amaxa  Breys.  amata  C ||  hades  pro  Hya- 
des B\i  excidisse  numerum  indicaui\\  capud  5 |]  ei  P]]  8 ab- 
scissioneque  B ||  brachin  C ||  9 Pliades  sunt  — honoribus 
significant  bis  leguntur  in  B et  hoc  loco  ei  infra  ad  u.  258 — 269 
post  scholion  quod  incipit  ex  Danae  et  imbre  — per  caliginem 
uix  uidentur;  haec  distinxi  litteris  B et  ^ ^ 10  anlantis  B 
atlindis  P ||  fuisse  B | 11  clares  B ||  eis  C corr.  lieins.  [] 
12  eleta  P eletra  B e edra  ^ quod  correxi  |]  tardanum  ante 
corr.  B H Maia]  nata  C [ 13  taygetem  B taygeten  P tyagetem 
P jl  lacedaemona  B lacedemon  ^ |]  14  duo  alchione  ^ II  al- 
oione  P ||  quis  B ||  Hyrieus  scripsi  (cf.  Munck.  adHyg.  p.396p) 
hercus  C ||  caeleoneque  P []  15  lycus  ^ tycus  C ||  cum  arte  C 
corr.  ^ []  saterope  ^ \\  qua  addidi  ||  ex  — merope  om.  (3  [|  16 
Glauco  ex  qua  addidi  ex  Hyg.  ||  sisyplio  ^ sisyptona  B sysi- 
ptone  P II  17  horis  P oris  B I|  18  post  taurus  excidisse  non 
totus  putat  Breys.  ||  stellis  scripsi  stellas  C et  numerum  ex- 
cidisse significata  I|  ut  priusque  parti  solarior  B (|  20  quinque 
B V Pl|iq)’  ^KOT^puJv  tOuv  dj|LUUV  Cat.  || 


Digilized  by  Google 


398 


SCHOLIA  IN 


pellantur,  in  sinistro  genu  I,  in  dextro  I.  in  uugula  1,  in 
collo  n,  in  dorso  III:  ultima  clarior,  sub  uentre  I,  in  pe- 
ctore I clara,  fiunt  XV,  ab  scissione  tauri  ad  id,  quod 
uocatur  rachis,  septem  stellae,  quas  Atlantides  appellant 
quae  non  uidentur  simul  nisi  sex:  septima  obscura.^  3 
Iasides  etiam]  u.  183 

li  <IIic  in  ordine  quarto  loco  situs,  quem  septentriona- 
lis circulus  occupat  a pedibus  usque  ad  pectus,  reliquus 
medius  est  inter  et  aestiui  et  tropici  circulum,  ut  Euri- 
pides dicit,  hic  Aethiopum  rex,  pater  Andromedae,  cuius  10 
filia  obiecta  ccto  a Perseo  seruata  eiusque  causa  et  ipse 
pater  sit  astris  inlatus  beneficio  Mineruae.  habet  stellas 
in  capite  claras  duas,  in  dextera  CEPIIEVS  manu  cla- 
ram I,  in  cubito  obscuram  1,  in  sinistra  manu  claram 
unam,  in  sinistro  umero  I,  in  ciucto  tres  obliquas,  in  dex- 15 
tera  coxa  II,  in  sinistro  genu  II,  in  pede  ultimo  I,  supra 
pedem  alitis  III : fiunt  XVII.>  [haec  autem  in  septentrio- 
nali climate  posita  sunt.] 

Qua  latus  afflexum]  u.  191 

<(Hanc  refert  Sophocles  praeposuisse  formam  suam  20 
Nereidibus.  ob  quod  ira  Neptuni  ceto  inmisso  uastabatur 
eorum  terra  expostulatamque  Andromedam  et  ceto  prae- 


7 Catast.  p.  249,  19  — 250,  10  1|  20  Catast.  p.  260,  11 — 21 


1 genu  scripsi  ex  Catast.  cornu  C [j  I scripsi  (diri  tujv 
a’  Catast.)  III  C[\2  dosso  i?'  ||  4 uocatur  scripsi  uocan- 
tur  C ([  adlantides  ^ []  5 aex  scripsi  si  ex  C |)  7 qui  uasto  P || 
9 et  ante  tropici  om.  B [|  erides  P eripides  p [I  10  ethiopum  p 
ctiopum  P II  11  obiecta  p obiecto  P obiect  B |[  12  sit  ante 
pater  add.  P*  ||  beficio  B^\^  manum  erasa  m P||  stellae  aliter 
enumerantur  diri  Tt[c  K€(paXqc  XappiroOc  p',  dq>’  dKordpujv  iIi|liu)v 
a'  Koi  diri  )^eipu)v  dKordpujv  a',  dir’  dTKibvujv  dKoxdpuuv  a', 
diri  Cibvqc  XoEoOc  dpaupoCic,  diri  KOiXiac  pdcric  Xapirp6v  a', 
diri  bcEidc  XoTdvoc  a',  diri  y^votoc  a',  diri  iro66c  dxpou  a' 
in  Catast.  ||  14  cubitu  P'  ||  15  in  om.  BP'  []  humero  P H cinctum 
BP'  II  16  II  P duas  corr.  in  duo  P ||  17  alias  B ||  hae  B || 
haec  — sunt  deleui  ut  ex  u.  7 repetita  ||  18  posite  B jj  20 
ISosodes  P sofocles  B ||  dammam  P ||  21  inmissa  P’P  || 
22  expostolatamque  C ||  peto  P'  ||  propositam  B || 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


399 


positam.)»  ob  quam  rem  longe  habitus  eorum  diuersus  est. 

<^id  est  autem  Cassiepia  in  sella  anaclito  sedens,  habet  in 
capite  stellam  claram  unam,  in  singulis  umeris  singulas 
claras,  in  dextra  mamilla  claram  unam,  in  dextro  umero 
s ad  manum  claram  1 magnam , et  clarae  in  sinistro  femore 
II,  in  genu  claram  I,  in  basem  sellae  in  qua  sedet 
in  utrisque  angulis  claras  singulas:  summa  XIIII.^ 

Nec  procul  Andromedae]  u.  200 
<Haec  quoque  in  sideribus  recepta  dicitur  benelicio 
10  Mineruae,  ut  labor  Persei  aeternus  pareret,  manibus  eius 
passis  quem  ad  modum  ceto  fuit  proposita,  quae  cum  a 
Perseo  esset  liberata  neque  patri  neque  matri  uoluit  com- 
morari sed  continuo  cum  Perseo  Argis  est  profecta  ita  ut 
Euripides  profert,  habet  stellas  in  capite  stellam  splendi- 
15  dam  unam  in  umeris  singulis  singulas,  in  dextro  cubito  I, 
in  manu  claram  I,  in  sinistro  cubito  I claram,  in  bra-5S^ 
chio  I,  in  cinctu  III,  supra  zonam  quattuor,  in  genibus  sin- 
gulis claras  singulas,  in  dextro  pede  II,  in  sinistro  I: 
summa  XX.)> 

»0  Andromedae  radiat]  u.  207 

<(Hic  dimidius  est  in  priore  parte  parens  usque  ad 
umbilicum)»  [dicitur]  super  geniculatorem  situm.  ^Aratus 
hunc  dicit  qui  Hippocrenem  fecit,  alii  hunc  Pegasum  di- 
cunt ad  astra  uolasse  posteaquam  Bellerophontem  a se 


9 Catast.  p.  250,  22  — 251,  7 ||  21  Catast.  p.  2^1,  8 — 
252,  2 


1 deuersus  R y 2 id  autem  est  B ||  casepia  p casipia  P 
stellae  aliter  enxmeruniur  in  Catast.  ||  3 humeris  P\\^  humero  P 
6 sellae  V stellae  C ||  6 numerum  excidisse  indicaui  |j  7 utrius- 
que  Pll  9 syderibus  [1  U ruit  B et  corr.  in  fuit  P ||  13  itau- 
tem  -R  1[  14  proferet  5 II 15  singulas  addidi  ||  irrl  beHioO  irob6c 
P'  apiCTcpoO  a'  add.  Catast.  ||  I om.  Pll  16  in  sinistro  cu- 
bito I non  legitur  in  Catast.  - []  in  brachio  I non  legitur  in 
Catast.  1)  17  supra  — quattuor  om.  P [j  19  immo  XVIIII  H 
22  dicitur  deleui  ||  Aratus  post  umbilicum  positum  in  C post 
situm  reieci  [j  23  hipocrenem  P []  nunc  pegasium  B |]  24  euo- 
lasse  B [)  belorofonten  B belerofontem  P [J 


Digitized  by  Google 


400 


SCHOLIA  IX 


excusserit.  Euripides  Melanippen  Chironis  tiliam  esse 
astris  inlatam  [cum  esset  interfecta  in  Pelio  monte  eam- 
que  naturalem  speciem  conseruaret].  namque  cum  ab 
Aeolo  conpressa,  grauida  profugit  ob  pudorem  Pelio  monte, 
quam  cum  pater  requireret,  ne  ei  se  offerret  aduenienti,  5 
deorum  misericordia  uersa  in  equum  puerum  genuit, 
quam  eius  patrisque  pietate  Diana  astris  intulit  unde 
CENTAVRO  nomen  appareat.  Chiron  autem  dicitur  is 
esse  ideoque  auersa  caeli  parte  ab  eo  positam  filiae  effi- 
B giem  ut  non  agnosceretur,  habet  stellas  in  facie  claras  II,  10 
in  capite  I,  in  coxa  I,  ad  singulas  aures  singulas  claras,  in 
collo  IIII,  pro.\imo  capiti  claram  unam,  in  armo  I,  in 
pectore  I,  in  umbilico  ultimam  claram  I,  in  genibus  prio- 
ribus duobus  duas,  in  ungulis  singulis  singulas-,  'fiunt 
summa  XVIII.>  15 

Inde  subest  ARIES]  u.  223 

<(Hunc  putant  quidam  esse  qui  Phrixum  et  Hellen 
Colchos  portauit  [pertulit].  Nebula  eum  his  dedit  aureo 
uellere  Kar’  'Hciobov  qui  eos  perferret,  deinde  iungit 
decidisse  Hellen  a qua  Hellespontum  dictum,  quam  Neptu-  20 


17  Catast.  p.  262,  3—17 


1 excuserit  in  excusserit  corr.  pr.  m.  in  P ||  euripiden 
melanipen  B euripidem  menalii  appen  P enripides  dicit  Me- 
lanyppen  2 uerba  praeter  sensum  scholiastae  obtrusa  deleui  || 
3 namque  cum  scripsi  nam  cum  qui  C ||  ab  eo  locum  BP  ab 
colo  p f]  4 compressa  p cumprcssa  /*  ||  5 ne  eis  se  offeret 
II  6 misericordi  aduersa  B ||  cquom  corr.  in  equam  B \\  1 
adastris  7?  j|  9 ideoque  auersa  Breys.  eoque  aduersa  C || 
caeli  parte  caeli'  B ||  10  claras]  d|uaupouc  Catast.  ||  11  au- 
ris B [I  claras)  dpaupdv  Catasterismus  ||  12  unam  post  claram 
(clara  B)  addidi  ex  Catast.  ||  itrl  CTqOouc  a',  ^irl  ^dx€U>c  a' 
Cat.  II  13  ultima  clara  ||  prioribus  Breys.  {ex  Cat.)  poste- 
rioribus C II  14  in  ungulis  . . in  singulis  B ||  duas  et  singu- 
las addidi  ad  exemplum  Cat.  ||  17  quidem  P (?)  ||  phrisum  7*^ 
phrysum  B ||  ellen  P [|  18  colehos  P coleos  p cotohos  B || 
portauit  deleto  pertulit  Buchelerus  mus.  Rhen.  nou.  XIII  184 
portam  pertulit  C ||  Nebula  eum  his  scripsi  nebulae  is  P et 
corr.  in  nubulae  is  i?  [|  19  cathaesiodum  P cata  besiodnm  B [| 
20  a om.  P ||  quam  nessum  comy  ressum  C || 


Digitized  by  Googl 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


401 


num  compressisse,  ex  qua  filios  genuerit.  Phrixum  autem 
perlatum  Colchos  eius  arietem  immolasse  pellemque  eius 
auream  loui  sacrasse,  ideo  eum  pallere  ait  Eratostbenes,  61  B 
quod  deposito  uellere  aureo  in  caelum  sit  receptus,  habet 
5 stellas  XVIII.  caput  autem  eius  ad  TAVRVM  uersum  spe- 
clat.>  Nigidius  hunc  ARIETEM  dicit  ducem  et  principium 
esse  signorum,  inmortali  autem  memoria  donatum,  quod 
cum  Liber  exercitum  in  Africam  duceret,  aquarum  inopia 
deminuebatur  eius  multitudo,  post  deinde  aliquot  dies 
10  casu  repentino  apparuit  Liberumque  et  exercitum  dux  ad 
aquam  diuinitus  perduxit,  ab  boc  facto  Liber  eum  arie- 
tem louem  Ammonem  appellauit  eique  fanum  eo  loco, 
quo  reperta  est  aqua,  magnificum  aedificauit  [memorauit- 
que]  eumque  [locum]  inmortali  nobilitauit  honore,  id  fa- 
15  num  abest  ab  Alexandria  iter  dierum  VlIII.  harenosum  est. 
serpentium  est  multitudo,  quod  ab  harena  Hammon  eat 
nominatum,  igitur  propterea  aries  dux  atque  inmortalis 
nobilitatus  est  caeli  sidera  consecutus,  cetera  ut  superius 
scripta  sunt  refert.  <(ARIES  stellas  habet  in  capite  I,  in 
30  naribus  III,  in  collo  II,  in  imo  pede  dextro  I claram  et  in 
dorso  IIII,  in  cauda  I,  in  imo  pede  sinistro  I: 

fiunt  XVI.]>  conuertit  autem  caput  ad  TAVRVM.  ipse  au- 
tem signis  adsignatur. 

Et  etiam  propiore]  u.  234 

25  <^lIoc  est  super  caput  ARIETIS  situm,  quod  obscu-  62  B 
rum  esse  dicitur  ♦♦♦♦+  boc  ei  luppiter  signum  posuit,  alii 

25  Catast.  252,  18  — 253,  3 

1 ea  C II  phryxnm  5 phrisum  i’  |!  2 colclius  [|  arie- 
tis i*  II  3 sacrasseA  B [|  pallere  ait  Eratostbenes  Bilchelerus  l,  l. 
parere  ut  heraoides  C []  5 capud  B ] 6 nigius  B \\  1 digaia- 
tum  i?  11  9 aliquod  P H 10  causa  B | 11  diuinitatio  |j  12 
hammonem  B ij  13  memorauitque  (memoriauitque  B)  — honore 
deleuit  Buch.  (decorauitque  Breys.)  H 14  locum  dei.  Buckelerus  || 

15  exandrea  B 1|  16  arena  P U hammon  delela  h /*  H 18  sydera 
P H 20  nanibus  B 1|  claram  — 21  sinistro  1 add.  m.  paullo 
ree.  in  B H 21  exciderunt  haec  Catasterismi  uerba  0ir6  Tf)v  koi- 
Xtav  y’  iirl  toO  Icxiou  a'  H 22  XIII  B ||  capud  B |1  23  adsigna- 
tur Breysigius  adsequitur  C H 25  capud  B [1  26  plenam  sententiam 
uel  certe  Mercurii  nomen  excidisse  ex  Catast.  patet  [| 

MAUTIANUS  CAPELLA  26 


Digitized  by  Google 


402 


SCHOLIA  IN 


(licuQt  Aegypti  esse  effigiem  stellis  figuratam  in  tribus 
angulis  id  est  in  trigono,  et  Nilum  inundationem  facien- 
tem. habet  stellas  III  in  singulis  angulis  singulas.)> 

Stridentis  aureas]  u.  243 

<^Hi  sunt  maioris  PISCIS  ^ktovoi,  cuius  originem  suo  5 
loco  dicemus,  horum  autem  piscium  singuli  in  diuersis 
locis  siti  sunt  situm  inmutantes  quorum  alter  Boreas  ap- 
pellatur, alter  Notius,  habent  inter  se  alligamentum  conti- 
nentem usque  ad  priores  pedes  Arietis.  BORIV^S  piscis 
habet  stellas  XII,  NOTIVS  XV,  linea  autem  qua  continen-  lo 
tur  in  partem  Borii  stellis  III,  in  NOTII  III,  ad  occidentem 
tres**»:  fiunt  stellae  f XX VI.]>  Nigidius  hos  dicit  pisces  in 
Euphrate  flumine  ingentis  magnitudinis  ouum  inuenisse, 
uoluentes  eiecisse  in  terram  atque  ita  columbam  insedisse 
et  post  aliquot  dies  exclusisse  deam  Syriam  benignissi-  is 
mam  maximeque  misericordem  inultaque  quae  ad  homi- 
nes pertinebant  [ad  utilitatem  hominibus  uterentur]  ea 
dicitur  inquisisse,  quae  quoniam  louis  a Mercurio  saepius 
laudari  [nominarique  se  saepius]  audiret  quod  in  deos  re- 
ligiosa, in  hominibus  officiosa  diligenter  fuerit,  rogata  ab  20 
loue  quod  sibi  obtanti  tribui  postularet,  illa  ait,  pisces,  qui 
suam  originem  servarent,  ut  inmortali  praemio  adficeren- 
tur.  itaque  luppiter  in  XII  signis  siderum  splendore  de- 


5 Catast.  p.  263,  4 — 12 


1 Aegyptii  C corr.  itulgo  ||  5 hii  B ||  maiores  pisces  eggot  i ; 

C;  correxi  ex  Catast.  ||  6 dicimus  ^ [[  7 situm  addidi  ||  imrautar  - i 

tes  B |j  borius  B boreus  /*  |[  8 nocius  P ||  9 priores  corr.  in  pric  - -j 

ris  B II  boreus  /*jl  11  borei  “ }j  motu  P|j  12  ^ttI  toO  cuvb^cpoj 
f'  add.  Cat.  ||  Cat.  ||  13  eufrate  C ||  14  columba  B ||  15  al  - 
quod  P II  benissima  B ||  16  maximaeqne  B ||  misericors  C cor  \ I 

Biich.  II  multaque  quae  ad  homines  pertinebant  Biich,  ad  h(  - i 

mines  pertinebat  quae  multa  quaeque  (multaque  quae  B)  C i 
17  ad  — uterentur  dei.  Biich.  ||  quaeque  P quae  B ||  ulitate:  i I 

II  18  quom  pro  quoniam  Biich.  ||  louis  V foui  C l|  saepius  i 1 

mercurio  C (sed  s P)  ||  19  nominarique  dei.  Biich.  |[  se  saepii  s i 

dei.  BreysT  ||  19  quod  est  B ||  20  homines  Biich.  ]|  21  optan  i 
T^ll  postulare  B [j  illi  B ||  piscis  B ||  22  seruassent  B ||  prem  3 
B II  23  syderum  P || 


Digilized  by  GoogI 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


403 


corauit  unde  hodieque  Syri  neque  hos  pisces  edunt  et 
columbas  deorum  potestate  decorant. 

Tantus  ubique  micat]  u.  251 

<[Ex  Danae  et  imbre  aureo  natus  Perseus,  qui  missus 
o a Polydecte  rege  insulae  Seriphi  ad  Gorgonem  iuterficien-  64  ii 
dani,  qui  accepit  talaria  et  arpen  a Mercurio,  per  aerem 
uectus  est.  Aeschylus  hanc  arpen  adamantinam  a Vulcano 
dicit  eum  accepisse.  Gorgonum  custodes  ferunt  tres  uno 
oculo  inter  se  communicantes  seruare  uigilias,  Persea  au- 
10  tem  inter  traditionem  oculum  intercepisse  et  inTritona  lacu 
deiecisse.  qui  cura  Gorgones  dormientes  inuenisset,  caput 
Medusae  abscidit,  tum  pectori  Mineruae  inposuit,  oh  quod 
a Minerua  astris  inlatus.  habet  stellas  in  singulis  umeris 
singulas  claras,  in  dextra  manu  claram  I,  in  manu  sinistra 
15  in  qua  putatur  tenere  caput  Gorgonis  III,  iu  uentre  I,  in 
dextero  latere  claram  I,  in  genu  I,  in  pede  I claram,  in 
sinistro  femore  claram  I,  in  tibia  II,  in  sinistra  manu  I, 
circa  caput  Gorgonis  claras  III:  summa  f XXVUII.  caput 


4 Catast.  p.  25.3,  13  — 254,  13 

tt 


1 unde  hodieque  B undeeque  corr.  a pr.  m.  m undieque 
P 11  Sirene  hos  P syri  ne  quos  B corr.  V 1|  dicunt  B \\^  Danae 
et  imbre  aureo  uulao  Daneam  et  imbream  Verro  P danea  et 
imbre  auerro  B if  perseus  B p sidus  P H 5 polytecte  B 
polideote  P H insule  P (Breys.  teste)  ||  seripe  p eripe  P 
seripehi  P 1|  6 qui  accepit  Breysigius  quae  accepta  C H ta- 
liaria  P‘  |1  aera  P H 7 aescylus  P et  corr.  in  aescilus  B 
hanc  arpen  scripsi  ex  Catast.  harn  B ar  P |1  damantinam  P 
uolcana  B uulcana  P IJ  8 dici  B H Gorgonum  Breysigius  Gor- 
gonem C 11  custodem  P |1  9 seruare  scripsi  seruarent  C ||  perse 
C y 10  inter  traditionem  Breysigius  introductionem  C |1  11  do- 
mientes  P‘  []  capud  B 1|  12  tum  scripsi  cum  C H pectore  P H 
imposuit  B y 13  Tfic  KecpaXfic  a add.  Caslast.  |1  utrisque 
umeris  B singulis  humeris  PH  14  singulas  om.  P||  dir’  dyxiLyoc 
a’  add.  Catast.  1|  15  capud  B y III]  a Catast,  ^irl  xfjc  ^KOiXiac 
a'  non  agnoscunt  codd.  Catast.  H 16  dextera  P iroboc  a'  dpau- 
p6v  non  aynosc.  codd.  Catast.  |1  18  capud  B } ToOcrrtivxac  le' 
Catast.  11  capud  B ]1 

26* 


Digitized  by  Google 


404 


SCHOLIA  IN 


autem  el  harpe  singulis  stellis  non  notatur : per  caliginem 
uix  uidentur.)> 

Sidera  communem]  n.  258 

65 B <^PLIAl)ES  sunt  per  stellas  VII,  quas  dicunt  Atlantis 

filias  fuisse  VII.  ex  quibus  VI  clarae  sunt,  I obscura,  cum  5 
66  B deis  concubuerunt,  ex  quibus  tres  cum  loue : ex  Electra 
Dardanum,  Maia  Mercurium,  Taygete  Lacedaeraonem. 
cum  Neptuno  duo:  Alcyone  ex  qua  Hyrieus,  Celaeno  ex 
qua  Lycus.  cum  Marte  Asterope,  ex  qua  Oenomaus.  Me- 
rope cum  Sisypho,  magnam  apud  homines  dignitatem  lo 
habent  quod  omnibus  honoribus  8ignificant.]> 

Tempora  laeua]  u.  273 

<Ilaec  nono  loco  posita  est  lyra  Musarum,  quam  ini- 
tio fecit  Mercurius  de  extensa  testudine  et  de  Apollinis 
bouum  cornibus  intenditque  chordis  septem  Atlantiadum 
numero,  quam  postea  Apollini  datam,  alii  Orpheo  dicunt 
Calliopes  musae  fdio:  chordas  VIIII  fecit  a numero  musa- 
rum.  qui  tantam  mollitudinem  cius  expressit  ut  ad  can- 
tum saxa  arbores  ferasque  mulceret  traheretque.  qui)> 
cum  ob  coniugis  Eurydices  desiderium  ad  inferos  descen- 
6TB  disset,  quam  ibi  esse  animadvertisset  <(  neglegentius  Li- 
berum colere  coepit  solemque  Apollinem  m***  dicit  esse, 
is  adsidue  nocte  in  Pangaeo,  monte  adscendens,  ut  orien- 


4 Catast.  p.  254,  14—27  [|  13  Catast.  p.  255,  1—25 


1 f)  fipirri  Cat.  arpes  C (|  non  addidi:  fivacrpoc  dpoirai 
Cat.  II  4 stelle  P*  ||  5 clares  B ||  obscuram  B^Q  diis  P [j  con- 
cubuerint B II  eledra  bardanum  B '^7  taygeten  B tiageten 
P II  Lacedaemonem  scripsi  lacedaemon  P lacedemon  Zf  ||  8 
alchione  C ||  qua  F quibus  C [|  Hyrieus  scidpsi  ex  Cat.  ercus 
B bercus  P ||  celeno  ^ ||  9 licus  P ||  martes  B ||  aterope  B 
ex  qua  — Merope  cum  om.  B ||  cenomaus  P ||  10  magna  B 
11 1 omnibus  P||  13  nono  scripsi  ex  Cat.  non  C||  14  mercurios 
P'  II  extensa  testudine  scripsi  extensitudine  C ||  i5  intendisque 
P II  cordis  C []  Atlantiadum  scripsi  atlantidam  P atlantidnm  B || 
17  numnsarum  P ||  18  mollitudinem  scripsi  multitudinem  C 19 
mulceat  trahereque  B ||  20  euripidices  C ||  discendisset  B 21 
quam  scripsi  quae  C ||  esset  P j|  22  et  maximum  deorum  excidisse 
ex  Cat.  patet  ||  inter  esse  et  eis  ras.  in  P:  uidetur  fuisse  se  |]  23 
is  scripsi  eis  C ||  assidue  P adsiduae  B [j  ascendens  C I| 


Digilized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


405 


lem  solem  uideret  unde  surgeret.  Liber  indignatus  misit 
Bacchas  ut  Aeschylus  scribit,  quae  eum  membratim  discer- 
psere. recollectis  membris  sepelierunt  in  Lesbiis  monti- 
bus eiusque  lyram  Musaeo  dederunt  loiiemque  rogauerunt 
5 ut  eius  memoriam  astris  inferret,  habet  stellas  in  utris- 
que pectinibus  singulas,  in  cacumine  chordarum  singulas, 
in  umeris  singulas,  in  fundo  I,  in  dorso  I:  fiunt  V1II> 

Aut  medii  fulgoris]  m.  2S1 

<Hic  est  CYGNVS,  in  quem  ferunt  Ionem  se  trans- 
10  Ggurasse  et  transuolitasse  in  terram  Atticam  Rbamnunta 
ibique  conpressisse  Nemesem , ut  ait  Cratinus  tragoedia- 
rum scriptor  eamque  edidisse  ouum,  unde  nata  sit  Helena, 
sed  quoniam  luppiter  rursus  in  caelum  in  cygnum  trans- 
figuratus se  receperat,  ut  fuerat  pennis  tentus  simulacrum 
15  eius  sideribus  reliquid.  habet  stellam  in  capite  claram  I, 
in  alis  utrisque  quinas,  in  corpore  I,  in  cauda  1,  quae  est 
amplissima : fiunt  omnes  XUI.]) 

Oceano  mersus]  u.  2S7 

<^Ilic  nomen  accepisse  dicitur,  quod  eius  exortu  im- 
20  bres  plurimi  fiant,  quidam  uolunt  Ganymedem  eum  esse 
quem  figuratum  in  ministerium  oenochoi  et  quod  imbres 
infundit  suo  sidere + + ♦ + nectar  dici,  habet  stellas 
AQVARIV'^S  XVIII,  sed  fusio  aquae  fit  ex  stellis  XXXI,  ex 


9 Catast.  p.  256,  1—14  H 19  Catast.  p.  255,  16  — 257,  IQ 


2 bahcas  C [j  aeschyius  B aescilus  P [)  discerpere  B (| 
3 recollectis  membris  Musae  eum  sepelierunt  in  Libethris  mon- 
tibus Breys.  ex  Catasterismo  [j  lezbiis  Bp  letbiis  P j)  roga- 
uere  R ||  5 utrisque  V utraque  C j|  ^qp’  ^Kdcxou  iTf)X€ouc  a', 
’ dicp6Tr|Ti  6po(uic  o.'  |{  6 cordarum  cornearum  B cor- 
naeamm  /*  j|  7 in  numeris  corr.  in  in  humeris  [j  9 cignus 
/*  [1  10  attiga  rhamnum  tii  C correxi  ex  Cat.  []  11  compres- 
sisse P [[  12  scriptor  eamque  scripsi  scriptorque  P scriptorem- 
que B [|  natus  B'  |1  1.3  cignum  C ||  14  fuit  B ||  tentus  B utentus 
aut  uteritus  P j|  post  eius  add.  a /*  |]  15  syderibus  P ||  habens 
B II  4rrl  toO  xpaxnXou  Xaprrpbv  a'  Catast.  ||  16  alisque  P |1  20 
ganimedem  P ||  21  ministerium.ffrey«.  ministrum  P mistrum  B |] 
enochoi  C [j  22  sydere  P ||  excidisse  aliquot  uerba  ex  Catast. 
patet:  fusio  enim  ab  aquario  facta  nectar  dicebatur  ^ 2,^  extellis 
.R  II  ?xouca  dcx^paic  p',  oi'  eki  Xapirpoi  Catast.  \\ 


Digitized  by  Google 


406 


SCHOLIA  IN 


quibus  duae  clarae  sunt,  reliquae  dbscurae.y  Nigidius 
HYDROCHOEA  siue  AQVARIVM  existimat  esse  Deucalio- 
nem Thessalum,  qui  maximo  cataclysmo  fertur  relictus 
cum  uxore  Pyrrha,  et  posteaquam  se  et  uxorem  suam 
in  terra  relictos  sensit  orbitatem  [quae]  uastitatis  misera-  5 
tus  ab  inmortalibus  precari  coepit  ut  aut  et  ipsi  interi- 
rent aut  hominum  genus  restitueretur.  luppiter  respon- 
sum ei  per  sortem  indicauit,  ut  lapides  quos  ante  se 
repperissent  post  se  lactarent,  reuersi  itaque  quosquos 
Deucalion  misit  uiri  fiebant , quos  Pyrrha  feminae,  quo  10 
pacto  rursum  hominum  genus  esse  natum,  ex  quo  Graece 
laoe  homines  uocarentur.  ab  antiquis  quidem  dici  Ari- 
staeum Apollinis  filium.  quare  nobilitatem  possidere,  quem 
Apollo  fertur  ex  Cyrena  procreasse,  quam  conpressit  in 
monte  Orpheo,  qui  Cyrenis  appellatur.  Aristaeus  dicitur  15 
omnibus  modis  artibusque  adfinis  fuisse,  quibus  artibus 
ceteros  homines  ad  bonas  fruges  utilitatemque  perduce- 
69/ybat.  isque  cum  caniculae  signum  pestiferum  oriretur, 
et  statim  praesentes  fructus  lacerarentur  interciderentque 
homines  aut  diuturnis  morbis  aut  pestilentia , [aut  pesti-  20 
lentia]  res  diuinas  maxime  loui , parenti , Neptuno , aliis, 
tempestatibus  et  uentis  summa  diligentia  precans  faciebat, 
ne  paterentur  genus  hominum  indignis  calamitatibus  ad- 
lici:  factum  est  ut  ab  his  impetrari  possit,  itaque  uenia 
(lata  constitutum  est  ab  inmortalibus  uti  post  caniculae  25 


1 clares  B ||  relique  B [|  obscurae  addidi  jj  2 hidrochoia  P 
hydrochoia  B ||  3-thesalum  C||  cataclismo  i*  ||  4 posteamquam 
B II  relictus  censuit  orbitatis  (orbitatem  P')  quae  uastitatisque  C' 
relictos  seusit  orbitatem  qua  uastitatemque  Heins.  apogr.  ||  6 in- 
mortalitatibus  praecari  B ||  cepit  P'  ||  et  om.  P ||  interirent  Bp 
interire  cepit  /*  ||  8 ei  Breys.  et  C ||  uti  C |J  9 reperissent  B || 
10  quos  P quod  C ||  11  pecto  B^  [[  rursus  B []  esse  natum  scripsi 
est  natum  P est  senatum  B ||  12  luoe  P ||  aristeum  B aristheum 
P II  1.3  nobilitate  C cori'.  Breys.  |j  14  cyreanea  P ||  procreare  C || 
compressit  P Q 15  aristheus  C ||  16  homnibus  P ||  17  ceteri  C 
corr.  V II  18  perstiferum  B ||  20  diuternis  [|  morbis  Breys.  mo- 
ribus C]1  aut  pestilentia  add.  P||  21  res  diuinas  Breys.  rei  diui- 
nae  C ||  loui  parenti  Breys.  Ionis  parentem  C ||  22  praecans 
facebat  B ||  23  parentur  B | 24  iis  inperari  B ||  25  constitutum 
et  ab  C II  immortalibus  B \ caniculas  P 1|  post  Buch,  per  C || 


:ized  by  CjuO^Ic 


• CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


407 


exortus  [stellae]  uenti  perflarent  circiter  dies  quadraginta 
eiusque  pestilentiae  uini  absciderent,  quapropter  Ari- 
staeus dicitur  a deis  splendido  loco  dignatus  esse.  <AQVA- 
RIVS  habet  stellas  in  capite  II  obscuras,  in  umeris  singu- 
6 las  utrasque  amplas,  sinistro  cubito  unam  claram , dextro 
cubito  I,  in  manu  I,  in  mammis  singulas,  dextro  crure  in 
pedibus  singulas  claras:  summa  XVIII  sed  quae  fusio  ♦♦♦ 
fit  ex  stellis  XXXI,  ex  quibus  clarae  II,  ceterae  obscurae.]> 
<^CAPRICORNVS  similitudinem  Aegipanos  habet,  ab 
io  eo  enim  est  factus,  habet  posteriorem  partem  piscis  sed  70  B 
priorem  caprae  cornua  habentis,  hunc  honorem  adsecu- 
tus  dicitur , quod  cum  loue  esset  nutritus.  Epimenides 
dicit  in  Ida  utrosque  nutritos  et  ad  Titanorum  bellum  cum 
loue  profectum,  quem  uictor  lupiter  astris  intulisset, 

15  quod  eius  opera  dei  armati  essent,  item  matrem  eius  ca- 
pram, et  quod  koxXov  inuenisset  in  mare  ideo  piscis  cauda 
esse  notatum,  habet  stellas  XXVI.)>  Nigidius  de  Capricorno 
sic  refert,  inmortali  honore  donatum  quo  in  tempore  Py- 
thon in  monte  Tauro  speluncam  haberet  et  Aegyptum  in- 
20  coleret:  inmortalis  consilium  habuisse  num  possint  ei  ob- 
sistere, cum  eis  consilium  Pan  daret,  si  neque  terras 
relinquere  uellent  neque  Pythonis  inmanitati  resistere 


9 Catast.  p.  257,  11  — 258,  2 


1 stellae  dal.  Biich.  1]  2 aristheus  H 3 dicitur  aliis  splendi- 
dae et  loco  C corr,  Breys.  ||  aliter  stellae  enumerantur  in  Catast.  |1 
5 una  clara  .fi  H ^Tt  ’ dxpac  x^ip^c  fteHiSc  Catast.  U crure  ♦ fi  ||  7 
qua  P II  efusio  coi'r.  in  effusio  a rec.  m,  in  fi  ||  8 fit  fi  sit  fi;  exci- 
disse uidetur  appellatur,  ceterum  idem  antea  legebatur  p.  405,  22 
sq.  II  tellis  fi'  |{  cetere  fi  ||  9 Capricornus  hae  similitudinem  fi  || 
hab  fi  II  10  poscis  corr.  in  pescis  fi  ||  se  fi  1|  11  priora  fi  1|  capri 
fi  II  13  in  Ida  utrosque  nutritos  et  inid  anstrosque  nutritero 
sed  C 11  at  fi  |1  14  quem  lupiter  uictor  astris  C uictorque  lupiter 
astris  eum  C [|  intulisset  scripsi  intulisse  C [1  15  operam  fi  |j 
iter  fi‘  II  mater  fi'  |1  16  k6xXov  Catast.  icholaon  C||  17  notantum 
fi  11  k6'  Catast.  1]  18  quod  fi  H tempore  Phyton  F tempfore  phico 
fi  tempore  pycho  fi  ||  20  consilium  habuisse  num  Merkelius  prol. 
in  Ouid.  Fast.  p.  LXXXVIII  cohibuisse  dum  fi  conhabuisse 
dum  fi  cohibuisse  dum  eum  Breys.  H 21  Pan  daret  Merkelius 
panderet  C ||  22  phitonis  fi  ||  inraanitatis  fi  |1 


Oigiiizod  by  Gtjugie 


408 


SCHOLIA  IN 


possint,  ul  consulte  figuras  inmutarcnt  in  quam  quis  uellet 
seu  bestias  seu  uolucreni  piscem  pecudem , dum  tempus 
ad  ulciscendum  se  ostenderet,  namque  terras  relinquere 
non  dari  potestatem  inmortalibus,  considere  autem  cum 
sceleribus  eius  indignum  deorum  potestatis , sed  ratione  5 
impios  poenas  pendere  diuini  consilii,  itaque  iniuQrtales 
mutatis  figuris  ignoti  Typhonis  ante  oculos  crebro  uer- 
sabantur,  unde  adhuc  mullas  bestias  pro  deis  obseruant 
coluntque  Aegyptii,  eo  Typhon  conuenit  et  neminem  deo- 
rum ibi  uidet  aduersari  sibimet,  uacuam  terram  cognouit  lo 
dominantibus,  arbitratus  deos  se  ueritos  fuisse  propter 
metum  dominabatur  et  inperitus  fortunae  uarietatem  et 
periculi  instantis  magnitudinem,  nam  post  XVIII  dies  ut 
dicitur  consilio  deum  repentino  ab  dis  discerptus,  ob  id 
IB  factum  hodieque  quoque  in  Aegypto  hos  dies  XVIII  festos  is 
perpetuos  quodannis  instituerunt,  in  quibus  diebus  %\quid 
nascitur  amplius  quam  eos  dies  non  uiuit.  Python  autem 
interficitur  in  templo  Aegypti  Memphi,  ubi  mos  fuit  solio 
regio  decorari  reges  qui  regna  ineunt,  ibi  enim  sacris 
initiantur:  primum  ut  dicitur  satis  religiose  tunicatum  tauro  20 
quem  Apim  appellant  iugum  portare,  quem  deum  maxi- 
mum Aegyptii  existimant,  et  eum  per  uicum  unum  quemque 
perducentes,  ul  labore  periti  existimentur:  ut  humanae 


1 ut  consulte  Breys.  inconsulte  C ||  2 pecodem  ^ [|  3 
ostendere  ^ ||  4 inmortalibus  Merkelius  inmortalium  C |] 
considere  Merkelius  configere  C ||  6 poenas  pendere  Merkelius 
punire  splendore  Breysigius  poeni  splendore  C |]  immortales 
^ [1  7 ignoti  Merkelius  ignotis  C H tiphonis  P ||  8 diis  P j] 
9 aegypti  B |j  10  simet  B (]  12  inparatus  ad  f.  uarietatem 
Merkelius  imperitus  f.  uarietatis  Strozzianus  (tesle  Breys.),  sed 
'arma  uirumque  peritus'  ex  Ausonio  (epigr.  137,  1)  et  ^ nil  iam 
mihi  noui  \ offerri  pote.,  quin  shn  peritus'  ex  Plauto  {Pers.  270) 
laudant  |1  uarietate  B ||  14  consilio  Merkelius  consilium  C 
a ^ II  discertas  5 ||  15  hodie  B ||  16  quid  add.  Merkelius 
17  phyton  P ||  autem  om.  P ||  18  in  templo  Apidis  lablons- 
kius  |[  19  decorari  Rothius  in  marg.  apogr.  cod.  B decorati 
B II  20  ut  corr.  in  in  B [|  relegiose  B ||  tunigatum  B toni- 
catum  P II  22  aegypti  B ||  et  eum  (scii.  Apim)  per  uicum 
unumquemque  perducentes  Bilch.  uicumque  unum  perducen- 
tes C II  23  ut  hum.  nec.  scripsi  hum.  nec.  ut  C ]| 


Digitized  by  Google 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA  409 

necessitatis,  crudelius  quae  sub  eis  sunt  amputantur,  de- 
■ ducuntur  a sacerdote  Isidis  in  locum , qui  uocatur  dbutoc 
et  iure  iurando  adiguntur  neque  mensem  neque  diem  in- 
tercalaturos [iurarent]  neque  festum  diem  iumutaturos 
5 sed  CCCLXV  peracturos  sic  ut  institutum  sil  ab  antiquis, 
deinde  alterum  illis  ius  iurandum  inponunl  sementim  per 
terram  aquamque  custodiendam  conparandamque.  tum 
* demum  diademate  inposito  poliuntur  Aegyptiorum  regno, 
sed  ut  illo  reuertamur  unde  digressi  sumus,  igitur  dei  iin- 
10  mortales  posteaquam  Typhonem  digna  poena  adfecerunt 
— nam  Panis  consilio  sine  turba  tumulluque  interfece- 
runt — Pana  astrorum  memoria  decorauerunl  et  ei  no- 
men Aegipana  inposuerunt,  quod  cum  ceteri  se  in  bestias 
conuertissent,  Pan  se  in  capram  transfigurasset,  oppidum- 
15  que  magnificum  in  Aegypto  aedificauerunt  idque  Pano- 
polin  nominauerunl.  <^CAPRICORNVS  habet  stellas  in 
singulis  cornibus  singulas,  in  naso  I claram,  in  capite  II, 
sub  collo  I,  in  pectore  II,  in  pede  priore  I,  summo  pede 
♦ ♦+1,  in  dorso  VII,  in  uentre  V,  in  cauda  II  claras,  sunt 
20  in  summa  XXIIII.^ 


1 abutantur  B ||  deducunturque  B ||  2 sacerdoti  B 1]  Isidis 
{uel  Apidis)  lablons^us  eius  dei  Buchclerus  eisidis  C [|  uoca- 
tur fibuTOC  Hauplius  notatur  adyios  (yio  in  ros.  B)  C |]  3 
mensem  Rolhius  m'entem  C 1|  intercalaturos  se  neque  liothius 
intercalandum  iurarent  quem  in  C H 4 inmutaturo  H 5 sit 
Mommsenus  Chronoh  p.  259  ita  C ]]  6 alterum  illis  ius  Mer~ 
kelius  proleg.  fast.  Ouid,  p.  LXXXVIII l ei  Bfirk.  aliter  illius 
C II  inponunt  Merkeliii»  imponis  B inponis  P ||  sementim 
Mommsenus  statim  C statum  Merkelius  ||  7 que  Mommsenus  qui 
C [I  8 deumum  /*  ||  9 dii  Bp  ||  immortales  B ||  10  digna 
Wolfflinus  sed  ideo  C ||  affecerunt  /*  ||  11  nam  Panis  scripsi 
quamque  C ||  interficerunt  B ||  (quamquam  — interfecerunt 
delet  Buch.)  ||  12  Pana  Merkelius  sca  C ||  13  Aegipana  Heinsii 
apogr.  aogyptii  pana  (pana  post  pana  add.  ni.  sec.  in  B)  C || 
ceteris  si  Pj]  14  pan  sa  B ||  15  aegyptum  P |]  ibique  P j|  16 
capricornis  B ||  17  in  naso  I om.  Catast.  ||  18  ^irl  TpaxnXou 
f'  Cat.  II  19  excidisse  posteriore  uel  tale  aliquid  signi ficaui: 
om.  Catast.  || 


72  B 


Digitized  by  Google 


410 


SCHOLIA  IX 


Et  cuni  terrores]  u.  291 

<IIic  SAGITTAHIVS,  quem  quam  piures  CENTAV- 
RV"M  putant,  alii  negant,  quod  quadrupedes  esse  non  ui- 
deatur,  sed  stans  bipes  sagittetur,  neque  centaurus  ullus 
sagittis  usus  est,  hic  autem  homo  equinis  pedibus  est  et  5 
caudam  habet  ueluti  Satyri,  hic  dicitur  Crotus  Eusche- 
mus  Musarum  nutricis  filius,  ut  Sositheus  tragoediogra- 
phus  refert,  inhabitasse  Ilelicona  atque  Sagittarium  uenatu 
uitam  exigere  [aetatis],  qui  inter  Musas  saepius  moratus 
plausu  cantus  earum  distinguebat,  id  est  ad  pedem  mani-  10 
bus  plaudebat  quae  arriderent,  hunc  Musae  beneficio  louis 
astris  intulere,  cuius  artes  inter  mortales  mansere  plausus 
et  sagittari,  sub  hoc  sita  est  NAVIS,  habet  SAGITTARIVS 
stellas  XIII  et  nauis  VII.>  Nigidius  de  Croto  eadem  dicit, 
sed  non  conuersatum  multis,  sed  cum  illae  cantus  choros-  15 
que  celebrarent,  hunc  procul  abditum  repentino  plausu 
ad  pedem  ferientem  oblectabat  canentes,  oh  hoc  ei  ab  loue 
inmortali  memoria  earum  rogatu  datum,  quod  [et]  esset 
nutricis  earum  filius,  Oceani  nepos,  alii  eum  Chironem 
esse  dixerunt  Saturni  et  Philyrae  filium,  quod  iustissimus  20 
maximeque  pius  atque  hospitalis  esset,  a quo  Aesculapius 
medicina,  Achilles  cithara,  in  astrologia  Hercules,  + 


2 Catast.  p.  258,  3 — 28 


2 Sagittarius  V sagitta  C ||  3 quadrupe  B |j  uideatur  B ui- 
deantur  ^ ||  5 aequinis  C |1  6 Catast.  ]|  7 tragoedio 

diographus  C jj  8 refer  C ||  atque  F adqui  C |]  uenatu  F uena 
C II  9 exiger  ctatis  (deinde  tatis  dei.  in  B)  C (aetatis  deleni)  ||  10 
earum  Breys.  eorum  C 1|  11  quae  arriderent  scripsi  quem  alii 
timerent  C quod  alii  imitarentur  Schuub.  propter  Catasterismi 
uerhu  d0€v  dptuvTcc  toOtov  kqI  oi  dXXoi  firpuTTOv  t6  o0t6  1| 
12  inter  om.  P 1|  mortalis  B ||  13  sagittarii  P ||  14  XIII]  10 
Catast.  11  Croto  scripsi  Crotone  C ||  15  ille  C j|  chorus  qui  B co- 
rosque  i*  j]  17  post  oblectabat  uacat  spat.  10  litt.  in  ^ ||  ob 
ab  C||  18  immortali  fi  [j  et  post  quod  add,  C om.  F ||  19  eum 
scripsi  cum  C j|  cyronem  P f|  20  dixerunt  scripsi  dicerent  C j| 
filore  corr.  pr.  m.  in  filire  in  P\\  quod  addidi  ||  iustissimos  corr. 
pr.  VI.  in  iustissimus  P ||  21  pius  scripsi  plus  C []  aescolapius 
P II  22  medicana  ante  corr.  pr.  m.  P ||  cytbara  B j|  astralogia  P || 
herculis  B 1|  nomen  herois  excidisse  significaui  || 


Digitizod  by  Google 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


411 


litteras  didicisse  dicantur,  propterea  deorum  numero 
uidetur  esse  relatus.  Sagittarius  habet  stellas  in  ca-73B 
pite  II,  in  acumine  sagittae  II,  in  dextro  ancone  I,  in 
manui,  in  uentre  I claram,  in  dorso  II,  in  cauda  I,  in 
5 genu  priore  I:  fiunt  summa  XI.  in  summo  pede  I,  in 
posteriore  genu  I;  fiunt  XIII.  NAVIS  autem  VII  stellae 
reliquae  sub  crure  similes  sunt  posteriorum,  ipiae  non 
ostenduntur,  quod  Centaurus  duplex  sit.)> 

Vnguibus  innocuis]  ?/.  3JS 

10  <Haec  esse  dicitur  SAGITTA  Apollinis,  qua  Cyclopes 
interfecit  eos,  qui  louis  fulmen  fecerunt,  quod  eo  telo 
Aesculapius  filius  eius  a loue  esset  interfectus,  quam  sa- 
gittam astris  inlatara  memoriam  uirtutis  suae  reliquisse, 
babet  stellas  IUI:  in  summo  I,  in  medio  I,  ultra  II  in  fundo 
15  sagittae. 

.4QVIL.\  haec  est,  quae  Ganymedem  rapuit  in  cae- 
lum loui  ministrum,  est  enim  ea  et  signum  louis,  quod 
sola  auium  solis  radiis  non  terreatur,  namque  ita  est 
spectans  ad  orientem  pennis  tensis.  Aglaostbenes  dicit 
20  louem  cum  ex  Naxo  aduersus  Titanas  [cum]  proficiscere- 
tur et  sacrificium  faceret,  aquilam  ei  in  auspicio  appa- 7^5 
ruisse,  quam  bono  omine  acceptam  tutelae  suae  subiecisse. 
babet  stellas  IUI.  ex  eis  media  clara  est.)> 


10  Catast.  p.  259,  1— 13  H 16  Catast.  p.  259,  14  — 260,  2 


1 dedicisse  B didiciss®  7-*|l  3 toO  t6Eou  (i’,  diri  t^c 
dKi6oc  p'  Catast.  |j  auchoue  7’||  5 summa  pede  B |j  in  posteriore 
genu  om.  Catast.  [[  6 nauis  autem  VII  (VII  ex  VIII  corr.  pr.  m. 
in  P semper  corr.  in  VII  B)  stellas  sub  crure  I posteriorum  qui 
non  ostenduntur  quod  centaurus  duple.x  sit  C relique  uero 
septem  subtus  crura  similes  quidem  illis  sunt  posterioribus 
quae  non  ostenduntur  quod  centaurus  duplex  {omisso  sit)  V: 
Breysigium  fere  in  explendo  loco  secutus  sum  f]  10  qua  scripsi 
quae  C||  11  interficit  B j)  fulmem  B ||  12  aesculepius  B aesco- 
lepius  F II  13  relinquisse  B ||  16  ganimedom  B gamnimedem 
19  aglosthenis  C com\  uulgo  (Alghostenes  V)  f|  20  natu 
cum  add.  P\\  22  omine  uulgo  animo  P homine  i?  ||  tutelle 


P 

P' 

B 


23  his  B ieius  P ||  KOTCt  t6  p^cov  dpaupdv  a'  Catast, 


Digilized  by  Googie 


412 


SCHOLIA  IN 


Sidera  quae  mundo]  u.  324 

<Hic  causam  talem  habet  cur  astris  sit  inlatus.  Nep- 
tunus cum  Amphitritem  deligeret  [diligeret]  uxorem  quam 
haberet,  et  illalntcllexisset,  confugiit  ad  Atlantidem , ut 
suam  uirginitatem  custodiret,  quae  cum  sc  occidisset  s 
Neptunus  misit  qui  eam  raperent , inter  quos  et  DELPHI- 
NVM.  qui  cum  circa  insulas  Atlantides  rimaretur,  rep- 
perit  eam  nuntiauitque  Neptuno,  quam  ille  persuasioni- 
bus ad  suam  perduxit  uoluntatem  dclphinoque  maximos 
honores  in  mari  tribuit,  quem  in  astris  intulit  consecra-  lo 
uilque  et  ipse  in  manu  sua  habere  instituit  ut  Artemidorus 
refert,  habet  stellas  VIIII  indeque  musicum  signum  dici- 
75B{\xT  quod  numero  Musarum  stellas  habet:  in  ore  I,  in 
Xoqpia  II,  ,in  uentris  pinnulis  III,  in  dorso  I,  in  cauda  II.^ 
Tela  caput  magnisque]  u.  331  is 

<^Hunc  Hesiodus  ait  Neptuni  et  Euryales  filium,  cui 
donum  datum,  ut  supra  fluctus  and)ularet  ueluti  super 
terram,  qui  cum  Chio  uenisset,  Meropen  Oenopionis  filiam 
conpressit.  quem  Oenopion  ob  iniuriam  excaecauit  et 
finibus  suis  expulit,  ipse  cum  Lemnum  uenisset,  Vulcani  20 
auxilio  usus  dedit  ei  Gedalioiia  qui  eum  ferret,  quo  cum 
ad  ortus  solis  uenisset,  a Sole  dicuntur  ei  lumina  restituta 


■2  Catast.  p.  260,  3— 19  i|  16  Catast.  p.  260,  23  — 261,  22 

2 hinc  /?'  []  quur  B j austris  H 3 deligeret  scripsi  dili- 
geret C diligeret  add.  P | uxorem  om.  P [)  qifem  B ^ ^ con- 
fugit II  6 Neptunus  V niltus  C H raperet  P peterent  B }J 
delphimum  P delfhiniim  5 [|  7 circa  scripsi  urcas  P urca 
.fi  11  7 Atlilantis  V plantides  C [j  8 nunciauitque  P j]  9 del- 
phino P II  maximas  fi  |1  10  in  fi  et  fi  ]|  consecrauitque  Brey- 
sigius  procreauitque  C |1  11  artemmidorus  C ||  12  in  libris 
quos  de  amore  fecit  post  refert  add.  Heinsius  (cf.  Breysigiits 
Philol.  XIII  p.  662)  ex  Catast.  |1  ducitur  fi  1|  13  stellam  fi 
stelt  1]  abet  fi  H unam  post  ore  add.  V H 14  Xoqiiq  Catast. 
folia  fi  et  a pr.  m.  corr,  ex  filia  fi  solio  uidgo  folio  P ||  16 
Euripides  fi  euripylcs  fi  Euryales  V ||  18  cliio  C ||  filiam  bis 
scriptum  in  B |]  19  excecauit  fi  ||  20  expulsit  fi  |1  Vulcani 
Kiessling.  Vulcan  C |[  21  Cedaliona  Breysigiits  caballum  C| 
quo  scripsi  qui  C ||  22  ortus  fi  hortus  fi  |1  et  corr.  in  a fi  | 
luminaria  fi  |1 


Digitized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


413 


esse,  uersus  ad  Oenopionem,  qui  cum  a ciuibus  terram 
absconderetur,  Orion  desperata  eius  inuentione  Cretam 
est  profectus,  ibi  cum  inmodicum  uenaretur  et  ab  Diana 
et  Latona  corriperetur,  ait  se  nullam  feram  in  terris 
5 relicturum.  Tellus  indignata  scorpionem  extulit  inmani  76B 
magnitudine  qui  poenas  magniloquentiae  eius  exigeret. 
Orionem  ob  uirtutem  Ionis  astris  intulit,  idem  rogatu 
Dianae  et  Latonae  scorpionem  caelo  inter  astra  XII  loca- 
uit.)>  quorum  contra  magnitudinem  stellae  quoque  eorum 
10  amplissimae  sunt,  celerique  auctores  de  eis  haec  profe- 
runt. Aristomachus  ait  Hyriea  quendam  Thebis  uoto  pe- 
tisse ut  filium  haberet,  penes  quem  louis  et  Mercurius 
et  Neptunus  in  hospitio  deuenerunt  inperaueruntque  ei 
hostiam  deicerel  uti  filius  nasceretur,  cuius  pelle  [bouis] 

15  detracta  dei  in  eam  urinam  fecere  iussuque Mercurii  terra 
obruta  unde  supra  dictus  sit  natus,  quem  Oriona  appella- 
uerunt.  inlationem  astris  t similem  originem  re- 
fert Hesiodus,  hic  Latine  lugula  appellatur,  quem  ad 
modum  et  apparet  stellis  figuratus  VIII.  <(ORION  habet 
20  stellas  in  capite  lIl  claras , in  singulis  umeris  singulas  cla- 
ras, dextro  cubito  I obscuram,  in  ipsa  manu  I,  in  bal- 
teo HI,  in  enchiridio  III  claras,  in  genibus  singulas 


1 oenepionem  ||  cibus  a pr.  m.  corr.  in  ciuibus  P || 
2 Orion  scripsi  Opion  C Oenopion  Fjldisperata  PUuentiono 
C corr.  V f[  Creta  € corr.  F jj  8 immodicum  P |]  uene- 
raretur  jP||  ad  B ||  Diana  et  scripsi  Dianad  C j|  4 feras  P'  [j 
5 intulit  P II  inmani  scripsi  intali  C ||  6 magnitudinet^®  ||  » 
Orionem  om.  F ||  8 latone  B j]  inalter  i*  ||  astris  B ||  10  eis 
haec  .scripsi  eisdem  C praeferunt  aristhomachus  B ||  Hyriea 
scripsi  nid.  Munck.  myih.  p.  407  caubrisa  C j|  13  ospitio  B 
hospitio  P II  deqenirent  P ||  inparaueruntque  C ||  14  ostiam  B [) 
pelle  bouis  P bouis  pelle  addita  de  anle  pelle  B bouis  de- 
leid  II  15  d'i  P II  mercuri  B |]  16  obrupta  P ||  ductus  P'  jj  orion 
€ jj  apcllauerunt  B j|  17  inlationc  in  B ||  lacunam  indicaui  (in- 
latus  a loue  astris  Breys.)  jj  otigincm  corr.  in  origenem  B \ 
18  iugala  B j|  19  figuratus  scripsi  figuratis  C f'  d|uaupouc  Cat,  | 
post  orion  add.  Horiaa  B |j  20  humeris  P N 21  dextro  humero 
P II  obscuram  dcest  in  Catast.  (obscu  B)  jj  ctt’  fixpac 
tast.  jj  22  enchiridio  scripsi  echiridion  C j|  y'  dipaupoOc  Catast.  || 


Digitized  by  Googie 


414 


SCHOLIA  IN 


claras,  in  pedibus  singulis  singulas:  fiunt  XVII. et 
iugumll.  et  temo  II  singulas  claras:  omnes  reliquaeX  stel- 
lae obscuriores  fiunt  stellae  XVII.  aeternae  balteus  eius 
et  gladius  esse  existimantur. 

Cum  tetigit  solis]  u.  330  5 

<Hunc  dicunt  custodem  datum  Europae  una  cum 
dracone,  quae  utraque  postea  Minos  accepit,  eadem  postea 
ob  medicinam  Procridi  muneri  ab  eo  data,  quae  postea 
Cephalus  utraque  possedit  uir  Procridis,  quem  Cephalus 
ad  Thebas  adduxisset  ad  uulpem,  quae  Thebanorum  agros  lo 
infestabat,  huic  enim  cani  fuit  fatum  ne  ab  ullo  posset 
interfici,  item  fuit  et  uulpi.  lupiter  uulpem  in  lapidem 
conuertit,  canem  in  caelo  astris  intulit. )>  cuius  exortus 
origine  continetur  tali,  ut  Amphion  tragoediarum  scriptor 
refert,  cum  subito  hominibus  segetes  delinquerent,  ilico  15 
missus  legatus  canis  ad  Oporam.  cum  uidit  eo  tempore 
tempesliuam  esse,  adamauit.  qui  cum  flagraret  amore  nec 
posset  fruiy  magis  asperius  urebatur,  at  homines  calami- 
tate accepta  deos  adiutores  inuocare  coeperunt,  tunc 
Aquilo  misit  filios  adulescentes  qui  Oporam  cani  trade-  so 
rent.  ipse  flatu  suo  canis  ardorem  sedauit.  qui  flatus 
etaesiae  dicuntur,  amoris  autem  memoria  remansit  eo 
tempore  quo  est  ornupa,  quo  homines  aestu  mori  fre- 

5 Catast.  p.  261,  23  — 262,  12 

1 singulis  P singulas  B ||  slngulaS  addidi  ex  V (in  quo  in 
^ngulis  pedibus  singulas)  II  ^ m g iugum  scripsi  ut  iuga 
r ^ II  t-Xupae  P 1]  uno  1|  8 Procridi  V Procride 

, „ , B II  possederit  p possiderit  BP  possedit  V ||  quem 

Cephalus  ad  Thebas  scripsi  quem  cum  ad  Thebas  P queracnm- 
que  a thebas  (thabas  B')  U 10  uulpemque  P||  11  possit  P|| 

12  uulpis  C uulpi  V\\  13  in  astris  P ||  14  orige  P ||  amphiam 
C 11  15  subito  hominibus  segetes  delinquerent,  ilico  Breysigius 
sub  hominibus  stellae  relinquerent  locum  C |1  16  Oporam  Mei- 
neckius  dolorem  corr.  in  doloram  P doloram  P Auroram  Schau- 
bachius  11  17  temptatiuam  P'  H amore  V amorem  C 0 18  ad  C ^ 
corr.  SchaubacMus  H calamitatem  P 1|  19  accepti  C corr.  P' 
adnitofes  et  corr.  a pr.  in  adiutores  et  P ||  20  adolescentes  P 
operam  C 1|  22  amoris  V moris  C ||  23  est  opera  P opera  est 
B II  quo  homines  aestu  mori  frequentissimum  scripsi  id  est 
pomatio  eseu  moriri  fernentissimum  C || 


Digilized  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


415 


quenUssimum.  quae  autem  est  stella  in  capite  eius  ISIS 
dicitur,  quam  quidam  Sirium  dicunt  ab  ardore  <(alii  autem 
hanc  esse  dicunt  Orionis  canem  eumque  omnibus  feris 
inmitem  fuisse  cum  Orione  sideribus  collocatum,  habet 
5 stellas  f XX.  sed  CANIS  habet  stellam  in  lingua)>  I quam 
CANICVLAM  appellamus  claram  <in  armis  singulis  sin-  7«yy 
gulas  obscuras,  in  pectore  II,  in  pede  priore  III,  in  ueu- 
tre  II,  in  sinistro  femore  I,  in  extremo  pede  claram  I,  in 
cauda  IIII : fiunt  f XX.>  situm  signum  inter  hiemalem  tro-  SOB 
10  picum  et  arcticum  subterraneum  qui  australis  notius 
uocatur.  [quae  est  in  lingua  eius  CANICVLA  dicitur.] 

Sic  utrumque  oritur]  u.  342 
<(IIic  dicitur  Orionis  canem  fugere  uenantis.)>  nam 
cum  oportebat  eum  uenatorem  finxisse,  noluerunt  etiam 
15  significare  qua  de  causa,  itaque  LEPOREM  eius  ad  pedes 
fugientem  finxerunt,  <(quem  non  nulli  a Mercurio  consti- 
tutum dixerunt  eique  datum  praeter  cetera  genera  ani- 
malium ut  ♦ alios  haberet  in  ueutre.)>  qui  autem 

ab  hac  causa  dissentiunt  negant  [oportere]  tam  nobilem 


1 stelt  n 2 quidem  B 1|  syrium  C corr.  uulgo  ||  ardore  scripsi 
{cl.  schol.  Ap.  Rhod.  II  517  Ceipioc  riroi  uapct  Tnv  liciv  Ceipioc 
Koi  ceipioc)  odore  C jj  4-  immitem  B\\b  stelt  P jj  6 claras  ante 
corr.  pr.  m.  P j]  iirl  TfjC  yXuiTTriC  add.  Catast.  |1  7 priore  bis 
scriptum  sed  alterum  inductum  in  P |1  9 extremo  pB  dextro  P |)^ 
claram  om.  Catast.  ||  4ttI  &eEioO  no66c  add.  Catast.  ||  9 ly 
Cat.  11  hiemale  (hyemalem  P)  tropico  et  arctico  (artico  P) 
subterraneo  (subterreano  P)  C hiemalem  tropicum  et  articum 
subtcrraneuiii  K _guac  Schaubachius  ita  explicat  ' canis  signum 
nixem  est  inler  tropicum  Capricornt,  qtd  est  MemaHs, 
antarcticum  qui  est  australis,  subterraneus  autem  uocatur  circulus 
quod  illa  sidera  definit  quae  proposita  aliqua  poli  altitudine  num- 
quam  ex  horizonte  emergunt,  at  Canis  sidus  usque  ad  circulum 
polarem  fere,  qui  Romae  est,  ut  ueteres  definiunt,  quamquam  ex 
ambiguo  oculorum  indicio  extenditur’’  |1  It)  qui  australis  uocatur  P 
quod  notium  (nocium  P)  uocatur  C 1 quae  — dicitur  (dicur 
B)  deleui  H 15  qua  scripsi  aliqua  C ] laporern  P'  1|  ei  B 1]  16 
ligientem  B |1  17  eique  ex  Hygino  Breysigius  isque  C 1|  prae- 
ter cetera  ex  Hygino  Breysigius  propter  (praeter  B)  lepora 
C II 18  e.Tcidisse  alios  parere  significauit  Breysigius  ut  alios  Bp 
ut  lios  P II  19  oportere  dei.  Breysigius  H 


Digilized  by  Google 


416 


SCHOLIA  IN 


lamqiie  magnum  nenatorem , de  quo  ante  in  scorpione  di- 
ximus signo  et  postea  in  ipsius  figura  dicemus,  oportere 
fingi  leporem  uenari.  Callimachum  quoque  accusari  quod 
cum  Dianae  scriberet  laudes,  eam  leporino  sanguine  gau- 
dere et  eos  uenari  dixerit,  itaque  Oriona  cum  tauro  de-  5 
certantem  fecerunt,  leporis  autem  hanc  historiam  memoriae 
prodiderunt,  apud  antiquos  insula  Lero  nullum  leporem 
fuisse  sed  ex  eorum  ciuitate  adulescentulum  quendam 
. studio  Veneris  inductum  ab  exterae  gentis  finibus  leporem 
feminam  praegnantem  adtulisse  et  ad  eius  partum  diligen-  lo 
tissime  quae  opus  essent  administrasse,  itaque  cum  pepe- 
risset,  compluris  eius  ciuitatis  ad  studium  incidisse  et  par- 
tem T^Y%i\o  partem  beneficio  mercatos  [esse]  omnes  lepores 
alere  coepisse,  ita  non  longo  interuallo  tantam  magnitudi- 
nem leporum  procreatam,  ut  insula  ab  eis  occupata  uide  - i5 
retur.  quibus  cum  nihil  uacaretur,  in  semine  eorum 
inpetu  facto  insulam  calamitas  adflixit.  totius  consilium 
ciuitatis  (uil  ut  [ex]  eos  ex  insula  abigerent,  itaque  postea 
leporis  figuram  in  astris  contulissent  ut  homines  memi- 
nissent nihil  esse  tam  his  exoptandum  in  uita , quin  si  20 
insolenter  utantur,  plus  doloris  ex  eo  quam  laetitiae 


1 magnum  B magnam  p magne  P [j  de  om.  P ||  scorpione 
II  2 dicimus  P et  corr.  in  dicemus  B [|  oportere  corr.  in 
oportare  7}  jj  3 fingi  ex  Hygino  add.  Breys.  ||  callimacum  p 
callimatum  P ||  accusari  Schauh.  accusare  P accussare  ^ |1  4 
scribet  B ||  eius  P eum  B corr.  uidgo  1|  leporine  P*  jj  gauderi 
jP  |l  5 eos  scripsi  deos  C 1|  6 memoria  P storiam  P \\  1 aput 
B 11  8 aduliscentulum  B \\  'd  Veneris  scripsi  generis  C ||  In- 
ductum ex  Hygino  add.  Breys,  ||  exteris  C corr.  Breysigius  || 
10  pregnantem  B ||  adtulisse  ex  Hygino  add.  Breys.  1|  13  par- 
tem pretio  benefitio  (beneficio  B)  C partim  precio  partim  be- 
neficio V II  esse  deleui  H laebores  corr.  ex  labores  B 1|  14 
coepisse  Breys,  cepisset  P coepisset  B ||  tamtara  P |1  15  le- 
borum  .B  ||  ut  P ita  .^  []  16  uacaretur  scripsi  daretur  C ||  17 
impetu  corr.  in  impetus  B ||  adfu:  H 18  fuit  ut  eos  ex  insula 

scripsi  uti  ex  eos  ex  (ex  add.  pr.  m.  sup.  lin.  in  P)  singula  C 
uti  uix  eos  ex  insula  Breys.  1|  19  constituisse  Breys.  ex  Hy- 
gino II  20  esse  tam  el  quin  et  ex  eo  add.  ex  Hygino  Breys.  || 
21  plus  Breys.  ex  Hygino  ius  C || 


Digilizod  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


417 


capere  posterius  cogantur.  <(  stellas  habet  in  oculis  singu- 
las, in  corpore  11^  in  extrema  cauda  I <[in  posterioribus 
pedibus  singulis  singulas,  flunt  VI1.> 

Vt  cum  decurrens]  u.  347 

5 C^Haec  beneficio  Mineruae  astris  inlala  quaeque  prima 
nauis  ab  ea  fabricata  dicitur  et  uocalis  fuisse  exemplar 
posteris  nauibus  futura,  quam  non  totam  caelo  iigurauit 
sed  a gubernaculis  usque  ad  malum  animi  aequitatem 
nautis  factura,  habet  stellas  XXVI,  in  puppe  IIII,  in  cata-  siB 
10  stroma  V,  in  malo  summo  III,  sub  carina  V,  summa  XVII.^ 
Diuerso  posita]  u.  359 

<Haec  est  cui  Andromeda  proposita  erat,  quam  Per- 
seus interfecit,  cuius  ut  memoria  actus  maneret  ab  loue 
astris  inlatus.  habet  stellas  XIII.  in  cauda  claras  duas,  et  83  B 
ih  a cauda  usque  ad  flexus  eius  V,  sub  uentre  VI.  fiunt  XIII.> 
Planxere  ignotis]  u.  366 

<Huius  initium  ad  pedem  Orionis  sinistrum  est,  qui 
KttT  ’ "Aparov  ERIDANVS  uocatur  sed  nullum  exemplum 
praeuertens.  aliis  placet  aequius  istum  NILVM  appellari.  84  B 
20  piscium  unus  a meridie  fuit  et  subest  etiam  eius  stella, 
quae  CANOPVS  appellatur,  qui  contingit  gubernaculis 
. Argo , qua  nullum  sidus  inferius  reparet,  ob  quod  terre- 


5 Catast.  p.  262,  21—263,  6 H 12  Catast.  p.  263,  7—14  U 
17  Catast.  p.  263,  15 — 25 


1 oculis]  iLxfuJv  Catast,  ||  4itI  toO  cU)|iOTOC  t'  Catast.  I 
3 singulas  a pr.  m.  corr.  in  singulis  in  i’  j|  5 quaequae  B \ 

6 fribricata  ante  corr,  pr.  w.  P 1|  7 futuram  P H 8 a add. 
Breysigius  ||  animi  aequitatem  nautis  factura  Breysigius  animi 
aequitas  nauis  futura  C (I  9 numerus  contra  sequentia  ex  Catast. 
desumptus,  qui  tamen  kZ'  [j  TrqbaXiqj  e'  Kol  feirl  Ttb  fex^piu 

b'  add.  Catast,  |1  catasrema  P catasroma  B |]  12  praepo- 
sita P II  quem  C quod  correxi  1|  14  XIIII  P [j  caudali  B || 
claras  • II  P ||  P'  d|uai)po0c  Catast.  ||  dird  bi  Tf\c  oOpQc  xoO 
Kupxibfiaxoc  ^u)c  xoO  KeveCovoc  e'  Catast,  ||  15  XIIII  P p 
17  pedem  scripsi  ex  Cat.  tede  C ||  18  cata  Aratum  C ||  heri- 
danus  P ||  18  oObepfav  bk  dirdbeiSiv  irepl  afixoO  qp^pei  ||  19 

aequius  'istum  scripsi  aequi  usum  C [|  20  piscium  unus  scripsi 
piscem  (piceni  B)  munus  C ||  etiam  scripsi  enim  C U stelt  P 
21  Canobus  B ||  contigit  P ||  22  qua  scripsi  quod  C ||  sydus  P 

MABTIANUS  CAPELLA  27 


Digitized  by  GoogLe 


418 


SCHOLIA  IN 


stris  uocatur.  habet  stellas  primo  flexu  III , secundo  III, 
in  tertio  suque  ad  nonissimum  septem,  quae  dicuntur  ora 
Nili,  summa  stellae  tredecim.)» 

Infimus  Hydrochoeus]  u.  382 

<Hic  est  qui  MAIOR  PISCIS  uocatur , quem  dicunt  5 
85 B Aquarii  fusionem  urna  ebibere,  hic  prima  memoria  Kaxd 
BapPuKqv  fuisse  fertur , in  qvM  Derceto  decidens  in  pi- 
scem est  transflgurata.  quam  Syriam  deam  nominauerunt. 
huius  dicuntur  et  priores  pisces  duo  ex  genere  esse,  quos 
omnes  ob  eam  quod  Veneris  esset  filia  honorauerunt  et  lo 
in  caelum  retulerunt  eaque  regione  pisces  religose  colunt, 
aureos  argenteosque  sacrant  in  templis,  habet  stellas  XII.)> 
[haec  sunt  astra  siue  signa  quae  planetae  appellanUir.] 

Oceanum  occasu]  u.  396 

<(Hoc  est,  in  quo  dei  primum  coniurationem  fece- 15 
runt,  cum  louis  contra  Saturnum  fecit,  quod  memo- 
86  B riae  non  solum  astris  iniatum,  sed  etiam  hominibus  hoc 
habere  instituerunt;  quod  et  in  agonibus  [sed]  et  in  ludis 
quinquennalibus  coronae  habetur  ut  foederis  testem  ad- 
hiberent , itemque  uates  per  hoc  per  ignem  futura  re-  20 
sponderent,  et  in  symposiis  domibusque  consecrarunt,  ha- 
bet stellas  IIII,  duas  in  carbonibus  et  in  base  II.)> 

5 Catast.  p.  263,  26  — 264,  6 ||  15  Catast.  p.  264,  8—15 

1 ^irl  Tf)c  K£q>aXfic  a'  add.  Catast.  1|  3 stelt  /*  ||  5 PISCIS 
ex  Cat,  addidi  j|  6 urnae  B (]  KATA'CANBICI  infuisse  C corr.  ex 
Cat.  Schaub.  ||  7 in  quod  Derceto  decidens  in  piscem  pariim 
uulgo  partim  Schaub.  quod  faceus  C ||  8 quam  F quem  C U Syriam 
deam  Heynius  ex  Cat.  Syri  deum  C ||  10  honorauerunt  scripsi 
honorati  erunt  C ||  ea  quae  B ||  11  colunt  aureos  fcrtnst  coluntur 
eos  C II  12  sacrant  in  scripsi  sacrantis  C |1  XXII  P j]  13  haec  — 
appellantur  det.  Schaub.  ||  quae  planta  appellantur  Gratius  |)  15 
dii  V diei  C ||  cum  iurationem  P ||  fecer  B ||  16  dcTpdreucev 
Catast.  feit  P fecit  B bellum  fecit  Schaubachius  [)  18  in  add. 
pr.  m.  in  P ||  sed  deleta  j]  19  quinq.  malibus  P quinqueniunalibus 
B comae  b |]  federis  C ||  20  hoc  Breys.  quos  C ||  futura  F fura 
C 21  simposis  P symposis  B ||  domibusquae  B [J  consacra- 
runt  B II  22  anasin  B ||  Breys.  ex  scholio  quodam  Arateis 
Latinis  in  codicibus  Paris,  et  Brux.  addito  (uid.  progr.  Posnan. 
1865  p.  10)  ita  totum  locum  restitebat  quod  memoriae  causa  non 


Dinitized  by  GoogU 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


419 


Inde  per  ingentes]  u.  417 

<Hic  est  CHIRON,  qui  dicitur  Saturni  et  Philyrae  S7® 
filius,  habitauit  Pelium  montem,  inter  homines  aequissi- 
mus. magister  Aesculapii  et  Achillis  aliorumque  heroum. 

5 cuius  hospitio  Hercules  usus  ex.  pharetra  delapsa  sagitta 
Chironis  pedem  uulnerauit,  quo  exutus  inraortaiitate  ab 
love  astris  inlatus.  in  manu  fert  quod  6HPI0N  appella- 
tur. situs  contra  Argo,  habet  stellas  CENTAVRVS  in  sin- 
gulis umeris  singulas,  et  in  cubitis  singulas,  in  pectore 
10  IUI,  in  reliquo  corpore  X,  in  pedibus  II,  in  ueste  VI,  in 
thyrso  IUI,  in  bestiola  quam  tenet  in  manu  X,  in  capite  V, 
ipsius  in  manu  II:  hunt  LIII.)»  88 B 

' Hic  primos  ortus]  u.  429 

<^Hoc  signum  commune  est  quod  est  factum  dvapYCC. 

15  oratus  est  autem  coruus  ab  Apolline  sacrificium  facturo 
deis  reddendam  aquam  adferre  de  lacu  quodam,  quod  fuit 
castum,  antequam  uinum  ostenderetur,  qui  cum  uidisset 
[et]  ad  fontem  ficus  grossos  arbores  habentes,  uolans  con- 
sedit in  eis  donec  maturae  fierent,  post  paucos  dies  per- 
so  acto  sacro  ille  ficus  comedit,  cum  sensisset  se  peccasse. 


2 Catast.  p.  264,  16—265,  17  11  14  Catast.  p.  265,  18  — 
266,  15 


solum  astris  iniatum  sed  etiam  homines  hoc  in  symposiis  do- 
mihusque  habere  instituerunt  et  consecrarunt  quod  et  in  ago- 
nibus [id  est  in  ludis  quinquennalibus]  qui  coronas  tribuunt 
ut  foederis  testem  adhibent,  itemque  uates  in  hoc  per  ignem 
iurantes  responsa  dant  ||  2 phylyrae  B phylirae  /*  ||  4 aescolapii 
P aliorumque  heroum  scripsi  cl.  p.  410,  21  auctorque  eorum 
C 5 hospicio  P j|  pheretra  PB^  ||  6 exucus  P |j  immortali- 
tatis 11  7 therion  C H 8 setus  P H aliter  stellae  enumerantur  in 
Cat.  II  singulis  om.  B ^9  humeris  P 1|  in  cubitis  binas  B || 
10  uesti  B 11  11  thyso  P 1|  IUI  orion  bestolo  quem  B H 12 
immo  XXXXVII  H 14  Ivapfic  ex  Cat.  scripsi  arcis  C (quod 
est  fictum  fiKUpov  Merkelius  l.  l,  p-  LXXXX)  1|  16  oratus 
Merkelius  honoratus  C II  Apollini  C if  sacrificmm  facturo  Mer- 
kelius  sacrificio  facto  C H 16  deis  reddendam  aquam  Merkelius 
de  his  respondenda  (respondenda  ante  corr.  pr.  m.  P)  C H 
17  castuni  P j|  18  et  deleuit  Merkelius  1|  mature  B H 19  per- 
acto sacro  Merkelius  peractos  agro  et  C || 

21* 


f 


Digitized  by  Googie 


420 


SCHOLIA  IN 


eripit  ex  eo  fonte  anguem,  attulit  cum  ipso  cratere  dicens 
ebibisse  quae  fuerit  in  fontem  aquam,  re  cognita  Apollo 
coruo  inter  homines  poenam  ad  paucum  tempus  dedit  si- 
tim , ut  Aristoteles  dicit  in  eo  libro  qui  de  bestiis  scribi- 
tur^ item  Isidorus  in  naturalibus  id  est  physicis  memoriae  5 
tradidit  <[ut  ipse  peccatis  poenas  daret,  quem  postea  astris 
intulit,  cratera  autem  cum  qua  medio  posuit  angue,  cau- 
dam autem  anguis  in  medio  coruum  rostro  adpetentem 
neque  posse  iuxta  ascendere  ut  hihat.  hahet  ANGVIS 
stellas  in  rostro  III,  claras  in  prima  flexura  VI,  una  oh-  lo 
scura.  ex  eis  ad  ultimum  in  secunda  flexura  III,  in  ter- 
tia IUI,  in  quarta  II,  in  quinta  usque  ad  caudam  VIII 
claras:  fiunt  XXVII.  CORVI  in  cauda  I spectans  occa- 
sus. qui  hahet  in  acie  stellam  1 claram,  in  pennis  II,  in 
cauda  II,  in  pedibus  singulas,  ad  ungues  II,  fiunt  VIll. 
paulum  ultra  prima  flexura  crater  situs  est  inclinatus  ad 
genua  VIRGINIS,  habet  in  labris  stellas,  obscuras  duas  in 
medio  III,  in  fundo  U,  fiunt  X.  stellas  in  angulis  XII. 
Coruus  autem , qui  est  ad  ultimam  eius  caudam  spectans 
occasum,  habet  stellas  UU.  Crater>  in  primo  Coruus  et 
Anguis  <^positus  ad  genu  Virginis  habet  stellas  X.^ 

Sub  gemmis  Procyon  fulgenti  sidere  lucet]  u.  433 
<IIic  PRIOR  dicitur,  qui  oritur  /^rmquam  MAIOR 


23  Catast.  p.  266,  16—26 


1 erepit  B ]|  fonte  anguem  Merkelius  fontem  (fonte  B) 
aqnam  C ]|  dicent  B^  |J  2 ebibisse  qnae  fuerit  in  fontem  aquam 
scripsi  ex  Catast.  excidisse  quod  fuerit  in  fontem  aqua  C ex- 
cidisse quod  fuerit  in  fontem  anguis  Merkelius  ||  3 pro  inter 
homines  (hominibus  B)  Merk.  cofli.  in  certo  menso  sed  scho- 
Hasta  hac' cataslerismi  uerha  expressit  Ttb  KdpOKi  Totc 
dvGpthiroic  iuiTipiov  JGqKCV  IxavOv  ...  [[  4 (aristotiles  P) 
G.  Hosii  Aristotelis  pseud.  p.  338  sq.  et  p.  345  sq.  ||  besteis  B || 
6 idem  P ||  phisicis  C (|  6 paenas  7 cetera  P [|  8 in  medio 
om.  B II  coruo  P ||  9 accedere  corr.  in  accendere  ^ U 13  corui 
in  cauda  I scripsi  coruus  in  cauda  C |1 14  stelt  P ||  aciem  B || 

I 

claras  B J|  pinnas  B |1  15  singulis  P ||  unguis  B [|  II  addidi  ||  17 
II  om.  1]  18  in  add.  uulgo  ||  19  cauda  B ||  20  IIII  P •UII<  B || 
an  in  imo  ? ||  23  dicitur  om.  B ||  prius  addidi  || 


Digitizod  by  Googie 


CAESARIS  GERMANICI  ARATEA 


421 


CANIS,  qui  ORIONIS  CANIS  dicitur  eique  IriLulum  quod 
studio  uenandi  est  deditus,  ob  quod  ursa  ei  proxime  appa- 
ret et  aliae  bestiae,  habet  stellas  III.  cuius  prior  est  et 
eidem  paret  ut  CANIS  MAIOR,  ideo  et  PROCYON  uocatur 
5 quod  ante  maiorem  oriatur,  haec  quae  sunt  [stellae]  duo- 
decim signa  Sol  circulo,  quarum  f sola  appellatur,  in  XII 
mensibus  ***  quod  et  ipsae  duodecim  sint.^ 

Quique  aliae  stellae  diuersa  lege  curantur 
et  proprio  motu  mundo  contraria  uolunt 
10  curriculo  exceduntque  loco  etuestigia  mutant]  u.  437 sq. 

<De  quinque  stellis  quas  PLANETAS  uocant  ob  ad- 
siduos  earum  motus  ***  quinque  deis  adsignauerunt.]>  de 
his  hae  noh  quae  Heraclides  Ponticus  referi  Prometheo 
pulcherrimum  fletum  hominem,  quem  cum  occulissct  ** 
15  ct  cupido  ct  uUia.  ut  indicasset  misit  Mercurium 

qui  eum  tamquam  ad  inmortalitalem  uocaret,  qui  non  ante 
adnuit  quam  potione  accepta  caelo  receptus  honoratus. 
<^Iouis  est  stella  Phaenon,  secundus  Phaethon , qui  cogno- 
minatus dicitur  ab  Solis  fllio)>  Phaethonte  qui  post  fulminis 
20  ictum  caelo  receptus,  hanc  stellam  quidam  Saturni  di- 
cunt. ^tertium  sidus  Martis,  qui  Pyrois  uocalur.)>  nam 
propter  maximum  ignem  caloremque  putatur  iuxta  Vene- 


11  Catast.  p.  267,  1 — 14 


2 studium  B ||  est  scripsi  et  C ||  ei  proxime  apparet  scripsi 
et  proxima  paret  G ||  3 aliae  bestia  B alia  bestia  P correocit 
Schaub.  II  priorem  et  B\\4  pares  C ||  prochyon  C ||  6 maiorem 
oriatur  scripsi  maiorem  oria  C ||  stellae  om.  P ||  XII  scripsi  ab 
b ob  BP II  6 signa  sol  scripsi  signorum  C ||  circula  ||  an  qui 
luibiaxOc  appellatur  ? |j  7 videtur  excidisse  percurrit  []  ipse  XII 
P II  11  quae  C quod  correxi  ||  12  lacunam  indicaui:  in  Cat.  idem 
fecit  Heynius  ||  deis  scripsi  dies  C ||  13  an  Eratostbenes  pro  hae 
non  scribendum?  ||  14  factum  ante  corr.  B ||  16  excidere  pote- 
rant luppiter  uirginem  fingi  iussit  quae  hominibus  afferret 
thecam  in  qua  inerant  H uitia  scripsi  uitio  C |1  17  annuit  P || 
18  stelt  B II  phenon  C ||  secundum  P ||  ph&ton  P phethon 
B II  cognominatur  R||  19  phethone  B phetone  P||  qui  addidi\\ 
fluminis  R ||  21  sydus  P |)  pirois  P ||  nam  propter  maximum 
scripsi  nomuaximum  P non  maximum  B ||  22  caloremque 
scripsi  colori  qui  B colorique  P ||-  , 


Digitized  by  Google 


422 


SCHOLIA  IN  CAES.  GERM.  ARATEA 


rem  silus,  hac  ex  causa  petisse,  quod  Venerem  ipse  [Vul- 
canus] haberet  uxorem,  missi  de  sideribus  ei  esset  iunctus. 
Pyrois  dicitur  a suo  feruore  et  celeritate.  <quartum  sidus 
Veneris,  Phosphoros  colore  aureo,  maior  omnibus  sideri- 
bus. quem  Hesperum  et  Phosphorum  esse  dicunt.^  est  au-  5 
tem  pes  f et  caput,  oh  amorem  ex  -}-  apice  rapuit  et  cum  eo 
concubuit,  ex  hoc  caelo  honoratus  ex  ulrisque  eius  parti- 
bus PHOSPHORVS  et  HESPERVS  uocatur.  <^quintum  si- 
dus MERCVRIVS  (uocatur  Stilbon)  est  quidem  pusillum  sed 
clarum : Mercurio  adtributum  quod  is  prius  constituit  orbem  10 
caeli  et  stellarum  et  horarum.  Slilbo  uocatur  hac  ex  causa. 

Ostenditur  autem  inter  circulos  caeli  unus  qui 
lacteus  uocatur,  quod  albis  nubibus  [uocatur]  denotetur 
circuitus  eius,  quod  luno  lac  effudisse  dicitur  cum  audis- 
set  Herculem  filium  suum  non  esse.)>  alii  dicunt  per  Sa- 15 
turnum  factum  cum  [in]  lapidem  ei  pro  loue  attulit 
dicens  hoc  esse  [et]  quod  peperisset,  quem  ctm  oh  na- 
turam Saturnus  non  crederet  eam  peperisse,  mamillis  ela- 
tis expressisse  et  ostendisse  lactem  iratam:  effusum  est 
lacte:  facta  est  circuli  albi  species.  20 

12  Catast.  p.  267,  15—23 

1 ficus  F II  Vulcanus  deleui  | 2 pro  missi  requiritur  ut  | 

3 phyrois  deleta  h ^ ||  quartus  P ] sydus  P ||  4 Cosphoros  P | 
aureo  scripsi  auro  P iro  corr.  in  airo  B ||  syderibus  i*  ||  5 Cos- 
phorum  P ||  tale  aliquid  uidetur  subesse  est  Aurorae  et  Cephali 
filius,  ob  amorem  Aphrodite  rapuit  aliter  narrat  Hyginus  p.  417  || 

6 pes 'oiR.  i’ II  capud  B ||  apyceranuit  et  ^ ||  7 honoratas  caelo 
B II  eius  scripsi  eis  B om.  P 0 8 phosphoros  B Cosphoros  P ||  sy- 
dns  P II  uocatur  stilboni  uocatur  quemP  |j  9 quidem  pusillum 
- scripsi  quem  post  illum  C ||  10  attributum  P ||  his  P ||  12  ostendi- 
tur autem  usque  ad  finem  his  posita  mC  1|  circulos  om.  priore  loco 
C II  13  nibibus  pr.  l.  P'  ||  uocatur  om'.  posteriore  loco  C | 14  cir- 
culus pr.  l.B  II  lac  addidi  1|  effusisse  pr.  l.C'^  dicaturP  [ circum 
audisse  pr.  l.  cun  audisset  post.  l.  B ||  15  suum  filium  utroque  l. 

P II  per  Saturnum  post.  l.C  ope  saturno  pr.LP  opem  satumo  pr. 
l.  B Ii  16  in  om.  post.  l.  C ||  eij  post.  l.  orsoP  orsP  ||  17  esse  post, 
l.  P ea  se  post.  l.  B est  pr.  l.  C ||  et  om.  post.  l.  C ||  quem  cum 
scripsi  qui  C I|  ob  pr.  l.  C or  post.  l.  C [|  18  iam  perisse  pr.  l.  P iam 
peperisse  pr.  l.  B ||  elatus  pr.  l.  C ||  19  lactem  iratam  scripsi 
lacte  mirate  C (mirata  post.  l.  miratae  pr.  l.  B)  ||  20  lacte  facta 
est  oyn.  P et  pr.  l.  B ||  circulis  pr.  l.  B |[ 


Digitizf-j  by  Googie 


INDEX 

RERVM  ET  NOMIMVM 


A 59,  34.  60,  3. 

A litterae  pronuntiatio  63,  14 
usus  in  fine  vocabu- 
lorum 58,  17  sq. 
transitus  in  alias 
vocales  67,  33  sq. 
coniunctio  cum  a- 
liis  vocalibus  58, 
15  sq.  et  33  sq. 

A littera  nomina  finita  70,  7 
A terminatorum  uerborum 
personarum  quantitas  73, 2 
abacus  254,  1 
abacus  254,  18 
Abaeneria  217,  10 
Abdera  224,  15 
Abderitae  senis  alimma  30, 15 
abdicatio  filii  156,  3 sq. 
abdicatiuum  proloquium  124, 
27.  127,  1 

ab  inter  se  collidentibus  argu- 
menta 189,  18 

ab  isdem  litteris  incipientia 
uerba  171,  22 

ablatiui  pluralis  pronominum 
quantitas  72,  31 
ablatiui  pluralis  quantitas  72, 
11  sq. 

ablatiui  singularis  quantitas 
72,  1 sq. 

ablatiui  singularis  pronomi- 
num quantitas  72,  27 
abollae  295,  28 
absis  329,  19  et  25.  330,  3 
absoluta  qualitas  149, 4 spe- 
cies 89,  19  sq. 


abusio  169,  17 
Abydos  225,  3 
Abyla  210,  14 
Academia  140,  2 
Acarnania  220,  14.  221,  11 
accentus  65,  15  sq.  68,  10  sq. 
accidens  definitur  104,  20  sq. 
158,  25 

accusatiui  pluralis  pronomi- 
num quantitas  72,  29 
accusatiui  pluralis  quantitas 
72,  14  sq. 

accusatiui  singularis  prono- 
minum quantitas  72,  25 
accusatiui  singularis  quanti- 
tas 71,  20 

aceruus  in  syllogismis  98,  16 
Achaia  220,  14.  222,  2 
Acheron  221,  3 
Acherusius  specus  238,  9 
Achillis  insula  227,  18 
Acone  238,  8 
aconitum  238,  9 
de  actione  qualitas  148,  24  sq. 
Acroceraunii  montes  220,  11 
et  17 

Acroceraunium  promunturium 
207,  11.  219,  22.  220,  9 

Acrocorinthus  222,  7 
Acta  deorum  19,  12 
Acte  222,  1 
Actiacum  litus  348,  20 
actio  148,  24.  182,  15  sq. 
Actium  221,  4 

actiuum  Grammaticae  offi- 
cium 56,  30 


Digitized  by  Googie 


424 


INDEX 


actiuum  uerbi  genus  87,  15 
acumen  soni  350,  19.  354, 

2 sq.  356,  23 
acutus  accentus  65,  24  sq. 

angulus  247,  18 
ad  aliquid  argumenta  189, 16 
adamas  22,  18 
adclamatio  184,  27 
addictus  145,  19 
addubitatio  174,  20 
Adiabene  239,  6 
adiectio  in  rhetorica  191,  10 
Adiris  229,  17 
admissum  148,  7 sq, 
admonitio  191,  13 
Adon  48,  31 
Adrastia  19,  5 
adquisitus  tonus  349, 17.  354, 
lOsy.  358,  28.  361,  17  et  28 
Adria  urbs  224,  22 
Adriaticum  mare  215,  10 
Adrumetus  231,  9 
adsimile  157,  28 
adsocium  98,  11 
adstructio  oratoris  151,  32. 

154,  2.  157,  7 
aduerbiorum  in  fine  quanti- 
tas 73,  24  sq. 

S.  Aebutius  176,  10 
Aegeum  pelagus  207,  9.  221, 
18.  225,  9 

Aegialos  222,  3 
Aegilios  217,  7 
Aegipanes  233,  3 
Aegipanl  229,  25 
Aegusa  219,  6 
Aegyptia  auis  47,  2 
Aegyptii  39,  25.  44,  12.  301, 
22.  346,  26 

Aegyptiorum  litterae  39,  22 
commenta  28, 17 
rupes  99,  34 
Aegyptium  mare  234,  2 
Aegyptus  44, 13.  200,  9.  232, 
6 et  9.  233.  7 et  11 
Aemonia  222,  15 
Aeneas  58,  17.  213,  22 

inter  deos  relatus  26, 27 


aenigma  redimiculi  Philolo- 
giae 40,  30  sq. 

Aeoliae  219,  8 
Aeolis  237,  2 
Aeolius  tropus  351,  20 
Aeolus  219,  10 
aequale  rhythmicum  genus 
366,  8 sq.  et  27  sq. 
aequalia  diastemata  357, 
17  sq. 

aequalitas  272,  22 
aequicrurium  trigonum  248, 11 
aequidistantes  303,  28 
aequilaterum  trigonum  248, 
8 et  16  sq.  254,  3 
aequ  noctialis  circulus  304, 
8 sq.  306,  18  sq. 
aequinoctialis  nox  325,  22 
aequiuocnm  quid  sit  107, 19  sq. 
aequo  88,  19 
aer  42,  20.  aer  70,  22 
luno  21,  31  sq. 
Aeschines  140,  19 
Aesculapius  3,  1 
Aesopus  189,  14 
aestas  325,  8 et  15  sq. 
aestimator  145,  21  et  30  sq. 
151,  24 

aestuarium  229,  15 
aetates  hominum  quattuor 
260,  3 

Aeternitas  4,  6 
aether  luppiter  43,  2 

Mineruae  adtributus 
16,  30  sq.  194,  15 
aetheria  luno  45,  31 
aetherius  fomes  194,  4 
aetherii  fulgores  302,  24 
Aethiopes  233,  12 
Aethiopia  209,  19.  233,  18. 
243,  24 

Aethiopicum  mare  244,  25 

Aethiopicus  oceanus  208,  3 

aethra  138,  3 

aethrae  circulus  194,  10 

Aethusa  219,  5 

Aetna  218,  20 

Aetoli  221,  7 


Digitized  by  Google 


INDEX 


425 


Aetolia  220,  14.  221,  10  sq. 

Afer  375  extr.  adnot. 
affectus  in  persuadendo  quo 
modo  ab  oratore  adhibendi 
sint  164,  27  sq. 

Africa  {regio  proprie  sic  dicta) 
230,  17. 

Africa  210,  1 et  14  et  27. 
214,  22.  218,  14.  219,  3. 
229,  8 et  12  et  21.  231, 

11.  232,  8 et  13.  233,  6. 
326,  1. 

Africae  mensura  244,  23  sq. 
Africanus  254  13  adnot. 
Africanus  uid.  Scipio 
Africum  mare  217,  12 
Aganippe  222,  13 
Agathyrsi  227,  21 
aggerat  61,  29 
aggestiones  46,  15 
agoge  musica  360,  2 sq. 

rhythmica  364,  12 
Agrippa  212,  15  et  17.  213,  7 
Agrypnia  30,  27.  41,  23 
Agyllina  215,  5 
ai  et  ae  in  datiuo  65,  10 
Aiax  68,  16.  156,  23 
aientia  102,21.  118,13.  120, 
9.  122,  30. 

AL  litteris  finita  nomina  70, 11 
Alani  227,  14 

Alexander  Magnus  201,  1. 
209,9.  223,6.  234,3.  239, 
17  et  22.  240,  23.  242,  20. 
347,  9 

Alexandrea  232,  8.  234,  3. 

245,  1 

Alexandrea  Sogdianorum  239, 
23 

Alexandria  200,  14.  201, 14. 

208,  4.  310,  4.  348,  8 
aliena  rebus  uerba  adduntur 
108,  3 sq. 

aliena  uerba  167,  27  sq. 
allegoria  169,  1 
aloga  diastemata  357,  11 
alogi  numeri  373,  1 pedes 
365,  24 


Alpes  207,  12.  213,  6 et  9 et 
17.  214,  4 et  17,  215,  4 
et  8 

t Alpianus  201,  4 
Altarium  312,  i et  9 
alternatae  litterae  50,  21 
alucinari  167,  19 
AM  terminatarum  uerborum 
personarum  quantitas  73, 11 
Amaxobii  227,  14 
Amazones  228,  16.  347,  7 

Amazonica  pelta  214,  15 
ambages  162,  11 
ambigua  162,  2 
ambifarium  f nital  47,  22 
ambo  76,  28 

Ambracius  sinus  221,  1 et  6 
amissio  189,  18 
Ammon  48,31.  cf.  ebam  Ham- 
mon 

Ammonis  oraculum  231,  21 
Amnes  138,  8 

amnes  caelitus  defluentes  7, 

3 sq. 

amor  geminus  41,  21 
Amphiaraus  44,  24  sq. 
amphibolia  152,  2 sq. 

Amphion  339,  2 et  16 
amphimacer  172,  7 
Ampsaga  230, 10  13.  231,12 

AN  littera  finita  nomina  70, 16 
anacamptos  modulatio  360, 

5 sq. 

anacepbalaeosis  192,  9 sq. 
anadiplosis  178,  26 
analogia  75,  11  sq, 
analogiae  numerorum  265, 3 sq. 
analogicus  numerus  260,  21 
anapaestus  172,  8 et  17.  368, 
4ea9s«7.369, 18 
dird  peiCovoc  369,  3 
drt’  dXdccovoc  369,  4 
Anaxagoras  199,  23 
Andromeda  234,  9.  306,  13.  - 
309,26.  311,  15  ef  20.  312, 

8 et  10 

angelicus  populus  51,  16 
Angelus  43,  20 


Digiiized  by  Googie 


426 


INDEX 


ungalas  planus  247,  10  sq. 
directilineus  247, 18.  dire- 
ctus 247,  16.  obtusus  247, 
18.  acutus  247,  18 
' anguli  260,  26 
Anima  Entelechiae  tilia  4,  2 
animae  partes  tres  269,  21. 

simulacrum  41,  9 
animae  puriores  uti  maneant 
43,  45  sq. 

beatorum  ueterum 
61,  16  sq. 

fontibus  emanantes 
346,  12 

animalia  musica  adducuntur 
339,  6 sq. 

animantium  dinisiones  104, 
1 sq.  260,  17 

animi  conceptiones  commu- 
nes 253,  26 
Anio  76,  25 

annus  lunaris  321,  20  sq. 
solaris  324,  5 sq. 
magnus  322,  21 
anomala  96,  6 sq. 
an  sit  144,  7 
Antaeus  229,  13  et  11. 
Antandrus  225,  8.  226,  8 
antarcticae  terrae  200,  12 
antarcticus  circulus  304, 
14  sq.  707,  6 sq. 
ab  antecedentibus  argumenta 
157,  20.  161,  7 sq. 

Antenor  216,  10 
ante  rem  argumenta  189,  isq. 
t antezeugmenon  180,  16 
Antbropophagi  227,  21.  240,  8 
anthypophora  192,  8 
antiae  47,  21 
Antianum  mare  217,  9 
Antianus  ager  217,  9 
anticategoria  155,  17 
Antilibanus  235,  14 
Antiochia  235,  17.  238,  21 
Antiochus  209,  3.  239,  18 
Antipater  uid  Caelius 
antipodes  204,  16  sq.  325,  16 
Antipolis  216,  25 


antisagoge  175,  12 
antisigma  61,  2 
antistes  nictans  2,  2 
^ntistitium  39,  2.  333,  21 
antistrophe  179,  12 
antithesis  367,  25 
antitheton  177,  13 
Antonius  156,  30 
Aones  346,  26 
Aonidum  uertex  33,  2 
apamia  237,  3 
Apelles  196,  24 
apex  98,  19 
Aphrodisia  242,  2 
Aphrodite  4,  20 
Apis  232,  6 
apocatastasis  264,  26 
apocatastaticus  numerus  pen- 
tas  260,  11 

apodictica  fides  157, 1.  sche- 
mata 249,  19  sq.  cognitio 
in  geometria  246,  7 
apodictici  tropi  250,  14 
Apollinis  oraculum  Delphi- 
cum 221,15.  portus  221,12. 
promunturium  230,  18 
Apollo  cf.  Phoehus  Delius 
Pythius  Auricomus  Sagit- 
tarius Vulnificus  Clarius 
Lauripotens  5,  8.  6,  26. 
10,  19.  11, 2.  12,  12.  17, 
12.  141,  1.  221,  4.  237,  6 
Apollo  Clarius  237,  11 

Didymaeus  240,  3. 
Musageies  14,  16 
pestis  auctor  9,  5 
auricomus  6,  29 
eius  cognomina  6, 
31  sq. 

naticinia  5,  16 
aues  334,  7 
certamen  cum  Marsya 
237,  4 

ei  coruus  sacer  140, 
29  sq.  334,  7 
ei  copulata  Mantice 
4,  1 

Apollineus  axis  11,  27 


H 

Digitized  by  Google 


INDEX 


427 


Apollonia  231,  24 
Apollonia  Palaestinae  235,  4 
apologi  (argumenta)  189,  14 
apologas  Aesopi  189,  14 
apostrophe  174,  17 
apotheosis  40,  13 
appetitus  moHis  224,  3 
Appius  Claudius  64,  4 
appulsus  melicas  6,  15 
aprugnus  49,  23 
Apronius  180,  11 
Apuli  214,  13 
(Apulia  214,  11 
(aqua  rerum  principium  51,22) 
in  lustratione  41,  9 
Aquarii  cratere  fluens 
310,  1 

Aquarius  306,  30.  310,  2. 

312,  5,  313,  9. 

Aquila  306,  25.  308,  2.  309, 
27.  311,  8.  312,  4 
Aquili  45,  13 
aquilo  228,  1.  309,  21 
aquilonia  signa  309,  21  sq. 
Aquitania  228,  19 
AR  litteris  finita  nomina  70, 
19 

Ara  310,  1 

arae  Herculis  Liberi  Alexan- 
dri M.  239,  24.  241,  1 
Arabia  200,  17.  201,  2.  209, 
14  et  16,  234,  8 et  14  sq. 

234,  21.  235,  3 
Arabici  halatus  52,  8 
Arabicus  sinus  209,  7 et  10. 
242,  1 

Aracynthus  221,  11 
aratri  curui  puer  48,  30 
arbor  nauis  47,  30 
arca  58,  1 

Arcadia  44,  18.  343,  16 
Arcadica  ratio  142,  8 
Arcadicum  sapore  195,  30 
Arcadicus  142,  8 
Arcas  4,  32.  11,  16.  245,  22 
Arcesilae  51,  27 
Archimedea  manus  198,  7 


Archimedes  51,  21.  198,  18. 
318,  4 

eius  sphaera  198, 
7 

Architectonica  332,  32 
archiuum  superam  19,  10 
in  arcibus  templa  Minernae 
195,  3 

arcticus  circulus  304, 4.  305,24 
Arctoa  conuersio  200,  8 
lumina  204,  15 
Arctophylax  307,  20. 
Arcturus  200,  309,  23. 

310,  20 
arcula  58,  1 
arcus  Dictynnae  46,  12 
Ardea  215,  22 
Arethusa  222,  13 
Argaeus  mons  239,  3 
Argiletum  68,  16 
Argiona  lani  uxor  3,  4 
Argo  307,  1.  308,  4.  309, 

29.  311,  14.  312,  3 
Argolis  220,  15 
argumenta  156,  32.  157,  8 sq. 

158,  33  sq.  188,  23  sq. 
argumentatio  188,  22.  166, 14. 
184,  4 

argumentum  185,  17 

a nota  uel  ety- 
mologia 159,14 
apartel58,28«9'. 
a maiore  ad  mi- 
nas 159,  3 
a scripto  163, 
9 sq. 

ab  auctoritate 
163,  13  sq. 
Argyrea  -241,  16 
Ariadne  309,  24,  311,  2 et  22 
Aries  306,  3.  306,  19  et  21 

c<26.  307, 16  28.  312,9. 

313, 14.  324, 15  sq.  325, 14. 
Arimaspi  227,  22 
Arimphaei  228,  13 
Arinis  uxor  155,  26 
Arion  339,  2 
Arionia  chelys  339,  22 


Digitized  by  Google 


428 


INDEX 


Aristoteles  51,  24.  258,  14. 

98,  13.  101,  14 
Aristotelicus  101,  14 
Aristoxenus  51,  20.  346,  21 
Arithmetica  16,  22.  246,  6 et 
12.  254,  14  adnot.  25^  15. 
257,1.  296,4  adno<.  364,18 
arma  eloquentiae  138,  23 
armata  Minerua  194,  3 
Armenia  201,  6.  227,  16.  234, 
20.  236,  22. 

Armeniae  ambae  238,  18. 

portae  236,  13 
Armenia  maior  238,  22  sq. 
Armipotens  255,  4 
aroma  31,  25.  41,  4.  42,  3. 
52,  6 

Arpi  216,  10. 
arradere  196,  19 
arrhythma  tempora  365,  5 
arrliythmon  364,  10 
arrigere  aures  171,  16 
Arsia  220,  7 

Arsinoe  232,  3.  234, 12.  Cy- 
renaicae 231,  23 
Arsinoita  233,  22 
arsis  364,  4.  365,  17.  367,  1 

Artabram  prpmunturinm  206, 
19 

Artemidorus  206, 16  et  17.  207, 
14.  208,  10.  234,  1 
Artes  39,  28 

a Mercurio  inuentae 
14,  30 

Mineruae  curae  194,  21 
e Graecia  Romam  mi- 
grarunt 195,  11 
artia  diastemata  357,  15 
articuli  59,  15.  61,  22  et  31. 
62,  25 

uerborum  118,  1 
quaestionum  187,  30 
artidcialia  argumenta  189, 
2 sq. 

artificiosa  dispositio  166,  lisq. 
as  82,  3 sq. 

AS  litteris  finita  nomina  70, 


ascensus  figura  180,  3 
Asclepiades  medicus  347,  19 
et  27  - 

Asia  210,  1 et  26.  225,  1 et 
3 et  5.  226,  16.  228,  13. 

233,  7.  237,  18.  238,  19 
Asiae  longitudo  239,  5 

mensura  244,  24  sq. 
Asia  [}rdnor')  236,  19 
Asiatica  iuris  dictio  236,  6 
Asiaticum  mare  236,  18 
asomatus  profatus  54,  17 
asperae  170,  12  sq. 
aspiratio  62,  4 
assecutor  338,  18 
assertio  33,  30.  48,  8.  149, 1. 

56,  21.  185,  16.  200,  1 
assertum  149,  3.  201,  21. 

202,  15.  203,  13 
assimile  uid.  adsimile 
associus  uid.  adsocium 
assultus  Cupidinis  297,  19 
assumptio  133,  7 sq. 
assumptiua  qualitas  149,  5 
eius  partes  149, 
• 12  sq. 

Assyria  234,  21.  243,  15 
Assyrii  239,  6 
astra  303,  25 
Astraea  301,  3 
Astraeus  303,  25 
astrificus  peplus  197,  27 
astriger  thalamus  332,  11 
astrigera  sedes  299,  17 
astrigeri  dei  25,  1 
astrigerum  caelum  49 , 5. 
296,  2 

astriloqua  puella  300,  5 
astriluci  diui  332,  17 
astrisonus  341,  4 
astrites  gemma  22,  5 
Astrologia  296,  4 adnot. 
astronomi  officium  57,  3 
Astronomia  197,  2.  331  adnot. 
Astumm  connentur  212,  11 
Astypalaea  207,  2 
asymmetri  lineae  251,  23 


Digilized  by  Google 


INDEX 


429 


Athanasia  39,  5 et  23.  40, 

11.  41,  5 ei  24 
Athenae  99 , 10.  101 , 21. 

139,  14  et  34.  140,  8.  222, 
10  et  12.  301,  25 
Athos  223,  16 
Atlantes  232,  17 
Atlantiades  16,  26.  255,  15. 

332,  24 

Atlanticum  litus  228,  19 
mare  232,  9 
profundum  210,  2 
Atlanticus  oceanus  211,  8 et 
23.  229,  8 
Atlantides  47,  13 
Atlas  229,  16 

atomos  42,  18.  51,  22.  364,  16 
(atramentum)  55,  16 
Atropos  19,  8 
Attagenus  sinus  240,  12 
attentus  auditor  184,  7 
Attica  54,  30.  100,  1 et  29. 

222,  11,  225,  23.  226,  3. 

Atticae  creagrae  374,  13 
Attice  220,  16.  222,  7 
Attici  44,  14 
Atticissare  198,  25 
Attis  48,  30 
Attius  67,  28 
Auchetae  227,  19 
ab  auctoritate  argumentum 
163,  13  sq. 
audacter  97,  9 
auditores  182,17.  184,  2 sq. 
auditorum  genera  145,  15  sq, 
Aues  231,  10 

anes  augurales  4,  12.  12.  4 
Augilae  232,  23 
augurales  alites  12,  4 
augurata  omina  43,  7 
Augirstus  208,  22. 
aulica  dulcedo  338,  7 
suauitas  348,  1 
Aulis  226,  6 
Aulocrene  237,  6 
Aulus  uid.  Hirtius 
aurata  uox  139,  29  ' 
aurata  arena  211,  19 


auratus  amnis  (Sol)  7,  11 
auri  flamma  198,  1 
aurigo  7,  27 
auricomus  Apollo  6,  29 
Aurora  31,  28.  62,  26.  337,  6 
Ausoniae  scholae  101,  16 
Ausonium  mare  219,  15 
Ausonius  = Latinus  101,  16 
auspicia  26,  18.  61,  15.  200, 
17.  307,  16 

australis  circulus  304,  14. 
309,  b etl 

austrina  signa  309,  19 
Autoclns  216,  3 
Autumnus  22,  16 
axioma  scholicum  98,  9 
axis  caeli  uel  mundi  5Q,  11, 
228,  2.  263,  19.  303,  8 
azoni  dei  18,  26 
B littera  60,  18 
Babylonia  234,  18.  236,  1. 

243,  14  sq. 

Bacchici  soni  371,  22 
bacchii  unde  dicti  371,  22. 
bacchius  372,  23 

ah  iambo  370,  12. 
371,  2 

a trochaeo  370,  10 
et  19 

duplex  a trochaeo 
371,  7 

duplex  ab  iambo 
371,  9 

medius  371,  1 
Bacchus  298,  22.  371,  23 

Hymenaei  pater  1,13 
Bactra  239,  21 
Baetica  211,  9 et  16.  212, 

2.  229,  9 
Baetis  326,  3 
Bagrada  231,  2 
balantes  345,  4 
Balarides  218,  1 
Baleares  216,  19 
barbarica  loca  226,  13 
barbaricae  formae  97,  18 
barbiton  340,  19 

multiforme  342,  7. 


♦ 


Digilized  by  Google 


430 


INDEX 


Barbyta  242,  6 
t bardi  224,  3 
Bargilas  235,  15 
beatorum  animae  51,  17 
Bebrycia  238,  2 
bello  praeeat  Minerua  194, 14 
Belus  luppiter  243,  20 
bene  97,  6 
Beneuentum  216,  10 
Beotia  220,  15  cf.  Boetia 
Berenice  231,  23 
Berenices  crinis  200,  10 
Bessi  224,  5 

bibliothecalis  copia  40,  9 
bilanx  libra  47,  50 
binarius  numerus  259,  24  aq. 
bipedale  109,  27.  113,  29 
bipedia  104,  14 
birrus  107,  25 
bis  73,  26 

bis  ex  omnibus  357,  7 et  27 
bis  diapason  diastema  367, 
27  sq. 

Bithynia  237,  19.  238,  3 
Bithynus  238,  3 
Blascorum  insula  216,  22 
Blemmyae  233,  1 
Boetia  221,16.  225,21.  226,3 
Boeotia  uid.  Beotia  220,  15 
Boetiae  222,  12 
bonitas  uocis  182,  23  sq, 
Bootes  27,  10.  299,  22.  307, 
21.  309,  23.  311,  4el8e< 
17.  312,  12 
Boreas  21^  11 
Borysthenes  227,  18  et  20 
Bosphorus  238,  7 
Bosporos  226,  23 
Bosporus  227,  4 sq. 

Bostar  155,  26 
Bracarum  conuentus  212,  11 
Bracata  Gallia  213,  5 
bratteae  auri  340,  6 
bratteatae  comae  22,  20 
breues  syllabas  continuare 
vetitum  171,  25 
Briitania  200,  28.  201,  15. 
228,  20.  326,  8 


Bromiales  297,  14 
Bromius  100,  8.  137,  13 

332,  23 

brumalis  circulus  304,  12  sq. 
306,  27  sq. 

brumalis  dies  314,  1 sq. 

nox  314,  3 sq. 
Brundisium  207,  11 
Bruttium  214,  1 et  ^ 

Bulla  regia  230,  16 
Buthrotum  221,  1 
Byblius  Adon  48,  31 
byssus  31.  16 
Bysacium  231,  6 
Byzantium  224,  19 
C littera  69,  31.  60,  31 
C terminatarum  uerbi  perso- 
narum quantitas  73,  21 
caballus  Gorgoneus  33,  1 
C terminata  nomina  71,  13 
cacemphaton  171,  14 
cacumina  = accentus  68,  14 
(Cadmus  26,  27) 
caduceus  (5,  12.  36,  34) 

A.  Caecina  176,  9 
Caeciniana  176  7 
Caeculus  216,  8 
Caelius  155,  22 
Caelius  165,  24 
Caelius  Antipater  209,  17 
Caelulum  310,  1 
Caesar  146,  2,  155.  12.  160, 
7 et  9.  174,  15 

Caesaraugustanus  conuentus 
212,  11 

Caesarea  230,  8 11 

Caesarea  (Mazaca)  239,  2 
Caesariensis  Mauretania  229, 
10 

caesum  in  oratione  176,  15 
calami  346,  25.  347,  8 
calcei  louis  19,  28 

lunonis  20,  15 
Solis  22,  27 
ex  papyro  31,  23 
Caleon  221,  13 
caligosus  296,  12 
Calidonia  silua  229,  1 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


Calliope  1,  17.  12,  24.  32, 
31.  40,  1.  58,  28.  332,  4 
Calirrhoe  222,  11.  235,  10 
Callode  218,  2 
Calpe  210,  14 
Calydon  221,  8 
calymma  20,  1 
Camarina  219,  3 
Camena  1,  3.  33,  4.  53,  7. 

54,  23.  343,  7 
camera  197,  12 
Campania  201,  5.  213,  28. 

216,  16 

Campasantes  232,  23 
. Canaria  244,  11 
Cancer  22,  8.  306,  6.  307, 
29.  308,  6.  311,  1.  312, 

20.  315,  6.  324,  11,  326, 

7 et  10  et  15  et  17  et  23.  ‘ 
327,  10.  330,  4 
candicare  256,  18 
canicula  307,  1.  309,  28. 

311,  6 et  10  et  13  et  26 
cannulae  55,  6 
Canopicum  ostium  232,  11. 

233,  16.  234,  4. 

Canopus  urbs  232,  11 
Canopus  200,  10  et  14.  205, 
22.  232,  11,  233, 8.  241, 
28.  299,  24.  310,  3 
cantica  348,  13 
cantilena  362,  14  sq.  perfe- 
cta 364,  2 

Capella  27,  6.  63,  6.  193, 
24  adnot.  98,  3 adnot.  254, 
13  adnot.  296,  4 adnot.  298, 
30.  374,  23  extr.  adnot. 
caperatus  167,  20 
Caphareus  promunturium  226, 

Capotes  236,  20 
Cappadocia  207,  9.  238,  17 
et  23.  239,  5 

Capra  309,  13.  312,  2 
Capraria  216,  20.  217,  7. 

244,  10 

Capreae  217,  12 


431 

Capricornus  306,  28  sq.  308, 
3.  312,  1 et  22  sq.  313,  8. 
316,  7.  325,  13  et  17.  327, 
10.  329,  26 

caprigenum  tergus  66,  8 
capsae  174,  6 
captentulae  136,  27 
Capua  214,  18. 

Caralis  207,  4 

Caralitanum  promunturium 
217,  23 

Carambis  208,  6.  238,  13 
carbasina  uolumina  39,  19 
Carbyle  242,  6 
Caria  237,  1 c/  9 et  15 
Carmania  242,  23.  243,  1 
Carmentis  44,  18 
Carneades  98,  17 
caro  76,  24 

Carpathium  mare  207,  3. 

236,  18 
Carpi  231,  4 
Cartenna  230,  7 
Carthaginensis375ear<r.  adnot. 
Carthaginensis  conuentns  212, 
10 

Carthaginiensis  354,  13  adnot. 
Carthago  231,  3 et  16.  232, 
10.  326,  1 

Carthago  noua  211,  13.  212, 
17.  216,  19 
Carystos  226,  7 
Casius  mons  236,  18 
Caspiae  Portae  236,  13 
Caspium  mare  209,  2.  228, 
16.  239,  7.  240,  6 
Cassandra  169,  27 
Cassiepea  308,  20.  309,  25. 
311,  21. 

Castalius  fons  221,  16 
Castor  81,  14 

Castores  51,3.  (23,21)  51,13 
Castoris  81,  14 
castratus  168,  15 
Castulo  212,  6 et  19 
Catabathmon  232,  4 
catachresis  169,  16 
Catamitus  103,  13 


Digitized  by  Googie 


432 


INDEX 


categoriae  Aristotelis  98,  12. 

decem  102, 1 sq.  109, 17  sq. 
Catilina  70,  8.  162,  22.  165, 
27.  176.  21 
Catillus  215,  5 
Catina  218,  22 
Cato  146,  1.  155,  11.  181,  2. 
231,  2 

Catullus  56,  22 
Caucasei  montes  239,  7 
Caucasius  Taurus  243,  11. 
Caucasus  236,  13 
a causa  argumenta  189,  5 
causae  natura  155,  14  sq. 

ductus  155,  28  sq. 
causarum  genera  145,  21  sq. 
153,  19 

causatio  150,  28.  153,  19 
causatiua  uis  258,  11 
causatiuum  litis  156,  21  sq. 
a causis  argumenta  157,  22. 

161,  27  sq. 
cauilla  137,  1 
Caycus  237,  17 
cautio  347,  27 
Cecaumenae  8,  25 
Cecropiae  cathedrae  295,  26 
Cecropidae  137,  12,  332,  14 
Cecropius  295,  25 
Cecrops  100,  29 
Cedro  perlita  papyrus  39,  19 
Celaene  237,  3 
Celeritas  filia  Solis  18,  8 
Centaurus  307,  2 et  23  et  25. 
309,  16  et  29.  311,  18  et  24. 
312  \ et  b et  1 et  9 
centrale  circuli  249,  9 
centron  mundi  302,  21 

tellus  mundi  317,  2 
centrum  253,  19 
Cepheus  306,  3.  309,  25. 

311,  16  et  20  et  27.  310,  21 
cera  181,  27 

fago  illita  55,  16 
Ceras  chryseon  224,  19 
Cerauniorum  lumen  20,  6 
Ceraunos  22,  6 
Ceres  17,11.  18,6.  24,5.  71,5 


Ceraunius  Caucasus  236,  15 
cernentia  118,  12  sq. 
cerritus  167,  19 
certamina  gallorum  47,  8 
cerua  Lunae  sacra  46,  16 
cerui  fistulis  capiuntur  348,  7 
Ceteus  311,  16 
Cethegus  66,  24 
Cetus  306,  30.  307,  26.  309, 
29.  312,  13  et  15 
Chalcida  226,  6 
Chaldaea  236,  2 

gens  243,  14 
miracula  41,  8 
Chaones  220,  18 
Chaonia  220,  19 
chaos  341,  29 
charis  331,  13 
charites  38,  24 
Charybdis  168,  24.  215,  13 

Chelae  310,  10 
chelys  14,  33.  340,  19.  342,  4 
Arionia  339,  22 
louis  enneaphthongos 
19,  22 

Latoia  53,  4 
Pindarea  33,  5 

Cherronesus  225,  4.  226,  12 
Chimaera  236,  16 
chirographum  163,  10 
chius  208,  5.  225,  7 
chlamys  3,  16.  374,  19 
chordacistae  346,  29 
chordae  359,  12 
chorii  .373,  1 

chroma  modulandi  genus  459, 
16  sq.  362,  9 

chromatica  diastemata  357, 15 
chromatice  '349,  9.  363,  2 
chromaticus  tropus  354,  19  et 
23.  359,  16  sq.  363,  2 
Chrysea  241,  15 
Chrysippus  98,  16 
Cicero  106,  3.  140,  3.  141,  28. 
142,  26.  148,  24.  155,  11. 

159,16.  165,26.  167, 4 ei  22. 
174, 18.  175,  9eil4.  177,  15. 
180,3.  183,16.  187,28.188,16 


Digitized  by  GoogLe 


INDEX 


433 


Cicones  224,  7 240,  16 
cicuta  346,  2.  343,  16 
geminata  340,  3 
Cilicia  234,  21.  236,  3 et  4. 
238,  20. 

Cimbricum  promunturium  208, 
24 

Cimmerii  228,  16 
Cimmerium  latus  227,  6 
Cimmerius  lacus  227,3.  238,14 
cinnama  326,  26 
Cinxia  luno  42,  10 
circa  rem  argumenta  189, 11 
et  16 

Circeia  habitatio  216,  16 
circi  organici  33,  19 
circuitus  teiTae  206,  26  sq, 
circuli  mundi  303,  6 sq. 

planetarum  317  sq. 
eorum  spatia  uel  interca- 
pedines 49,  30.  302, 
18.  308,  25  sq. 

Solis  324,  9 sq. , 
circulorum  caelestium  inter- 
stitia 308,  25  sq. 
circulus  247,  20 
circulus  integer  249,  7 sq. 
circumstans  modulatio  360, 
6 sq. 

circumferentia  249,  8 sq.  et  16 
per  septem  circumstantias  ar- 
gumenta 189,  7 
cirrati  97,  26 
Cirrha  33,  3.  221,  13 
Cirrhaei  recessus  6,  4 
Cirta  230,  15 

cithara 346,24.  347,5.  348,2e<9 
Clarius  9,  4.  13,  11.  14,  22. 

98,  3.  237,  11 
Claudius  imperator  61,  2 
Appius  64,  4 
clauis  83,  17 
clausulae  171,  10  sq. 

quos  pedes  admittant 
172,  1 sq. 
Cleonaei  rictus  23,  26 
clepsydrae  314,  7 sq.  318, 
25  sq. 

HAHTIANUS  CAPELLA 


cliens  185,  4 
climata  318,  13  sq. 

octo  326,  29  sq. 
caeli  quattuor  29, 12 
climax  180,  3 
Clio  12,  24.  34,  7 
Clodianae  insidiae  149,  9 
Clodius  144,  3.  147,  21.  148, 
23.  149,  15.  176,  11 

Clotho  19,  8 

Cluentius  166,29e<31.  174,22 
Cluniensis  conuentus  212,  11 
Clypea  231,  4 
Cnidus  61,  22.  208,  4 
Coene  219,  5 
coercitio  216,  14 
Colchica  fiducia  30,  17 
colon  176,  12  et  28 
Colophon  237,  11 
color  247,  7.  359,  18 
orationis  166,  18 
colorabilis  tropus  354,  20  sq. 
colorare  uocem  183,  2 
Colubraria  216,  19 
Columbaria  217,  8 
coluri  circuli  caelestes  304, 
19  sq.  307,  12  sq.  ■ 
comma  172,  24 
Commagene  234,  20.  238,  18 
comminuere  caput  24,  15 
commotio  auditorum  quot 
modis  fiat  164,  27  sq. 
commune  genus  uerbi  87  20  sq. 
communio  nominis  179,  24. 
communis  syllaba  69,  9 sq, 
comoedia  189,  13 
comparatio  149, 29  sg.(=  com- 
pensatio) 

a comparatione  argumenta 
157,  22.  162,  11  sq. 
comparatiua  qualitas  147, 
28  sq. 

compensatio  = comparatio 
149,  29  sq. 

(complexio  179,  17) 
complexiua  coniunctio  67,  26 
composita  spatia  357,  8 

28 


Digitized  by  Google 


434 


INDEX 


compositi  inter  se  numeri 
282,  20  sq. 

compositi  per  se  numeri  268, 
9 sq,  inter  se  268,  10  sq. 
compositionis  praecepta  169, 
22  sq. 

compositiua  qualitas  356,  1 
concentus  (sphaerarum)  6,  25 
conceptio  181,  7 
conceptiones  animi  commu- 
nes 253,  26 
conceptus  139,  23 
concessio  149,  13.  187,  8 

191,  11 

conchae  337,  11.  343,  8 
conciliatio  157,  2 
conciliatio  animorum  quot 
Hat  modis  164,  1 sq. 
(conclusio  129,  15 
per  confessionem  propositio 
187,  '9  sq. 

Concordia  41,  32.  268,  18 
condicionalis  syllogismus  102, 
26.  132,  29  sq. 

conditores  urbium  215,  21  sq. 
conHnis  conclusio  129,  11. 
250,  23 

confirmatio  183,  80.  188,  24 
condictus  147,  11.  152,  24. 

153,  30 

conexio  fig.  179,  17 
couiectura  144,  7.  147,  18 
coniccturalls  uirga  4,  12 
coniugata  uid.  a coniugatis 
a coniugatione  argumenta 
189,  22 

coniugatio  uerborum  87,  14 
coniugationes  tres  88,  3 sq. 
coniugationum  indeclinando 
formae  triginta  sex  88,  22  «7. 
coniugatio  prima  89,  9 sq. 

secunda  90,  17  sq. 
tertia  correpta  91, 
18  sq. 

tertia  producta 92, 
8 sq. 

a coniugatis  argumenta  157, 
20.  159,  20.  189,  23 


coniugia  sacra  2,  12 
coniunctarum  tertia  350,  5 
coniunctarum  extenta  350,  6 
ultima  350,  7 
a coniunctis  argumenta  157, 
20.  161,  2 sq.  189,  20. 

190,  2 

coniunctionum  quantitas  74, 
19  sq. 

conp  cett.  uid.  comp 
conquestio  192,  22 
Consentes  dei  17,  22 
a consequentibus  argumenta 
157,  20.  161,  11  sq.  189,  20 
consili  78,  27 

consistorium  louis  19,4.  24,18 
consonantes  litterae  57,  25. 
59,  50 

constitutiones  143,  31 
constitutiones  (=  status  prin- 
cipales) 163,  18  sq. 
consul  159,  16 
consulares  Romulei  196,  13 
a consummatione  argumenta 
189,  11 

Consura  219,  5 
Consus  18,  16 
contentio  183,  22 
continua  quantitas  113,  20 
uox  353,  6 
contradictor  151,  5 
contraria  118,  8 sq. 
contrariae  leges  152,  20 
a contrario  argumenta  157, 
20.  160,  21  sq.  189,  15 
controuersia  definitiua  148,  6 
controversiae  deliberatiui  et 
demonstratiui  generis  153, 
21  sq. 

conuenientia  diastemata  357, 
14 

conuersio  districta  in  aliquem 
174,  17.  179,  12 
in  dialectica  116, 
12.  124,  30 
rhetorica  174,17. 
179,  12 

musica  364,3  1 


Digilized  by  Googie 


INDEX 


compositi  per  se  numeri  280, 
20  sq. 

conuenientia  357,  22 
conuentus  inridici  212,  3 et  10 
conus  263,  8 et  13 
copiose  ornatequo  dicere  167,8 
copulae  367,  15  ' 

copulatio  fig.  178,  15 
per  copulam  371,  12 
Cora  215,  4 
corax  140,  26 

Coraxicus  Caucasus  236,  15 
Corcyra  207,  11.  225,  10 

cordacistae  346,  29 
Cordubensis  conuentus  212,4 
Corinthus  221,  24 
Corneliae  160,  11 
Cornelius  144,  8.  166,  20. 

174,  23.  209,  15  et  19 
cornibus  77,  17 
corniculata*  Luna  262,  18 
cornu  = cornui  77,  13 
cornubus  77,  16 
cornuis  77,  21 

Corona  310,  25.  311,  2 7 

et  17  et  22 
corporatio  259,  4 
Corsica  214,  24.  216,  25  sq. 

217,  13 
cortina  334,  6 
Coruinus  141,  3 
Coruus  306,  23.  309,28.  334,7 
Cous  208,  5 

crassitudo  numerorum  270, 
25  sq. 

Crataeis  215,  12 
Crater  300,  23.  309,  27.  311, 
13.  312,  7 

creagrae  Atticae  374,  12 
crepidae  6,  30.  197,  6 

crepitacula  4, 24.  340,9.  348,11 
Creta  225,  12  et  16 
Cretensis  Thales  348,  2 
Cretes  225,  16.  347,  5 
creticus  372,  14.  373,  16 
crinalis  spicus  337,  13 
criniti  sapientes  338,  23 
crispa  inflexio  168,  8 


435 

cristae  cum  aprugnis  denti- 
bus 49,  23 
tergeminae  194,  13 
critici  56,  29 
crocodilus  47,  30 
crocus  4,  10.  237,  9 337,  10 
Croesiae  gazae  196,  6 
Crotona  220,  1 
crystallus  22,  18 
CS  littera  a Claudio  inuenta 
61,  2 

Ctesiphon  243,  22 
cubi  266,  7 et  14 
cubitalis  mensura  301,  9 
cubus  253,  9 et  13,  263,  20. 

264,  1 e/  3 9 sq. 

culleus  153,  1 
Cumae  44,  23.  180,  16 
Cumaea  Sibylla  44,  20 
Cumanum  antrum  5,  22 
cumulus  331,  17 
cunabula  198,  15 
Cuniculariae  217,  14 
Cupido  5,  3.  41,  33.  297, 
20.  299,  5.  337,  13.  338, 
18.  343,  24 

cupressus  Siluani  138,  12 
Curetes  225,  16 
Curetis  225,  16 
curiales  louis  26,  30 
curiae  140,  5 
Curiatius  65,  27 
Curitis  luno  42,  16 
cursor  Mercurius  11,  27 
cursu  ueloces  Trogodytae 
244,  1 

cursus  astrorum  27,5.  32,25. 

48,  15.  301,  11 
Curubis  231,  5 
Cybebe  264,  11 
Cybele  [3,  3] 

Cybeleia  tympana  46,  12 
Cyclades  226,  8 
Cy elops  69,  11  fq- 
cyelicae  disciplinae  374,  17 
cycni  Hyperborei  348,  9 
cycnus  334,  7 

Cycnus  311,  11  et  16.  312,  4 

28* 


Digitized  by  Googie 


436 


INDEX 


Cycnus  306, 12.  308, 1.  309, 25 
cylindrus  253,  8 et  13 
^lindrus  gemmans  198,  29 
Cfyllenides  336,  10 
Cyllenius  3,  8.  4,  29.  6,  1. 

6,  24  et  33.  8,  13.  11,  1. 

12,  24.  13,  6,  14,  19  et 

23  et  26.  15,  24.  16,  9 et 

27.  18,  12  et  26.  28,  2 sq. 

29,  11.  46,  17  sq.  51,  12  sq. 

62,  19.  54,  29.  100,  5. 

141,  4.  193,  3.  198,  23. 

. 245,  27.  255,  2.  260,  4. 

296,  16,  302,  8.  63,  6 
Cynos  sema  225,  5 
Cynthia  341,  17 
Cypris  1,  11.  3,  18.  14,  24. 

198,  2.  338,  17 
Cypros  236,  4 
Cyprus  207,  2 
Cyrenaica  244,  24 
Cyrenaica  regio  231,  21 
Cyrene  231,  22  et  24.  325,  31 
Cyrnos  217,  1 
Cythere  343,  6 
Cytherea  245,  20 
Cythorus  238,  15 
D litterae  pronuntiatio  63,  19 
Daci  227,  13 
dactylica  366,  7 sq. 
dactylicum  genus  368,  1 
dactylicus  369,  3 

per  iambum  373,10 
in  bacchio  inci- 
dens ex trochaeo 
373,  11 

per  bacchium  ex 
iambo  373,  12 
per  chorium  373, 
13  sq. 

dactylus  172, 8.  368,3.  369,16 
Daedalus  196,  25.  215,  4 
Damascene  234,  17 
Damon  347,  22 
Danae  215,  22 
Danuuius  227,  11 
Dardani  223,  12 
Dardanus  215,  4 


Darius  226,  24 
datiui  pluralis  pronominum 
quantitas  72,  31 
pluralis  quantitas  72, 
10  sq. 

singularis  pronominum 
^ quantitas  72,  23  sq. 
singularis  quantitas  71, 
18 

decani  50,  6 

Decapolis  235,  12 

decas  264,  21  sq.  265,  24. 

266,  9 et  10  et  13. 
declaratiua  pars  sententiae 
102,  14.  123,  21.  135,  25  sq. 
declinatio  nominum  75,25«^. 

uocabulonim  [h.  e. 
translata  signifi- 
catio) 167,  28  sq. 
decreta  puhlica  ad  lyram  re- 
citata 347,  16 
decussare  51,  5.  304,  27 
dedicatiua  pars  sententiae 
124,  26  sq. 

deducti  numeri  372,  16 
defectiua  88,  23 
defectus  Lunae  323,  2 sq. 

Solis  318,  9 sq. 
dehnitio  247,  19.  definitur 
105,  8 

a definitione  argumenta  189,9 
definitiua  controuersia  148,  6 
deformatio  175,  7 
dei  42,  27  sq.  {cf.  deorum) 
aerii  ctt.  301,  2 
c=  astra  36,  9.  301,  19 
azoni  18,  26 

duodecim  17,  8.  342,  18 

fatales  300,  27 
minores  (45,  24.  138,  8. 

257,  6.-  301,  2.  338,  23) 
nouensides  17,  27 
publici  18,  23 
ruricolae  ctt.  332,  16 
septem  residui  17,  13 
tellustres  257,  6 
tres  50,  25 

num  fato  regantur  13,  28 


Digitized  by  Google 


INDEX 


437 


deieratio  Pythagorae  29,  13 
Deiotarus  164, 6 ' 

Deliaca  cithara  346,  23 
Deliacus  16,  6.  138,  14 
fatus  11,  9 

deliberatiui  generis  contro- 
uersiae  153,  21  sq. 
deliberator  14§,  18  et  29  aq. 
deliquia  solis  200,  26 
Delius  4,11.  6,27. 11,16.  12,6, 
13,  3.  14,  13.  51,  12.  64,  21. 
98,  1.  99,  4.  300,  22.  332, 
32.  333,27.  342,25.  345,28 
Delos  5,  28.  71,  22.  226,  8 
Delphi  346,  23 
delphini  348,  12 
Delphinus  309,26.  311,  11 
Delphos  221,  14 
Delta  233,  15  et  22  et  26. 
Deltoton  307,  17.  309,  25. 

312,  11 

Demipho  179,  3 sq. 
Democritus  51,  23.  224,  17. 

uid.  etiam  Abderites 
Demodamas  240,  3 
demonstratiiii  generis  contro- 
uersiae  153,  21.  154,  24  sq. 
Demosthenes  140,  4 
dendrites  gemma  22,  13 
denominatiue  117,  20 
Denseletae  224,  5 
dentes  quando  emergant  263, 
10 

deorum  concilium  (senatus) 
14-,  9.  16,  29.  21, 
7.  27,  2.  296,  6. 
342,  16 

(uulgus)17,15.  138,6 
domus  siue  mansio- 
nes 17,  20  sq. 
mater  Arithmetica 
257,  21 

itinera  301,  11 
stemmata  39,  26 
deponens  87,  15 
depositio  uocis  365,  17 
deprecatio  150,  28  sq. 
depulsio  144,  17.  157,  9 


de  re  qualitas  148,  20  sq. 
descriptio  175,  7 
detractio  figura  181,  3 
deus  unus  258,  11 
Deuterus  27,  6 
di  pro  dei  96,  6 
diadema  4,  5.  31,  17 
lunonis  30,  2 
Neptuni  23,  5 

Diahorysthenis  318,  16.  326, 
7 et  18 

Diab«llespontn  326,  17 
Dialectica  99,  2.  101,  6 20. 

137,  21  adnot.  98,  3 adnot. 
260,  15 

Dialexandrias  325,  31.  326,  14 
Diameroes  318,  ik  325,  30. 
326,  11 

diametri  regula  358,  12. 
diameter  Solis  328,  5 
diametros  247,  24  sq. 

Diana  17,  11  Susia  242,  6 
Dianium  217,  8 
diapason  262,  2.  355,  20. 

357,  25  sq. 
in  caelo  49,  31 
diapente  diastema  29, 20.  357. 
24  ~sq. 

diaporesis  174,  20 
Diarrhiphaeon  327,  1 
Diarrhodu  318,  16  sq.  326, 
2 et  15 

Diarrhomes  326,  4 et  16 
diastemata  357,  3 sq. 
diastematica  353,  12 
Diasyenes  325,  31.  326,  13 
diasyrmos  175,  16 
diatessaron  diastema  29,  18. 
357,  23  sq. 

diatonica  diastemata  357,  15 
modulatio  361,  27 
diatonicae  notae  tetrachordo- 
rum 360,  13 

diatonon  modulandi  genus 
359,  15  sq. 
diatonos  362,  10. 

melopoeia  363,  3 
diatonus  tropus  354,  24 


Digitized  by  Google 


INDEX 


438  ; 


diatjposis  176,  7 
Dicaearchas  199,  15 
dichronou  in  rhythmo  368,  27 
Dictynnae  arcus  46,  12 
Dictynnaens  mons  225,  20 
Dido  159,  29 
Didymaeus  Apollo  240,  4 
Didyme  219,  13 
dierum  mensura  maxima  mi- 
nimaque 325,  27  sq. 
dierum  noctiumque  spatia  in- 
aequalia 313,  18  sq.  • 
dies  brumalis  314,  1 sq.  nox 
314,  3 sq. 

dies  septem  262,  24 
semenstres  228,  4 
dies  solstitialis  313,  30  sq. 
diesis  349,  4.  351,  2.  367,  5. 
357,20sg-.  360,15sy.  360,24. 
364,  18 

a differentia  argpimenta  157, 
20.  160,  15  sq.  189,  7 
differentia  definitur  103,  27  sq. 
158,  19 

digitis  computandi  ratio  28, 18 
256,  29 

coercetur  numerus  265, 
31 

digitus  356,  14 
digressio  186,  13 
diiambus  373,  2 
dilophos  ales  47,  8 
diluuialis  consternatio'301,  24 
diluuium  223,  20 
diminutio  83,  21 
Diomedes  72,  1,  2^16,  10.  221, 
9.  224,  16 

Diomediaci  equi  224,  15 
Dione  31,  29.  255,  13.  337,27. 
338,  19.  343,  3 ei  12  et  21. 
344,  8 et  29 
Dionysus  44,  11 
(Dioscuri  23,  21) 
diphthongi  69,  7 
diplasion  rhythmicum  genus 
366,  18 

diplasi  regula  358,  12 
diplasium  367,  23 


[dipondius  261,  19  «g.] 
directae  lineae  247,  1 
directiangulum  trigonum  248, 
16  sq. 

directilineus  angulus  247,  13 
directus  angulus  247,  16 
Dis  2,  28.  45,  22.  48,  29 
Disciplinae  39,  29 
sobriae  63,  1 
infamulitio  Mercurii  14, 
30 

disciplinae  cyclicae  374,  17 
Discordia  17,  30 
discrepantia  diastemata  357, 
14= 

discreta  quantitas  113,  20 
disdiapason  diastema  358,  17 
disemus  366,  27  sq.  369,  13. 

367,  22  et  26  sq.  368,  7 sq. 
disinncta  spatia  357,  8 
disinnctio  134,  2 
disiunctum  fig.  180,  11 
dispensare  299,  2 
dispositio  111, 26.  143,20.  166, 
8 sq. 

a dissimili  argumenta  189,  15 
dissimilitudo  160,  14 
dissona  sacra  48,  29.  50,  20 
dissuasor  154,  1 
dissyllaba  66,  12.  172,  26  sq. 
distantia  349,  4 
distermina  249,  15 
dithyrambica  modulatio  362 ,23 
f ditiiyrambus  172,  9 
^trochaeus  172,  3 
diuersitas  legum  quarum  in- 
terpretatio colliditur  152, 24 
diuidere  quo  modo  debeamus  106, 
"8  sq. 

diuisarum  diatonus  359,  5 
diuisarum  tertia  350,  9.  355, 
19  sq.  359,  3 
extenta  360,  10  ul- 
tima 350,  11. 
diuisio  107,  1 sq. 

terrae  209,  23  sq. 
diuisores  161,  25 
Dmolus  61,  28  - 


Digitized  by  Google 


INDEX 


dochmiacae  numerorum  spe- 
cies 372,  11 
dochmius  172,  6 
Dodonaeus  luppiter  220,  20 
domiduca  luno  42,  10  [17,  19 
domus  deorum  per  Zodiacum 
Doriae  gazae  196,  6 
Doricus  101,  11  « 

Doris  220,  16 
Dorium  melos  49,  22 
Dorius  363,  4. 

tropus  361,  22 
Dorylaus  237, 14 
dotalia  mancipia  31,  1 
dotis  conferendae  dies  336, 17 
reciprocum  333,  7 
dotem  dicere  336,  21 
draco  21,  12.  229,  16 
Draco  27,  11.  305,  28.  306,  2 
et  7 et  10  et  16.  307,  20  et 
32.  309,  22.  310,  23 
Drinius  220,  7 
Dryopes  220,  19 
dubia  forma  materiae  184,  32 
res  157,  9.  158,  1 
ductus  causae  155,  28.  quin- 
que 155,  30  sq.  quo  modo 
reperiantur  156,  21  sq. 
duo  76,  28 

duodecim  radii  solis  48,  21 
horae  22,  22 
numina  17,  8.  342,  18 
duplae  iuncturae  6,  19 
duplex  rhythmicum  genus  366, 
8 sq. 

duplicatio  268,  16 
duplices  litterae  68,  31 
dyas  246,15.  258,  24  «7,  265, 
20 

Dyrrhachium  224,  20 
dysprophoron  170,  11 
E 59,  33.  60,  3 et  26.  03,  21 
E terminatarum  uerhorum per- 
sonarum quantitas  73,  3 
E littera  finita  nomina  58,  27 
sq.  70,8 

transitus  in  alias  uocales 
57,  33.  58,  1 sq. 


439 

E cum  aliis  uocalihus  sociata 
58,  22  sq.  et  34  sq. 
in  eadem  desinentia  uerha  171, 
23 

eadem  pluribus  uerbis  signi- 
ficatio fig.  179,  27 
ebeneus  23,  7 

ebrios  musica  sanat  347,  22 
Ebusus  216,  18 
eccentros  solaris  circuli  terra 
314,  29 

tellus  329, 16.  330, 5 
tellus  orbium  pla- 
netarum 317,  Isq. 
ecthlipsis  65,  14 
edentulus  119,  10 
Edonia  223,  9 
Edonii  223,  9 

ab  efi^ectis  argumenta  157,22. 

162,  4 sq. 
egersimon  341,  1 
EI  69,  7 
eia  68,  27 

EL  litteris  finita  nomina 
70,  12 

elatio  368,  20  sq.  369,  28  sq. 
Electrides  229,  3 
elegiacus  pentameter  173,  12 
uersus  171,  6 
elementa  302,  12  sq. 
elementorum  numerus  260,  2. 
302,  12  sq. 
praesules  18,  27.  51, 
15 

concordia  1,  7 
transfusio  263,  2 
fluctus  302,  19 
elementa  narrationis  186,  5 
elephanti  230,  4.  241,  18. 

348,  9 

eleuatio  175,  16 
Eleusina  lampas  46,  11  > 
Elissa  376 , 4 
Elissos  229,  13 
eliquo  88,  19 
ellipsis  181,  3 

elocutio  88,  22.  143,  21. 

166,  32 


Digitized  by  Googie 


440 


INDEX 


elocutionis  figurae  175,  23  sq. 
eloquentia  158,  2.  167,  2 

eloqui  102,  12 
eloquium  122,  24 
Emathia  223,  10 
empyria  mundus  50,  16 
EN  litteris  finita  nomina  70, 
17 

enarmonia  diesis  349,  6.  357, 
5.  360,  19 

enarmonia  diastemata  357, 14 
enarmonion  modulandi  genus 
359,  14  sq. 

enarmonios  349,  6.  362,  9 

melopocia  363,  2 
enarmonius  tropus  354,  23 
encliticae  67,  21  sq. 
(Endymion  344,  31) 

Enetosa  238,  11 
Engonasis  306,  3.  309,  24 
enneaphthon^s  chelys  19,22 
enneas  264,  12  sq.  265,  24 
Ennianum  distichon  17,  10 
enodis  arundo  328,  29 
enrhythma  tempora  365,  2 
enrhythmon  364,  10 
Entelechia  4,  2.  51,  25 
enumeratio  192,  18 
Ennsis  217,  23 
eo  94,  9 

Eoum  mare  240,  16 
Eous  Oceanus  206,  24.  240,  6 
epanalepsis  178,  20 
epanaphora  179,  8 
Ephialta  138,  8 
epibatos  paeon  372,  7 
Epicrene  222,  12 
Epicurus  51,  25 
epicycli  circuli  327,  16 
epilogus  192,  18  sq.  et  27 
Epimelia  41,  22 
Epirotis  223,  12 
epistularis  louis  334,  19 
epithema  55,  17 
epitritus  351,  4.  358,  2.  366, 
9 sq. 

iambus  370,  22 
trochaeus  371,  3 


Epiros  220,  14  et  17.  214,  22.  ' 
219,  22 

epogdoi  ratio  358,  20 
equarum  fetura  211,  25 
equi  solis  13,  4 

Diomedis  224,  15 
Equus  306,  13 

ER  litteris  finita  nomina  70, 
21' 

Eratine  338,  17 
Erato  12,  21.  34,  20 
Eratostbenes  201,  25.  202,  6. 

302,  5.  318,  4 
erebus  259,  12.  339,  4 
ergastica  schemata  249, 18  sq. 
ergo  67,  20 
Ericusa  219,  14 
Eridanus  215,  4.  309,  28.  310, 

5.  311,  5 et  12  et  16 
Erigone  46,  33 
errantes  soni  356,  10 
erotema  174,  25 
Erythras  rex  234,  9 
Erythraea  Sibylla  44,  20  sq. 
Erythraeum  mare  234,  9 
ES  litteris  finita  nomina  70, 
27 

Esseni  235,  10 

etesiae  240,  19 

ethica  fides  157,  1 

Etruria  41,  7.  213,  22 

Etrusci  46,  26.  342,  18 

etymologia  157,  18 

ab  etymol.  argnmental59,  14 

EV  69,  7 

Euan  297,  2 

Euandria  classis  216,  6 

Euboea  225,  21 

Eucherius  27,  6 

Euclides  198,  19.  254,  6 sq. 

Eudoxus  209,  16 

ab  euentu  a^umenta  189,  21 

Eumenides  41,  7 

Euonymos  219,  14 

Eupatoria  238,  15 

Euphrates  207,8.  234,19.  235, 

1.  235, 19  et  22  et  24.  238,  22. 
243,  19 


Digilized  by  Google 


INDEX 


Europa  210, 1 et  12  et  14.  210, 
26.  210,  29.  211,  3.  220,11. 
219,22.  214,10.  219,15.  225, 
1.  225,  3 sy.  226,  14  et  16. 
227,  8.  228,  20.  244,  22  sy. 
eurus  58,  27 
Eurydice  339,  5 
Euterpe  12,  21.  35,  18.  70,  9 
' euthia  modulatio  360,  5 sy. 
euthygrammum  genus  249,  4 
exacta  species  90,  1 sg. 
exaequatum  177,  18 
excellentium  diatonos  359,  9 
tertia  350,  13 
extenta  350,14 
ultima  350, 15 

excurrentia  diastemata  357, 
17  sg. 

exemplum  (argumenta)  189, 12 
exitium  Saturni  8,  32 
exordium  184,  6 sg, 
expletinae  coniunctiones  67,27 
exsecutio  188,  11 
exta  fissiculare  43,  6 
extenta  354,  24 
extenta  principalium  350,  1 
359,  4 

mediarum  350,  4 
coniunctarum  350,  6 
extenuare  184,  15 
extimi  ambitus  murus  50,  17 
caeli  contextio  301,  1 
extra  causam  166, 4 
extramundanus  15,25.  340,27 
deus  50,  14 

exulis  interfector  152,  30  sg. 
exuuiae  louis  19,  11 

Philologiae  31,  11 
F 69,  31.  61,  18 

litterae  pronuntiatio  63, 22 
pro  <p  88,  16 
semiuocalis  59,  ^2 
, cum  aliis  sociata  59,  22  sg. 
P.  Fabius  188,  18 
fabricator  deus  259,  19 
fabula  185,  16 

(argumenta)  189,  13 
face  94,  7 


441 

facere  et  pati  102,  9.  110, 

11.  117,  16 
faciliter  97,  7 
Facundia  46,  27 
Fama  6,  11.  19,  3.  27,  17 
Fanae  45,  26 
Fantuae  45,  26 
Fatuae  45,  26 
Fatui  45,  26 

fastigare  syllabam  64,  15 
fastigium  64,  31.  65,  15  sg. 

68,  13 

fata  18,  20.  24,  18.  108,  21. 
259,  11 

fatales  diui  300,  27 
Fatum  13,  27.  162,  6.  194,  4 
publicum  21,  6 
Fauni  138,  8.  45,  25 
Faunus  338,  30 
Fauonius  212,  1.  240,  17 
Fauor  18,  8 
Fauores  17,  23, 
fax  Leucotheae  31,  4 
febris  347,  27 
Februa  luno  42,  8 
feles  46,  15,  47,  30 
Felix  27,  6.  53,  6.  193,  24 

adnot.  98,  3 adnot,  195,  22. 
296,  4 adnot.  298,  30.  264, 
13  adnot.  374,  23.  375  extr. 
adnot.  uid.  etiam  Martianus 
et  Securus 

feminei  modi  362,  16 
femur  60,  24 
ferula  55,  8 

fescenuina  343,  2.  337,  25 
Ficaria  217,  23 
fictio  uerborum  167,  28  sg. 
Fides  41,  82 
fides  346,  23.  348,  12 
fides  quot  modis  fiat  156,  34 
sg\ 

fidicina  79,  15 
[figura]  97,  21 
figurae  364,  4 

figura  elocutionis  177,  4 et  in 
primis  177,  11  sg. 
figurae  elocutionum  175, 23s5'. 


Digitized  by  Googie 


442 


INDEX  _ 


figura  sententiae  177,  4 sq. 
figurae  sententiarum  (quarum 
nomina  uid.  in  indice  Graeco) 
174,  13  sq. 

finalium  syllabarum  quantitas 
70,  6 sq. 

fines  minimi  277,  5 sq, 
finis  144,  8 

fiuitiua  quaestio  de  scripti 
ambiguitate  153,  9 
finitor  306,  21.  308,  22 
firmatio  157,  11 
fistula  338,  29.  348,  7 et  11. 
346,  27 

fixa  sidera  309,  10  sq.  315,  25 
flagellum  345,  10 
Flora  331,  13 
flos  ignis  50,  29.  194,  24 
fluctigenae  diui  332,  16 
fluctuantes  segetes  108,  9 et  16 
Fluonia  luno  42,  7 
Fluuius  312,  15 
fomes  sensificus  48,  7 
Fonteius  179,  14.  201,’  4 
Fontes  45,  25 
Fons  17,  27 

fons  Gorgonei  caballi  33,  1 
lucis  aetheriae  48,  1 
animarum  346,  12 
fontana  uirgo  50,  27 
fontigenae  Musae  195, 8.  340, 1 
for  88,  18.  96,  29 
forma  247,  19 

a forma  uel  specie  argumenta 
157,  20.  160,  5 sq. 
forma  materiae  184,  28  sq. 
formae  107,  2 sq. 

siue  species  103,  21  sq, 
numerorum  265,  3 sq. 
conclusionum  129,25«;. 
coniugationum  88,22«;. 
in  geometria  247,26«;. 
Formiae  215,  19 
Formianus  ager  217,  9 
fortis  uiri  praemium  151,  2 
(Fortitudo  38,  5) 

Fortuna  18,  17 


Fortunarum  populus  6,  7 e< 
13.  7,  16  et  30.  8,  3 et  10 
Fortunatae  insulae  244,  6 
Fossae  217,  15 
framea  Martis  138,  16 
fratres  louis  23,  2 
Fratres  septem  montes  230,3 
Fraus  18,  10 
fraus  84,  32 
freni  171,  18 

frontes  caeli  quattuor  260,  2 
Fronto  140,  21 
frugi  59,  4 

frumenti  inuentio  44,  13 
fuat  64,  15 
fulgurum  iactus  4,  13 
fulmina  43,  9.  334,  21 

lunoni  quoque  tribu- 
untur 20,  12 
Fura  45,  14 
Furina  45,  14 
G 69,  31.  61,  33.  63,  23 
Gades  206,  14  et  18.  207,  5. 

207,14.  208,20.  214,8.  212,7 
Gaditana  refugia  209,  17 
Gaditanum  fretum  210,  3.  211, 

9.  244,  18 
litus  209,  6 
ostium  210, 5.  228, 

12. 

Gaditanus  conuentus  212,  4 
[Galata  217,  23] 

Galatea  343,  8 
Galatia  236,  7.  237,7.  238,11 
Galaxeas  305,  12  sq. 
Galaxias-27,  3.  308,  8 
Galenus  66,  2 sq. 

Galaxius  50,  33 
Galilaea  235,  7 
gallarum  gummeosque  com- 
mixtus 76,  13 
Galli  238„1 

Gallia  179, 15«;.  200, 11.  207,  . 

12.  216,  21.  229,  7.  326,  7 
Galliae  208,  20.  212,  25.  220, 

12.  326,  6 
longitudo  213,  6 
latitudo  213,  8 


Digitized  by  Coogle 


INDEX 


443 


Gallicae  regiones  213,  3 
Gallicam  mare  211,  22 
Gallus  fluuius  238,  1 
Gamphasantes  272,  23 
Ganges  206,  23.  207,  8.  240, 
22.  241,  1 

Garamantes  231, 18.  232,  22 
Gargaphie  222,  13 
Gaulos  219,  3 
Gehenna  213,  2 
Geloni  227,  21 

Gemini  13,  8.  22,  9.  306,  16. 
312,  14.  313,  16.  314,  16. 
315,  6.  321,  17 
gemmae  20,  2.  139,  4 

duodecim  in  corona 
Solis  22,  2 sq. 
in  Hispania  211,  5 
gemmare  uites  dicuntur  108, 
15.  168,  5 

a genere  argumenta  157,  20. 

159,  27  sq.  189,  6 
genera  uerbi  87,  14  sq. 
generalis  omnium  praesul  43, 
12 

genesis  258,  25 
Genethliace  56,  6.  333,  29 
genetiui  pluralis  pronominum 
quantitas  72,  30 
sing.  pronominum  quan- 
titas 72,  22  sq. 
singularis  quantitas  71, 
15 

Genii  46,  30 

genitalia  Osiridis  reperta 
37,  3 

genius  18,  7 et  9.  25,  24.  43, 
13  sq, 

lunonis  18,  15 
genibus  77,  17 
genu  = genui  77,  13 
genubus  77,  16 
genuis  77,  20 
genus  nominum  75,  22  sq. 

definitur  103,  3 sq.  158, 
10  sq. 

per  genus  transitus  in  musicis 
362,  9 


geometres  57,  4 
Geometria  198,  30. 199,8.  245, 
27.  254,  7.  254,  13 ‘Od no t. 
266,  9 

geometrica  364,  17 
Gerastum  promunturium  226, 1 
Germania  208, 22.  209,  20.  227, 
10.  227,  14.  228,  11.  326,  7 
et  8 

gestamina  signorum  caele- 
stium 309,  12  sq, 
gestus  183,  17  sq. 

Getae  224,  10.  227,  13 
Gigantes  223,  19 
git  86,  3 

glandes  cantu  translatae  348, 
14 

glutinum  79,  21 
Gnatho  161,  20 
gnomon  197,  2.  201,10.  202,3 
gnomonica  supputatio  201, 25 
Gorditanum  promunturium 
217,  22 

Gorgades  244,  3 
Gorgo  100,  7.  332,  3. 
Gorgones  244,  4 
Gorgoneus  caballus  33,  1 
Gracchi  140,  21 
Gracchus  160,  10 

(Tiberius)  149,  19. 
162,  19.  163,  14 
gracilis  modulatio  360,  20 
Gradiuus  2,  29.  23,  18.  51, 14. 
138,  16 

Graeca  nomina  68,  1 
Graeci  216,  20  possim 
Graecia  44,  16.  139,  16.  214, 
12.  215,  3.  218,  12.  '220,  4. 
220,  17.  222,  6.  222,  17.  301, 
'26 

Graecia  magna  219,  17 
Graecus  Graeci  possim 
Graecus  222,  16 
Graia  discretio  45,  11 
Graii  303,  26.  310,  11 
•Graius  101, 17.  102,  5.  139, 34. 

101,  1 et  4.  Ul,  2. 
195,  11.  302,  4 


Digitized  by  Googie 


444 


INDEX 


Grains  uersns  9,  9 
Grammatice  64, 2.  97,  14.  98, 
1.  68,  3 adnot.  100,24.  101, 
23.  167,  6 
grammatici  168,  6 
grammaticum  animal  105,16s7. 
Gratia  trina  1.  16.  331,  13 
Gratiae  uid.  Charites 
Gratiae  259,  11.  338,  21 
Gratiarum  germanitas  259, 11 
grauis  acc.  65, 17.  66,  9 et  18. 
68, 11 

grauitas  soni  350,  18.  354,  2 
sq.  356,  23 
GS  61,  4 

gubernator  genius  43,  15 
gummi  76,  13 
gurgulio  167,  23 
gymnasia  302,  26.  331,  9. 

336,  9 

Gymnasiae  insulae  260,  20 
H aspirationis  nota  62,4.  63, 
7 ei  24 

pronuntiatio  63,  24 
ni  consonantis  69,  14 
habitationes  deorum  17,  16 eg. 
habitio  189,  18 
habitus  102,  9.  110,  9.  111, 
32.  118,12.  119,6. 
et  amissio  189,  18 
Haedi  309,  14.  312,  2 
Haemus  221,  1.  223,  14.  224,  8 
Hammon  44,  8 cf.  Ammon 
Hannibal  238,  6 
Hannibalis  castra215,l. 219,18 
Hanno  209,  12 

Harmonia  376  adnot.  262,  4. 
331  adnot.  334,  27,  336-,  3. 
339,  29.  340,  6.  345,  20.  363, 
14.  374,  4. 

Harmoniae  genera  tria  352, 13 
sq. 

harmonica  373,  25 
(Harpocrates  24,  28.  257,  8) 
haruspicium  43,  6 
hasta  138,  15  t 

Mineruae  194,  18 
Portuni  trifida  138,  15 


hebdomas  263,  12  , 

Hebrus  224,  6 
(Hecate  269,  12) 
hecatontas  265,  28.  266,  9 et 
11 

Hectoris  81,  14 
Hecuba  225,  6 
Helena  160,  12 
(Helena  344,  11) 

Helice  200,  17 
Helicon  5,  28.  221,  17 
heliotropios  22,  14  , 

Helladica  facultas  198,  24' 
hellebori  remedium  98,  17 
Hellas  222,  6 
Hellen  222,  17 
Hellenes  222,  17 
Hellespontus  220,  12.  224,  22. 
226,  1.  226,  14  et  17.  227, 1 
326,  6 

hemicyclium  203,  26.  247,  26. 
214,  7 

hemiolia  diesis  360,  17 
hemiolia  349,  12 
hemiolia  nota  tetrachordorum 
360,  12 

hemiolia  ratio  358,  5 
hemiolios  262,  2 
hemiolium  367,  23 

rhythmicum  genus  366, 
8 sq. 

hemisphaeria  203,  24.  324,  24 
hemithei  43,  32.  44,  26 
hemitonia  360,  24.  361,  26. 

362,  2 sq. 
hemitoninm  349,  3 
hendecasyllabus  171,  7 
Henetosa  uid.  Enetosa 
Heniochus  306 , 16.  309,  14. 

309,  26.  311,  26.  312,  2 
heptas  262,  7 sq.  265,  22J 
heptasemus  367,  5 
Hera  42,  16  terra  44,  27 
Heraclea  238,  8 
Heracleopolis '233,  21 
Heraclitus  24,  8.  51,  22  ' 

Heras  lutra  218,  2 
[Herculanium  215,  23] 


Digitized  by  Google 


INDEX 


Hercules  23,  23.  44,  5.  51, 13 
138, 14.  215,  23.  217, 
16  et  22.  223,  9.  229, 
12.  229,  14.  233,  5. 
239,  24.  241,  10.  242. 
10.  257,  6 

Herculis  columnae  206,  13. 

209,5.  210,  15 
Herculis  oppidum  233,  21 
Herculeus  labor  210,  16 
Hermagoras  144,  11.  148,  28 
Hermaphroditus  14,  24 
Hermes  quadratus  29,  11 
Hermione  223,  17 
Hermionea  urbs  352,  12 
Hermus  237,  14 
heroes  44,  26.  338,  23  et  30. 
374,  4 

heroicum  comma  173,  29 
heroicus  uersus  170 , 26 
Herophila  Sibylla  44,  20 
Herophilus  348,  3 
Hesperia  200,  8 
Hesperidum  horti  229,  14. 
232,  1 

Hesperidum  insulae  244,  5 
Hesperis  225,  14 
Hesperu  ceras  244,  4 
Hesperus  336,  27 
hexagona  249,  3 
(hexameter)  171,  4 
hexas  262,11.  260,  21  sq. 
hexasemus  367,  13 
Hiberi  boues  215,  24 
populi  228,  12 
Hiberus  210,  4 
hiems  22,  19 

(hieroglyphia  signa)  39, 24.  47, 
2 sq.  325,  12  et  17 
Hieronesus  219,  5 
Hierosolyma  ^35,  9 
Himantopodes  233,  4 
Himeros  338,  18 
Hipparchus  302,  6.  304,  28. 
322,  9 

Hippocrene  222,  13 
Hippo  Diarrhytos  231,  1 
regius  230,  16 


445 

Hippotensis  filia  Sibylla  44, 
22 

Hipponensis  sinus  230,  20 
hircipes  338,  28 
Hirtius  162,  8 

Hispania  207, 13.  208,20.  209, 
19.  211,4.  211,24 
eius  longitudo  212,  6 
latitudo  212, 8 

Hispania  conuentus  212, 3 sq, 
212,  18 

eius  ciuitates  212, 
12  sq.  ‘229,  7. 
230,  6 

Hispanae  naues  209,  11 
Hispaniense  Rhodani  ostium 
213  12 

Hister  227,  10  et  15 
historia  185,  15  sq. 
histriones  183,  9 
hiulcae  170,  15  sq. 

Homerus  51,  19.  226,  10.  237, 
12  c/".  Maeonius 
eius  sepulcrum  226, 
10 

homo  animal  risibile  105,  6 
definitur  105,  11 
absolutus  263,  7 
hominis  partes  263,  16  sq. 

partus  263,  7 sq. 
homoeoprophorou  170,  8 sq. 
homoeoptoton  178,  4 
homoooteleuton  178,  8 
honesta  forma  materiae  184, 29 
horae  diei  noctisque  262,  5 
earum  ductus  202,  2 
Horatius  qui  sororem  trucidauit 
149,  16 

horizon  203,2.  305,21.  308,22 
horologia  201,  9.  203,  3 
hortatiuus  modus  88,  1 
Hortensius  142,  29.  183,  19 
t hospita  Inno  18,  15 

deorum  nutrixque  23, 
12 

humanae  hostiae  213,  15 
humida  lunae  natura  46,  9 
humilis  forma  materiae  184, 32 


Digitized  by  Google 


INDEX 


446 

Hyacinthus  63, 6.  gemma  22, 13 
hydatis  gemma  22,  18 
hydraulae  32,  10.  347,  1 
hydri  marini  242,  25 
Hydruntum  220,  2 
Hydrus  306,  23.  309,  27.  311, 
9.  311,  13.  311,  18,  311,24. 
312,  5 sq. 

Hylas  238,  4 

Hymen  136,  18.  342,  29 

Hymenaeus  1,  11  et  19.  2,  7. 

336,  .20.  337,  25 
hymeneia  331,  7 
Hypaea  216,  24 
Hypanis  227,  20.' 240, '23 
hypate  349,  17  sq. 
hypatoides  melopoeia  363,  3 
modulatio  362, 20sq. 
Hyperborei  228,  2.  228,  14. 
240,  12 

Hyperborea  lux  299,  22 
Hyperborei  cycni  348,  9 
hypophora  192,  2 sq. 
Hyrcania  228,  18 
Hyrcanius  Caucasus  236,  15 
I 59,  25.  60,  3 et  27.  63,  25. 
68,  32 

finita  nomina  70,  9 
I litterae  pronuntiatio  63,  26 
I terminatarum  uerborum  per- 
sonarum quantitas  73,  4 
in  fine  uocabuli  59,  8 sq. 
in  uocatiuo  uocabulorum  in 
ius  84,  16 

pro  ii  in  genetivo  secundae 
declinationis  78, 27  sq. 
transitus  in  alias  uoca- 
les  57,  34  sq.  58,  2 sq. 
usus  pro  duplici  69, 2 sq. 
cum  aliis  uocalibus  so- 
ciata 58,  22  sq. 
iambica  366,  8 sq. 
iambici  numeri  369,  26  sq. 
iambus  172,  17.  172,  26  sq. 
370,  16.  372,  20.  372,  21. 
369,  28 

iambus  unde  dictus  371,  14  sq. 
a bacchio  370,  24 


iambus  dactylicus  372,  15 
medius  371,  11  ^ 
a trochaeo  370,  23 

laniculum  215,  22 
ianitores  terrestres  18,  24 
lanus  3,  4.  17,  23.  19,  1.  58, 
16.  215,  22.  264,  26 
Iapyges  215,  14 
Iapyx  215,  14 
larso  212,  21 
iaspis  gemma  22,  11 
Iastius  tropus  351,  19 
latrice  66,  6 
laxartes  uid.  Laxates 
Iberica  manus  218,  7 
Iberus  fluuius  211,  7 
ibi  58,  6 
Ibis  47,  2 9 

Ichnusa  217,  17 
Ichthyophagi  242,  20.  244,  1 
Icosium  230,  8 
Idaeus  mons  225,  20 
idea  mundi  20,  29 
idealis  258,  10 

forma  259,  20 
prudentia  303,  17 

Idumaea  235,  5 
iecur  concu^scentiae  sedes 
58,  27 

Igilgili  230,  10 
Igilium  217,  7 
ignea  animalia  104,  9 
ignis  in  lustratione  41,  8 
arcanus  340,  25 
elementum  51,22.263,2 
triangulus  194,  15 
eius  flos  50,29.  194,24 
igniti  lapides  22,  4 
ignotus  deus  48,  6.  50,  14 
IL  litteris  finita  nomina  70, 12 
Ilium  69,  26.  237,  15 
illuc  73,  25 

Illyricum  214,  22.  220,  10. 
220,  7 

Illyrii  223,  13 

im  in  accusatiuo  singulari  83, 16 
imago  (argumenta)  189,  13 


Digilized  by  Google 


INDEX 


immortalitatis  poculum  14, 20. 

39,  8.  50,  28 
impares  numeri  267,  2 sq, 
imperatiuus  modus  87,30. 89,19 
imperi  78,  28 
impressio  175,  16 
Inarime  217,  10 
inartificialia  argumenta  190,8 
(incantationes)  347,  18  sq. 
348,  14 

inchoatiua  species  89,  22  sq. 
uerba  88,  24 

incidentes  narrationes  185,  30 
sq. 

incidentes  quaestiunculae  187, 
26 

incidentes  status  (==  legales) 
•144,  1 sq.  153,  17. 
incomposita  rhythmica  367, 11 
incompositi  inter  se  numeri 
268,10^y.  281, 
7 sq. 

per  se  numeri 
268,  8 sq.  280, 
15  «^.291,15*5'. 
incorporea  246, 3 «y.  (303, 7 sy.) 
indefinitum  102,  21.  124,  17. 
126,  8 

Indi  209,  20.  241,  16 
India  200,  20.  206,  13.  206,  24. 

240,  16.  240, 15  et  21.  241,22 
Indici  elephanti  241, 19. 348, 10 
Indica  prudentia  31,  14 
Indicus  mons  6,  3 
Indicum  mare  209,  1 
indicatiuus  modus  87,  30 
indignatio  192,  19 
indiuiduum  106,  8 sq. 
per  inductionem  propositio  187, 
5 sq. 

inductio  contraria  175,  13 
Indus  240,  22,  243,  10 
inerrantia  signa  309,10.  322, 
19 

infamis  in  femina  156,  14 
infinibilis  pater  50,  24 
infinita  quaestio  142,  27 
infirmatio  rationis  157,  9 


447 

inflexus  accentus  65,  24.  68, 12 
ingeni  78,  27 
ingenium  mundi  194,  5 
iniunctum  fig.  180,  17  , 

ab  initio  argumenta  189,  10 
Innuba  (Pallas)  254,  18 
Ino  76,  33  sq. 

inpares  numeri  eorumque  na- 
tura 278,  16  5^.  m’(f.’impare8 
inperfecti  numeri  269,  25  sq. 
inpcrsonalis  modus  87,  32 
inpete  341,  11 
inrationabiles  pedes  365,  24 
in  re  argumenta  189,  6 sq. 
insecabile  tempus  364,  23 
insinuatio  184, 23  184,34«^. 

insolentia  uerba  uitanda  168, 3 
instructa  propositio  191,  14 
(instrumenta  musica  328,  20 
sq.) 

insulae  unde  dictae  216,  15 
natantes  348,  16 
fortunatae  2M,  6 
intellegentia  extramundaua 
340,  27 

Intemperiae  45,  14  v. 
intentio  144,  16.  157,  9 

uocis  353,  22.  354,  2. 
356,  22 

intercalationes  321,  27 
interlectionum  quantitas  74, 

33  sq. 

interiectus  308,  29 
interrogatio  174,  25 
interstitia  circulorum  caele- 
stium 308,  25  sq. 
interstitium  253,  20 
interualla  corporum  caele- 
stium 46 , 5 sq. 
in  musica 357, 3«g. 
inuentio  143,  19 
inuersio  191,  16 
inuidia  165,  9 sq. 

IO  litteris  terminata  uerba  91, 

33 

Io  76,  33  sq.  215,  3 
locus  245,  20 
Ionia  237,  1,  237,  10 


Digitized  by  Googie 


INDEX. 


448 

ionicus  a taaiore  369,  12  sq.' 
a minore  369,  14 
minor  174,  1 , 

nelCovoc  372,  23 
Ionium  69, 22. 221, 6 18. 215,2. 
Iordanes  235,  7 
iotacismus  170,  6 
iota  rectum  355,  6.  360,  22. 
361,  19 

louiale  concilium  299,  3 
decretum  16,  29 
sidus  49,  11  et  16 
louialia  orsa  336,  17 

praecepta  14,  28 
louialis  137,  17 

maiestas  197,  10 
circulus  12,  21 
domus  51,  2 
uertex  16,  1 
Vulcanus  17,  5 
uigor  333,  16 
louis  17,  12 

IR  litteris  finita  nomina  70,  22 
ira  165,  25  sq. 

(Iris)  20,  6.  334,  18 
ironia  174,  13,  177,  8 

irrationabiles  numeri  372, 24  «7. 
IS  terminata  nomina  71,  5 
ischias  347,  29 
Iseus  48,  27 

Isidorus  206,  16,  208,  10 

Isis  3,  5.  44,  13 

Ismaros  339,  9 

isocolon  177,  18 

Isocrates  140,  20 

Issa  214,  25 

Issicus  sinus  206,  25 

Isthmos  221,  21  et  23.  222, 2 $7. 

Istri  214,  13 

Istria  214,  21 

Italia  44,  16.  200,  12.  213,  6. 
213,  19.  214,  25.  {eius  cir- 
cuitus 214,  26  sq.)  215,  3. 
215,  11.  218,  13.  219,  8.  219 
16  et  19.  220,  2 et  5.  238, 
12.  347,  11 

Italicum  solum  214,  20 
iteratio  fig.  178,  17 


Iterduca  luno  42,  10 
Ithacesiae  218,  4 
itiner  335,  5 (na?n  uulgatam  sit 
itiner  retinere  debebam) 
luba  233,  24 

ludaea  234,  16.  235,  6 sq. 
iudex  145,  17  et  26  sq. 
indicabile  (t6  Kpivdpevov)  151, 
15  sq. 

indicatio  155,  17 

legalis  eiusque  spe- 
cies sex  152,  1 sq. 
indicatum  189,  21 
iudicialis  narratio  185,  19 
a indicato  argumenta  189,  21 
iugarius  375,  5 
iuge  colloquium  353,  6 
lugurtha  58,  18 
lulia  70,  8 
lulius  72,  16 
luliae  71,  17 

iunctura  syllabarum 64,32, 65,4 
musicae  6,  19 

luno  2,  27.  4,  7.  8,  34.  13,  11 
et  21.  14,  18.  15,  8 et 
24.  17,  11  et  26.  19, 
28.  21,  31.  23,  25.  26, 
33.  42,  3 sq.  51,  8. 
258,  27.  263,  22,  332, 
• 10  ^^7  1 

aer  15,  27.  20,  8.  22. 
1.  42,  17 

dyas  258,  27.  263,  26 
eius  mainsio  17,  26 
eius  cognomina  42,  bsq. 
aetheria  45,  31 
pronuba  13,  22.  245,  23. 

332,  10 
regina  16,  32 
Sospita  18,  14 
lunonia  244,  9 

luppiter  cf.  Tonans  louis  2, 
20  et  23.  8,  30.  10,  8 et  17. 
11,  23.  14,  14.  15,  24,  16,  3 
et  6 et  25  et  33.  17,  6 e/,8 
et  16  et  24  et  30  sq.  18,  7 
sq.  19,  2 sq.  21,  3 sq.  23, 
2 sq.  24,  18  sq.  26,  20  sq. 


Digitized  by  Coogle 


INDEX 


449 


27,  3 et  17.  28,  16.  32,  36. 
38,  11.  42,  6.  43,  2.  46,  2. 
47,  13.  49,  7.  51,  1 sq.  62, 
1 sq.  97,  15.  101,  2.  139,  8. 
140,  16.  141.  9 et  12.  142, 
6.  194,  10.  195,  27.  198,  9. 
199,  5.  241,  12.  254,  11. 
256,  29.  257,  2 et  4.  267,  20. 
258,  9 et  20.  316,  21.  321,  6. 
334,  27.  339,  15.  340,  23. 
341,  2 et  4.  345,  16.  349, 
19.  374,  7.  64,  20  uid.  lo- 
uialiB 

Inppiter  Belus  243,  20 

Dodonaeus  220,  20 
Secundanus  17,  28 
luppiter  uxorius  2,  28 

eius  filia  Aeternitas 
4,  6 

stellaSn,  12.  318,lsy, 
eius  circulus  319, 
22  sq.  329,  28.  eius 
. cursus  330,  1 sq. 

lura  213,  3 

iuridicialis  qualitas  148,  Slsg. 
iuris  prisci  adsortor  335,  19 
iusiurandum  190,  9 

Pythagoricum  29,  13 
lustitia  37,  34 
K 62,  9.  63,8  et  26 
kapita  62,  11  • 
kalendae  62,  11 
kalumnia  62,  11 
L litterae  pronuntiatio  59,  26 
littera  62,  2 et  13  et  22  et 
32.  63,  27.  61,  16 
eius  pronuntiatio  59,  26 
nota  musica  355,  8 
labdacismus  170,  3 sq. 

Labor  Philologiae  alumnus  41, 
17 

L aby  rintheus  Daedalus  196, 25 
lac  uid.  lact 
Lacaena  344,  11 
Lacedaemonii  347,  5 et  10 
Lachesis  19,  18.  334,  1 
Lacinium  promunturium  219, 
21.  214,  16 

UARTIANUS  CAPELLA 


Laconia  220,  15 
Laconica  207,  3 
Laconicum  mare  207,  10 
lact  86,  4.  62,  24 
lacte  86,  7 
lactea  Luna  197,  29 
Lacteus  circulus  305,  12  sq. 

fluuius  7,  7.  50,  32 
Laestrygones  215,  19 
laetae  segetes  108,  5 
lampas  Eleusina  46,  11 
lana  herbarum  felicium  31,  13 
instar  serici  229,  23 
lanitium  nestimentum  44,  9 
lanugo  quae  sericum  creat 
240,  9 

Lapidarii  campi  215,  24 
Lapithae  222,  19 
0ar  caelestis  19,  18 
t cunctalis  18,  16 
militaris  [17,  26]  18,  4 
Lares  17,  23.  43,  26.  45,  8 
Laruae  45,  9 
Lasus  352,  12 
Latialiter  102,  6 
Latiaris  54,  31.  101,  5 et  10 
Latiariter  139,  2.  195,  11. 

198,  24.  246,  26 
Latinus  possim,  cf.  etiam  La- 
tiaris Romuleus 
latitudinis  partes  per  quas 
Luna  commeat  321,  29 
latitudo  terrae  207,  17  sq. 
Latium  48,  19.  57,  27.  67, 
27.  213,  24.  215,  22 
Latmiadeum  carmen  344,  31. 

61,  16  sq. 

Latoia  342,  23 

chelys  63,  4 
Latoides  54,  25 
Latoius  8,  17.  334,  26 
laudatiuum  orationis  genus 
146,  6 sq. 

Laurens  = Latinus  101,  18 
Lauripotens  Apollo  11,  3 
laus  84,  32 
Laxates  240,  2 ' 

(Leda  344,  10) 

29 


Digilized  by  Googli 


450 


INDEX 


legales  status  (=  incidentes) 
163,  17 

leges  ad  lyram  recitatae  347, 16 
Lemannus  lacus  213,  9 
Lemnius  4,  17 

faber  332,  18 
Lemures  46,  1 

Leo  22,  8.  306,  11.  311,  6. 
329,  21 

leo  in  naui  solari  47,  30 
Leptis  231,  9.  232,  2 
magna  231,  19 
Lepus  306,  30.  309,  28.  311,  9. 
312,  24 

Lcsius  152,  10 
Lethaea  littora  32,  5 
Lethon  232,  2 

Leucaethiopes  232,  14  • 

Leucas  207,  11 
Leucasia  218,  2 
Leucopetra  214,  16 
Leucotheae  fax  31,  4 
Leucothea  insula  217,  12 
libamina  269,  16 
Libanus  236,  14 
libentia  297,  17 
Liber  18,  10.  61,  12.  211,  17. 
223,  8.  239,  24.  240,  21. 
241,  11.  242,  15 
Libs  229,  12 
Libethris  223,  1 
Libra  306,  19  et  24.  307,  23. 
310,  9 et  11.  311,  14.  31.3,  1. 
321,  13.  322,  6.  324,  16  sq. 
.326,  10.  330,  12 
librariae  superum  19,  10 
librorum  genera  39,  17 
Liburni  214,  13 
Liburnia  214,  20 
Libya  48,  31.  229,  12.  233,  20 
Libyphoenices  231,  6 
Libyssa  238,  5 

oppidum  301,  4 
Ligeris  83,  17 
Ligures  213,  21.  215,  6 
Liguria  215,  24 
Ligusticum  mare  216,  26 


Lilybaeum  207,  4.  218,  14  et 
17.  219,  4 
limma  6,  21 

linea  250,  26.  266,  6 et  11 
lineae  246 , 7 sq.  et  28  sq. 
247,  1 sq.  261,  14  sq.  frixat 
251,  16  fiXoYOi  261, 20 
linealiter  308,  9 
lineares  ductus  196, 18 
Uni  usum  monstrauitIsis44,14 
Linus  51,  18 
Lipara  219,  9 

litis  causatiuum  166,  21  sq. 
litterae  animantium  effigies39, 
22.  XVIII.  63,2e<9 
iugatae  60,  21 
duplices  68,  31  sq. 
earum  natura  67,  3 
et  16  sq.  et  24  sq. 
litterarum  formatio  63,  14  sq. 
litteratus  et  litteratura  66,  18 
sq.  57,  7 sq.  64,  22 
litterator  et  litteratus  66, 21  sg. 

67,  8 sq. 
liturgi  50,  7 
Liuius  186,  16 
loci  quid  sit  110,  4.  117,  26 
communes  164,  22 
memoriae  181,  22 
a loco  argumenta  189,  6 
Locris  220,  14*c<  16 
logica  diastemata  367,  11 
longa  syllaba  66,  30  sq.  68, 
19  sq. 

Lollius  176,  19  sq. 
longaeuornm  chori  45,  23 
natio  242,  7 

longitudo  terrae  206,  12  sq. 
Lopadusa  219,  6 
Lucanum  latus  214,  1 
Lucanus  83,  12 
Lucensis  conuentus  212.  11 
lucerna  2,  10.  36,  8.  167,  26. 

374,  10 
Lucetia  42,  7 
Lucifer  198,  3.  329,  6 
Lucilius  66,  8 
Lucina  42,  6 


Digitized  by  Google 


INDEX 


lucis  fons  in  sole  48,  1 

diaa  secundae  344,  32 
Lucretius  uid.  ind.  auct. 
Incusa  cum  non  luceat  108,  21 
sacer  232,  2 

lumina  orationis  139,3.  167, 12 
Luna  22,  7.  45,  3.  197,  29, 
316,23.  316,4  \&sq. 

317,  24 

dea  334,  29.  335,  16. 
336,  23 

eius  circulus  318,  7 sq. 
forma  262,  17  sq.  319, 
2 sq.  321,  7 sq. 
eius  annus  321,  25 
meatus  320,  6 sq.  321, 
29  sq.  322,  7 sq. 
eius  defectus  323,  10  sy. 
328,  24 

Luna  laborat  348,  14 
tertia  194,  11 
lunata  Italia  214,  1 
Lusitania  211,  16.  326,  5 
lux  aetheria  48,  1 
libertatis  168,  19 
luxurialis  186,  22 
' luxuriant  segetes  168,  15 
Lyaeus  298,  4 
Lybia  210,  13 
Lybicae  ferae  230,  2 
Lybicum  latus  210,  4 
Lycaei  modi  343,  15 
Lycaonia  236,6.  236,20.  237,7. 
238,  20 

lychnis  gemma  22,  6 

lychnus  167,  25 

Lycia  6,  28.  207,  2.  236,  8. 

236,  16.  237,  8 
Lyde  298,  6 
Lydia  348,  16 

Lydius  360,  22.  361, 19,  363,  4 
Marsyas  346,  25 
modus  365,  6 sq. 
tonus  362,  13 
tropus  361,  18 
Lymphae  17,  27 
lymphaticus  300,  13.  348,  1 
Lynsa  siluestris  18,  3 


451 

Lyra  309,  26.  310,  26.  311, 
lyra  347,  16 
11  et  27 
Lysias  140,  20 

M littera  60,  6 et  18.  61,  21. 

62,  21  et  23.  63, 
' 1 et  28.  65,  2 
ea  finita  nomina  70, 
14 

Macaronesos  225,  16 
Macedones  209,  2 
Macedonia  220, 17.  223,  4 et  9. 
326,  4 

Macomades  231,  10 
Maeander  237,  6 
Maedia  220,  22 
Sp.  Maelius  176,  4 
Maenaliae  pinus  343,  14 
Maeonia  237,  12 
Maeonius  Homerus  2,  18 
Maeotica  palus  209,  4 
Maeotis  208, 7.  211,  2.  226,  15. 
227,  3.  233,  10.  244,  19. 
244,  22.  326,  9 
Maeotius  lacus  244,  21 
Maesia  220,  21 
magis  et  minus  111,  13.  113, 
1.  116,  28sy.  117,  18  e<  27 
Magnesia  32, 33.  223, 1.  220, 17 
Maia  (3,  10)  14,  6 
a maiore  ad  minus  (argumen- 
tum) 159,  3.  189,  8.  189,  19 
a maiorum  comparatione  ar- 
gumenta 157,  23.  162,  11  sq. 
Maiugena  9,  18.  11,  2.  16,  5. 
25,  19.  51,  18.  62,  14.  66,  9. 
136,  14.  256,  10 
Malaca  230,  6 
male  97,  6 

Maleus  mons  200,  22.  241,  5 

mamma  170,  2 

Mana  46,  13 

mando  95,  27 

Mancinus  66,  24,  149,  20 

manes  18,  18  et  21.  44,  28. 

46,  3 sq.  348,  14 
Mania  mater  45,  14 
Maniae  45,  10 

29* 


Digitized  by  Googie 


452 


INDEX 


Mantice  3,  27.  10,  26 
Mantuanus  uates  61,  19 
Mantnona  45,  13 
manuatus  116,  21 
manubiae  louis  334,  21 
manus  oratoris  183,  22 
Mareotis  232,  6 et  20 
Mareoticum  ostium  234,  5 
Maretonium  uid.  Paretonium. 
margaritae  241,  20 
Margiane  239,  13 
Mariandyni  346,  25 

sinus  238,  8 
Marmarides  232,  5 
Marmensi  filia  Sibylla  44,  22 
Maronea  regio  224,  14 
Mars  17,11  et  26.  18,9.  264,15. 
cf.  Gradiuus 
stella  318,  22.  317,  11 

cf.  Martis 

Marsica  natio  100,  12 

praestigiatrix  137,  16 
Marsicae  petrae  100,  15 
Marsyas  235, 20.  237,4.  346,25 
Martia  gens  54,  32 
Martianus  1,  1.  27,  6.  53,  5. 
193,  24  adnot.  98,  3 adnot. 
254,  13  adnot.  296,  4 adnot, 
331  adnot.  374,  10.  375  extr. 
adnot.  cf.  etiam  Minneus  Fe- 
lix Capella 

Martis  circnlus  318,  1.  319, 
21  sq.  321,  6.  332,  2L 
curia  374,  22 
cursus  329,  14  sq. 
Martius  circulus  12,  22 
mas  82,  3 sq. 

Masada  235,  11 
Masinissa  230,  14 
Massalioticum  Rhodani  ostium 
213,  13 

mater  Mania  45,  14 
a materia  argumenta 
189,  5 

materiae  forma  184,  28  sq, 
matricida  153,  2 
Mauret.ania  Caesariensis  229, 
10 


Mauretania  230,  12.  233,  24. 

244,  7.  209,  13 

Maxula  231,  4 
Mazaca  239,  2 
meatus  siderum  4.  13 
Media  239,  6.  242,  9.  uid.  Mae- 
di a 

media  360,  22.  361,  8.  361,  22. 
358,  28 

excellentium  359,  9 
modulatio  365,  3 
mediarum  extenta  359,  8.  361, 
20 

principalis  354,  26 
Medica  penulata  56,  9 
Medicina  332,  32 
medietas  44,  25.  303,  21 
Medii  montes  240,  10 
medilunia  262,  19 
Medioximi  43,  22 
medium  mundi  302,  21 
Medusa  195,  1 
Medusaei  crines  100,  27 
Megara  348,  20 
Megaris  217,  11.  220,  15. 
222,  8 
Mela  82,  16 
Meles  237,  13 
melica  336,  7 

melicae  astructiones348,27sj. 
Melior  uid.  Securus 
Melita  219,  3.  239,  1 
melodiae  340,  20.  346,  1 
melopoeia  362,  17  sq.  373,  24 
melos  342,  15.  359,  23.  362, 
18  sq.  363,  5.  373,  26  sq. 
Melpomene  12,  22.  33,  25. 
331,  15 

membra  numerorum  295,21  sq. 

uitalia  263,  15 
membrum  (kuiXov)  176,  13 
Membriona  244,  9 
Memmius  178,  17 
Memnon  70,  19.  237,  15 
memoria  143,  23 
memoriae  praecepta  181,  9 sq. 
Memphis  64,  27.  48,  28 
Memphita  233,  22 


Digilized  by  Google 


INDEX 


453 


Memphitica  regina  3,  5 
Memphiticns  mensis  47,  10 
Menelaia  Alexandriae  regio 
233,  20 
menses  48,  22 
mensores  202,  7 
mensura  numerorum  inter  se 
incompositorum  283, 
21  sq. 

per  se  incompositorum 
286,  7 sq. 
minima  287,  23  sq. 
maxima  287,  30  sq. 
mentis  fons  48,  7 
uox  50,  20 

mentium  cultores  18,  28 
Mercuriale  foedus  36,  13 

officium  257,  21 
Mercuriales  344,  28.  336,  3 
Mercuriales  ministrae  54,  25 
ministra  196,  15 
uirga  5,  12.  12,  3. 
36,  34.  47,  5 
Mercurii  circulus  46, 18.  327, 
14  sq. 

ortus  328,  4 sq. 
occasus  328,  11  sq. 
promunturium  230, 
19.  231,  6 

Mercurius  8,  16.  9,  10  sq.  11, 
22.  12,  8 et  12. 
17,  12.  38,  16. 
63,  5.  315,  23. 
316,29.  uid.  etiam 
Cyllenius  Maiu- 
gena  Arcas 
stet/a  317, 16  et  23  sq. 
meridianus  Oceanus  209,  7 
Meroe  200,  18.  201,  8.  202,  6. 

208,  4.  245,  1 
Merus  mons  241,  12 
Mese  216,  23 
meae  359,  1 

mesoides  modulatio  362,  20  sq, 
363,  4 

Mesopotamia  234,  18.  235,  24. 
243,  15 

Messalla  60,  29 


Messenia  220,  14 
messes  cantu  transeunt  348, 14 
Messua  231,  4 
Mestus  224,  5 
metae  horarum  203,  1 
Metapinum  Rhodani  ostium  213, 
12 

metaplasmus  97,  20 
Metapontum  216,  11 
Metaurus  219,  7 
Metellus  66,  28 
Metina  216,  21 
meto  93,  16 
metonymia  169,  15 
metrica  352  19 
metrum  363,  28 
metus  165,  17  sq. 

Mezentius  70,  2 
Midinum  sapere  195,  30 
mihi  72,  24 

Milesiae  deliciae  28,  7 
Milesius  152,  10 
Miletos  237,  10 
milites  louis  17,  16 
mille  266,  9 

Milo  143  , 8.  144  , 4.  145,  8. 
147,  19  et  24.  148,  23.  149, 
8 et  15.  166,  23.  166,  17. 
175,  9 sq.  180,  3 
Miloniana  176,  3 
Minerua  17,  11  et  29.  97,  16. 
262,  14,  cf.  etiam  Pallas 
Tritonia  Tritonida 
minima  numerorum  mensura 
287,  23  sq. 
maxima  287,  30  sq. 
a minore  ad  maius  argumenta 
189,  8.  189,  19 
a minorum  comparatione  ar- 
gumenta 167,  23.  162,  18  sq. 
Minneus  27,  6.  63,  5.  193,  24 
adnot.  98,  3 adnot.  254,  13 
adnot.  296,  4 adnot.  331  ad- 
not. 375  extr.  adnot. 
minium  211,  5 
miraculum  44,  4 
miscilla  satura  374,  11 
miseratio  164,  29  sq.  192,  19 


Digitized  by  Google 


454 


INDEX 


Mithras  48,  29 
Mithridates  238,  16 
Mitylene  208,  5 
mixtam  numerorum  genas  373, 
10  sq. 

mobilis  angalas  251,  2 
modi  uerbi  87,  18  sq. 
a modo  argamenta  189,  5 
modalandi  genera  354 , 24. 

359,  11  sq. 
genas  362,  17  sq. 
modalantiam  transitus  362,  7 
modulatio  362,  19  sq.  363,  16 
quaternaria  tem- 
porum 364,  29 

per  modulationem  transitus 
in  musicis  362,  14 
moduli  346,  2 
Moesi  237,  17 
Moesia  237,  9 

'molossus  173,  21  sq.  220,  20 
momenta  recisionis  364,  17 
monas  246,  12.  257,  26  sq. 

265,  5 sq.  265,  19.  266,  3. 

266,  9 et  16.  346,  11.  364,  18 
monauliter  338,  20 

monile  58,  28 
monilia  58,  21 

monochronon  tempus  368,  21 
sq. 

monoptota  60,10.  76,12.  85,8 
monosyllaba  66, 8 57. 172, 12s^. 
Mopsus  44,  25 

morbos  pellit  mu8ica347,26s;. 
morticinum  31,  24 
mortis  a^etitus  224,  3 
motus  differentiae  260,  26 
Mulciber  18,  3.  332,  18 
Mulcifer  8,  17.  195,  25.  cf. 

etiam  Lemnius 
multiplicatio  273,  5 sq. 
a multiplici  appellatione  ar- 
gumenta 189,  9 
mundana  perfectio  259,  18 
mundus  302,  12  sq. 

unus  258,  12 
intellectualis  et  sen- 
sibilis 50,  22  sq. 


mundus  ei  pentas  tribuitur 
260,  6 

Musa  343,  28.  374,  17 
Musae  9,  18.  12,  8 et  16.  32, 
7 et  32.  37,  24.  38,  26  et  29. 
39,  31.  41,  26.  61,  10  et  30. 
52,  4 et  10.  53,  4.  65,  7. 
69,  22.  72,  8.  195, 9.  264, 
19.  340,1.  344,  21.  347,  7 
Musice  97,  27.  65,  20 
mutae  litterae  (57,  21.)  61, 
12  sq.  63,  6 
(muta  cum  liquida  67,  16) 
Mycdonia  238,  2 
Mygdonia  223,  10.  237,  8 
Mycdonius  mons  223,  15 
Myriandros  urbs  206,  25 
Myrtoum  mare  226,  7.  222,  10 
mytacismus  70,  16.  170,  1 sq. 
N 60,  7 et  22  et  33.  62,  14 

et  24.  63,  29.  65,  2 
60,  14.  61,  21 
littera  terminata  nomina 
74,  2.  79,  12 
naeniae  347,  3 
S.  Naeuius  188,  .2 
Napaeae  138,  8.  337,  9 
Nar  70,  20 

Narbonensis  prouincia  213,  3 
narratio  157,  5.  185,  14  sq. 

eiusgeneral85, 14s^. 
laudes  185,  22  sq. 
narrationis  elementa  186,  5 
narrationes  ipsius  causae  185, 
29  sq. 

Nasamones  232,  5 
natura  causae  155,  14  sq. 
naturalis  dispositio  166,  12  sq. 
nauis  totius  naturae  cursam 
moderans  47,  26 
Nauis  309,  29 
Naulocbus  uid.  Autoclus 
Naxos  226,  10 
Neapolis  Italiae  216,  7 

Mauritaniae  231,  5 
Neapolitanus  ager  217,  11 
necessitas  163,  18 
negantia  102,  21.  120,  9 


Digitizod  by  Googie 


INDEX 


455 


negotialis  qualitas  149,  1 sq. 

assertio  185,  15 
negotium  159,  19 
Nemesis  24,  11 
Nepos  209  15 
Neptunus  17,  12.  18,  15 
cf.  Portunus 
Nereus  10,  10.  341,  24 
Nerio  [Nerina]  Martis  uxor 
2,  29 

Nerina  chelys  343,  7 
nete  couiunctarum  361,  8 
diuisarum  359,  6 
excellentium  361,  24 
separatarum  361,  10 
netoides  melopoeia  363,  4 

modulatio  362,  20  sq. 
Neuerita  18,  16 
Neuri  227,  20 
neutralia  sierba  88,  4 
Nicia  82,  16 
Nicomedia  238,  5 
Nicopolitana  ciuitas  221,  6 
Nigritae  232,  14 
Niger  232,  16 
Niliaca  sistra  46,  11 
Nilis  lacus  233,  25 
Niloticae  fruticis  collema  55,17 
Nilus  26,  27.  48,  28.  210,26  sq. 

232,  11  et  16.  233,  13  sq. 

233,  21  sq.  234,  1.  246,  1 
Niphates  236,  13 

Nisus  uid.  Nixus  et  Engonasin 
Ninaria  244,  10 
Nixus  309,  24.  310,  23.  311,  8. 
311,  17.  311,  23.  311,  27, 
uid.  etiam  Engonasin 
Nobilis  uid.  Seruius 
noctinm  accessus  defectusque 
326,  19  sq. 
dierumque  spatia  in- 
aequalia 313, 18  sq. 
Nocturnus  [17,  23]  18,  14 
Nomades  230,  14 
nomi  Aegypti  233,  19 
nojninatiui  pluralis  pronomi- 
num quantitas 
72,  28 


nominatiui  pluralis  quantitas 
72,  4 sq. 

singularis  prono- 
minum quanti- 
tas 72,  20  sq. 
a nomine  argumenta  189,  9 
nominum  quantitas  70,  6 sq. 
Nortia  24,  12 
noscibilis  115,  13 
nota  247,  22  sq.  266,  9.  musica 
360,  21  sq. 

a nota  uel  etymologia  argu- 
mentum 159,  14 
notae  tetrachordorum  360, 
10  sq. 

nouanda  uerba  167,  27  sq. 
nouenaria  regula  28,  24 
nouenarius  numerus  29,  6. 
269,  14.  264,  12  sq.  282, 
22  sq. 

Nouensides  dei  17,  27 
Nox  27,  9 
nubo  uid.  obnubo 
Nuceria  180,  15 
Numa  18,  29 
Numeraria  296,  2 
numeri  246,  2 sq. 

conpositi  inconpositi 
permixti  367,  9 sq. 
in  musicis  363,  13  sq. 

numerorum  genera  268,  9 sq. 

269,  24  sq.  270, 
15  sq. 

natura  272,  8 sq. 
uirtutes  29,  1 sq. 

numerus  373,  26 

quid  sit  265,  3 sq. 
Numidae  230,  14 
Numidia  230,  13.  231,  11 
nunquis  60,  9 

nutrix  deorum  23,  12.  52,  5 
louis  21,  21 

Nymphae  46,  26.  225,  14 
Nympharum  cubile  242,  22 
insulae  348,  16 
Nysa  241,  11 
O 60,  22.  61,  1.  63,  30 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


456 

O transitus  in  alias  nocales  57, 
34  sq.  58,  6 sq. 
cum  aliis  uocalibus  sociata 
58,  35.  59,  7 sq. 
littera  finita  nomina  70,  10 
terminatarum  uerborum 
personaimm  quantitas 
73,  5 sq. 

Oaxis  uid.  Oxus 
obliqui  circuli  caelestes  305, 7 sq. 
casus  86,  22 

obnubo  obnuberis  299,  10 
obscura  forma  materiae  184, 33 
obscuratio  solis  323,  4 Sq. 
obtusus  angulus  247,  18 
occasiuae  regiones  200,  28 
occasus  siderum  312,  16- 
duplex  328  11 

occultationes  planetarum  330, 
19  sq. 

Oceanus  198,  2.  208,  18  sq. 
202,  27.  203,  28.  209,  4 et  8. 
210,  2 et  '12.  210,  21.  213,  2, 

232,  10.  227,  15.  228,  19. 
229,  8.  229,  20.  241,  9 

Oceanus  Scythicus  228,  17 

septentrionalis  211, 
23.  228,  11 
atlanticus  211,  23 
occiduus  211,  23 
uespertinus  207,  13 
octas  262,  12.  263,  26.  265,  22 
octasemus  370,  2 
M.  Oetauius  162,  13 
octonarius  numerus  263,  20 
oculi  Blemmyarum  in  pectore 

233,  2 

oculorum  motus  183,  12 
oculus  mundanus  48,  9 
odium  165,  5 sq. 
odor  legum  168,  19 
Odrysiae  niues  224,  6 
OE  69,  7 

Oeagrius  citharista  2,  17 
Oeanthe  221,  12 
Oeensis  cinitas  231,  19 
Oenotrides  218,  3 
Oeonistice  334,  4 


Oeta  222,  15 
officia  naturalia  260,  24 
officium  Grammaticae  56,  26 
Oglasa  217,  5 
oisus  59,  1 

OL  litteris  finita  nomina  70, 13 

Olisipone  211,  20 

oliuae  munera  194,  20 

oliuum  195,  22 

Olium  caput  54,  31 

Olympias  223,  7 

Olympus  34,  3.  42,  21.  48,  9. 

68,  3.  194,  9.  222,  18 
omina  35,  14 

augurata  43,  7 
omne  definitur  105,  30  sq. 

ON  litteris  finita  nomina  70, 18 
Opertanei  17,  23 
Ophiuchus  306,  12  et  25.  309, 
15  et  26.  311,  3 <<  8 e<  27 
et  23.  312,  12 
Opigena  42,  14 
opinabilis  corporatio  dyas 
259,  4 

opposita  et  contraria  102,  iQ 
118,  6 sq. 

Ops  3,  2 cf.  etiam  Cybelo 
optatiuus  modus  87,  31 
optimatis  82,  1 
optimitas  112,  28 
Opulentia  louis  17,  29 
OR  litteris  finita  nomina 70, 23 
terminatarum  uerbi  per- 
sonarum quantitas  73, 11 
oracula  163,  18 

Ammonis  231,  21 
Apollinis  Clarii  237,11 
oratio  57,  11.  176,  28 
orationis  partes  183,  26  sq. 
orbatio  119,  6 
Orbiliae  65,  10 
orbis  terrarnm  mensura  244, 
17  sq. 

Orcades  229,  2 
Orestes  149,  15.  223,  17 
Orestis  223,  17  a 

organa  340,  21 
organica  uox  348,  10 


Digitized  by  Coogie 


INDEX 


457 


organica  suauitas  32,  14 
Oriens  200,  2 

Orion  306,  22.  309,  28  et  29. 
311,  5 et  22  et  26.  312,  13 
et  15 

ornate  et  copiose  dicere  167,8 
Orontes  235,  17 
ortus  sideram  312,  16  sq. 
Orpheus  51,  20.  224, 12.  3.39, 1. 
348  , 6,  c/".  etiam  Oeagrius 
et  Thracium  carmen 
orthias  370,  1 

unde  dictus  371,  19 
orthographae  19,  9 
ortus  et  occasus  311,  1 $q. 

solis  324,  8 sq. 

OS  litteris  terminata  nomina 
71,  6 
os  84,  5 

Osiris  3,  5.  37,  1.  44,  12.  48, 
28.  54,  27 
Ossa  222,  19 
Ostracine  235,  2 
Othrys  222,  19  - 

ouilia  tergora  39,  20 
Oxus  239,  20 
Ozolei  221,  11 

P 59,  31.  60,  30.  61,  2 et  18. 
62,  11.  63,  31 
litterae  pronuntiatio  63,  31 
pabula  superum  341,  25 
Pachynum  218,  11  et  17 
Pactolus  237,  10 
Padus '215,  3 
Paedia  256,  12 
paeon  372,  15 

bidymoc  372,  1 sq, 
^TTiPardc  272,  2 sq. 
primus  172,  4 
quartus  172,  6 
paeones  365,  21 
paeonica  366,  8 
paeonicum  genus  371,  24  sq. 
Paeonia  223,  13 
Paestana  rosaria  215,  14 
Paestanum  218,  2 
Palaestina  234,  16.  235,  4 
palaestrae  195,  23 


Pales  18,  7.  138,  8 

Secundanus  18,  10 
Palihotra  241,  4 
(Palladium  31,  9) 

Pallas  3,  25.  15,  30.  16, 14.  19, 
17.  52,  2 eMl.  56, 8.  64, 
21.71,20.  100,17.  136,13. 
141,  4.  142,  8.  194,  3.  255, 
10.  257,  2.  262,  16.  296,  14. 
333,  27.  340,  5.  345,  28, 

cf.  etiam  Minerua 
Palladia  censura  299,  4 
palliati  51,  29.  lOl,  1.  137» 
12.  140,  8 

pallium  99,  10.  196,  11 
Pallor  18,  18 
Palmaria  217,  9 
Palmyra  235,  21 
Pamphylia  236,  5 8 

Pan  343,  17 
Panda  uid.  Paranda 
Pandataria  217,  10 
Pandea  gens  241,  9 
pandura  338,  28.  346,  26 
Panedrii  montes  238,  23 
Pangaeas  224,  5 
Paniades  fons  235,  8 
Panthera  309,  16 
Paphia  336,  19.  340,  10 
Paphie  245,  6 

Paphlagonia  223,  13.  236,  20. 
238,  10 

Papia  Poppaeaque  lex  52,  15 
papyrus  textilis  31,  23 

cedro  perlita  39,  19 
Paradisus  236,  7 
Paraetonium  232,  6 sq. 
paragoga  168,  6 
parallelae  248,  24 
^ paralleli  circuli  caelestes  303, 
28 

paramesos  359,  2 
Paralitanus  portas  200,  20 
Paranda  239,  22 
paramese  360,  22 
paranete  355,  11 
parasitus  161,  18 
Parcae  2,  6.  13,  27.  108,  20 


Digitized  by  Coogle 


INDEX 


458 

pares  numeri  267,  1 sg. 

eorumque  na- 
tura 278, 13  sg. 
a pari  argumenta  189,  15 
a parium  comparatione  argu- 
menta 157,  23.  162,  25  sq. 
Parmenides  99,  34 
Parnasia  rupes  6,  2 
Parnasus  mons  10,  7.  221,  15 
paronomasia  178,  12 
Parrhasiae  ferae  .341,  20 
a parte  argumentum  158,28sg. 
189,  6 

ex  parte  totum  usurpare  in 
translatis  uerbis  169,  13  sg. 
partes  107,  3 sg. 

definiuntur  106,  6 
hominis  263,  16  sq. 
numeri  269,  15.  272, 
8.  273,  9 

orationis  183,  26  sq. 
Parthenope  216,  6 
Parthi  235,  23.  243,  23 
Parthia  235,  21.  243,  9 
Parthicum  nomen  242,  3 
regnum  243,  8 
Parthyene  206,  24 
participiorum  in  fine  quanti- 
tas 74,  6 sq. 

partiendi  differentiae  106,25sg. 
partitio  107,  1 sq.  187,  17  sq. 
partus  hominis  263,  7 sq. 

septimanus 29,30.  263,6 
passibiles  quantitates  112,  3 
passiones  112,  14 
passiuum  87,  15  sq. 

Patara  207,  2 
Patauium  216,  10 
pater  ignotus  48,  6 (50,  13) 
pathetica  fides  157,  1 

facultas  164,  21 
pati  et  facere  102,  10.  110, 

11.  117,  16 
Pauor  18,  18 
Pediculi  214,  12 
Pegasus  311,  12 
Pegasus  306,  26.  309,  26.  311, 
15,  312,  6 


Peg'asea  uox  340,  1 
Pegaseus  gurges  375,  8 
Pelasgi  215,  5.  374,  12 
Peligni  214,  13 
Pelignus  300,  17 
Pelius  222,  18.  et  20 
Peloponnensus  218,  11.  221, 
10.  221,  17.  326,  2 
Peloponnesus  207,  10 
Pelorias  218,  13 
Pelorus  218,  16 
pelta  Amazonia  214,  15 
peluis  83,  17 

Pelusiacum  ostium  234,  8 
Pelusium  235,  3 
Penates  17,  22 

louis  17,  2 

pentachorda  361,  14  sq. 
pentagona  249,  3 
pentameter  173,  13 
Pentapolitana  regio  231,  21 
pentas  260,  6 sq.  265,  21 
pentasemus  .367,  4 
penultima  syllaba  65,  26  sq. 

chorda  355,  11 
peplum  139,  1 

aetheris  196,28.  197,27 
Aurorae  31,  27 
Palladis  16,  15 
peragratio  mundana  327,  13 
percontatiuus  modus  87,  33 
percussionis  sonus  264,  18 
perdiu  pernoxque  35,  9 
perendinatio  335,  9 
perfecti  numeri  269,  24  sq. 
a perfectione  argumenta  189, 
10 

perfectis  ampliores  numeri 
269,  24  sq. 

Pergamum  237,  18 
Periergia  30,  23.  41,  27 
periodus  367,  15  et  29.  370,  13 
per  periodum  370,  13.  371,  6 
et  12.  372,  5 
Peripatetici  316,  10 
peripheres  modulatio  360,  Gsq. 
peripheria  247,  22  sq. 
perissa  diastemata  357,  15  sq. 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


Permesiacus  gurges  300,  8 
peroratio  192,  24 
perpendicularis  247,  17 
perpendiculatus  200,  13 
perpetuus  modus  = infiniti- 
uus  87,  31 

Persae  223,  17.  242,  27.  243,  1 
Perseus  234,  9.  306,  14.  307, 
18.  309,  25.  312,  3.  312,  10 
Persicus  limes  240,  5 
sinus  242,  27 
Persida  243,  9 
Persis  226,  18 
perseuerantes  soni  356,  6 
a persona  argumenta  189,  4 
•pes  quid  sil  eorumque  genera 
365,  15  sq. 

pedes  quibus  clausulae  ornan- 
dae 172,  1 sq. 

pestilentiae  auctor  Apollo 
9,  6 

Phaenon  315,  21.  330,  7 
Phaethon  315,  22.  342,  25 
Phaethontiae  Musae  344,  21 
phnlaocius  171,  7 . 
Phalarium  promunturium  225, 
10 

pharmacopola  100,  12 
Pharusi  233,  5 
Phaselis  236,  5 
Phasi  senis  ritus  41,  10 
Philippica  prima  156,  29 
Phlegra  138,  7.  223,  19 
Phlegraei  campi  215,  15 
Philippus  223,  6 
Philologia  10,  22  sq,  14,  29. 
15,  11  ei  18.  16,  8,  18,  1. 
27,  19.  29,  7.  30,  30.  31,  21, 
38,  20.  40,  15  et  21.  41,  4 
et  25.  42,  1.  46,  28.  48,  3. 
50,  3.  52,  4.  53,  5.  193,  5. 
195,  28 

Philosophia  26,  31.  195,  26. 
256,  30 

philosophorum  discrepantia 
51,  21  sq. 
habitus  196, 
10 


459 

Phocis  220,  14  et  16.  221,  13 
Phoebea  lumina  341,  14 
Pboebei  meatus  299,  25 
Pboebeum  uocabulum  342,  22 
Phoebus  6,  2 cf  28.  8,  16. 
9,  21.  11,  25.  12,  \ et  Q et 

30.  14,  16,  26,  2.  27,  9.  48, 
26.  52,  18.  141,  8.  296,  18. 
333,  28.  340,  4.  342,  23 

Phoenicia  234,  17.  235,  14 
235,  16 

Phoenicusa  219,  14 
Phorcus  343,  9 
phrenetici  347,  18 
Phronesis  Philologiae  mater 

31,  8 et  21.  333,  18 
Phosphoros  31,  5.  32, 1.  315, 

22.  328,  20.  336,  28 
Phrygia  207,  9.  236,  20.  237, 
3.  237,  6.  237,  14 
Sibylla  44,  20 

Phrygius  phthongus  49,  11. 
351,  21 

pubeda  340,  2 
tonus  362,  13 
tropus  351,  21 
Phthiotis  220,  16 
phthongus  353,  20  sq. 
physici  302,  16.  320,  8 

Picentes  214,  1 
piceus  hiatus  8,  9 puer  257,  8 
pictai  65,  11 
Pieria  223,  10 
Pilumnus  44,  16 
Pindarca  chelys  33,  5 
Pindus  220,  19.  222,  19 
Pinto^is  217,  16 
pisces  crepitu  detinentur  348,8 
Pisces  312,  6 

Piscis  austrinus  309,  29.  311, 
2 et  7.  312,  8 
Pisidia  237,  8.  238,  20 
Piso  163,  2.  183,  16 
Pithecusa  217,  11 
Pitho  338,  20  uid.  etiam  Suada 
Pityussae  216,  17 
planaris  246,  23 
plana  schemata  249,  11 


Digitized  by  Googie 


460 


INDEX 


Planasia  217,  5 
planetarum  cursus  327,  12  sq, 
motus  in  ortum 
316,  7 

harmonia  12,  14 
occultationes  330, 
19  »q. 

orbes  315,  14  sq. 

316  extT.  sq. 
singulorum  singu- 
lae Musae  12,20 
plani  numeri  270,  16  sq. 
planities  formaeqne  eius  (in 
numeris)  271,  6 sq. 
planontes  316,  19 
Plato  36,  1.  60,  27.  51,  21. 
100,2. 101,13. 142,12. 
296,  12 

eius  mysteria  60,  27 
plaudo  67,  34 
plaustrum  uid.  plostrum 
Plaustrum  206,  11.  335,  4 
plebs  deorum  138,  19 
plectron  343,  1 
pleonasmus  180,  21 
Plinius  140,  21 
Pliades  3,  11.  47,  13 
ploce  360,  2 sq. 
plostrum  67,  34 
plumbum  Saturno  tribuitur 
8,  22 

plurali  numero  carentia  80,10 
pluriuocum  quid  sit  107,  29  sq. 
plusquamperfecti  numeri  269, 
27 

Pluto  18,  2.  45,  1 (et  21)  cf. 
Dis 

poculum  immortalitatis  14,  20 
39,  8.  40,  28 
podica  tempora  365,  14 
Poeni  211,  13 

poetae  in  caelum  recepti  61,19 
poetarum  licentia  80,  8 

indicatio  101,  30 
Poetice  168,  9 
poli  303,  29  sq. 

Pollux  61,  10 
Polycletus  196,  24 


Polydorus  224,  18 
polygonum  247,  29  sq. 
Polymnia  12,  20.  33,  13 
polyptotum  179,  20 
polypleura  249,  2 
polysigma  170,  7 
Pompeii  %lb,  23 
Pompeiopolis  238,  16 
Cn.  Pompeius  71,  19.  163,  16. 
165,  24 

Pomponiana  216,  24 
pone  67,  20 
Pontiae  217,  9 
Pontica  Armenia  237,  1 
ponticum  mare  326,  7 
Pontus  208,  6.  220,  21.  220, 
22.  224,11.  227,7.  2S3, 8sq. 
237,  19.  238,  6.  238,  13. 
239,  11  sq. 

Poppaea  uid.  Papia 
Populona  luno  ‘42,  15 
populus  angelicus  61,  16 
deorum  17,  16 
obsequentium  46,  23 
potestatum  18,  29 
Portae  Armeniae  236,  13 
Caspiae  236,  13 
Portunus  138,  16 
positio  syllabam  longam  facit 
66,  3 sq.  28,  23  sq. 
74,  20 

in  rhythmo  368,  6 sq. 
possibilitas  44,  24.  101,  16. 

210,  19.  263,  12 
post  rem  argumenta  189,  21 
postes  unguere.  42,  12 
potentia  261,  24 
potestates  duaE  kqI  6lc  £tt(- 
Koiva  60,  28 

potestatum  populus  18,29.  50, 
24 

diuersitates  42,  27 
potnia  62,  24 

s praecedenti  argumenta  189, 
19 

Praediatus  17,  26 
praedicationes  decem  117,  29 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


4G1 


praedicatiuus  syllogismus  102, 
26.  129,  16 
praegnatis  82,  1 
praeiudicia  190,  8 
Praeneste  216,  7 
Praenestes  216,  8 
praepositiones  24,  27 
praepositionum  quantitas  74, 
27  sq. 

praescriptio  148,  29 
' legis  166,  29 

Praestes  43,  13 
praestites  Manium  45,  12 
praeteritio  174,  15 
per  praeteritionem  propositio 
187,  12  sq. 

praetor  et  praedo  178,  14 
Praetoria  Augusta  214,  17 
preces  ter  repetuntur  259, 15 
Priapus  255,  14 
Prienia  sententia  299,  10  . 

primigenia  louis  natura  257, 20 
primi  numeri  265,  9 sq.  268, 11 
principales  status  143,  30  sq. 
144,  6 sq. 

principalis  mediarum  350,  2. 

359,5.  361, 6 17 
principalium  349, 
18.  354,  15  sq. 
359,  2.  361,  5. 
362,  10 

principaliqm  extenta  361,  18 
principium  184,  22  sq. 
prisma  253,  12 
priuatio  154,  30 
proceleusmatici  368,  3 sq. 
proceleusmaticus  369, 13  et  19 
Prochyta  217,  10 
proconsul  78,  7 sq. 

Procyon  309,28.  311,10.  312,3 
prodigia  43,  5 
productio  uocis  354,  3 
profatus  = categoriae  98,  12 
a profectu  argumenta  189,  10 
a progressione  argumenta  189, 
10 

proloquium  102,  19.  122,  Isq. 
124,  15 


promissiuus  modus  87,  32 
Pronoe  3,  28 

pronominum  accentus  duplex 
66,  28 

quantitas  72,  20 

sq. 

Pronuba  41,  31.  245,  23.  332, 
10.  337,  16 

pronuntiatio  143,24. 182, 16s^, 
prooemium  183,  31 
prope  aequatum  fig.  178,  1 
Propontis  210,  29  sq.  224,  22. 
226,  22 

proportio  = analogia  75,  10 
proportio  numerorum  291,  20 
sq. 

propositio  186,  17  sq. 
propria  167,  15 
a proprio  argumenta  189,  9 
proprium  definitur  104,  24  sq. 
158,  23 

proruptio  undarum  210,  11  . 
Proserpina  23,  11 

Luna  45,  3 
prosiciae  5,  17 
prosodiaci  numeri  372,  19 
Prote  216,  33 
Prudentia  37,  32 
Prusias  duitas  238,  3 
PS  61,  2 
psaltae  346,  29 
Psylli  231,  18 

Ptolemaeus  62,  13.  175,  14. 

202,  7.  302,  6.  310,  3' 
Ptolemaida  231,  24 
Ptolemais  232,  4.  235,  14 
pubeda  13,  17.  340,  2 
publici  dei  18,  23 
Pudicitia  41,  32.  (24,  6) 

puer  aratri  48,  30 
piceus  257,  8 
Punica  nomina  77,  32 
puniceus  fulgor  21,  25 
Punicum  imperium  209,  12 
punctum  246,  26  et  27.  247, 
23.  364,  18 
Pupput  231,  9 
purgatio  150,  15  sq. 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


462 


purpureus  31,4.  52,25.  341,15 
Pygmaei  241,  8 
Pylii  216,  11 
pyramis  253,  8 et  12 
Pyrenaei  207,  12 
Pyrenaeus  211,  15.  212,  19  et 
22  et  25 

pyrrhichius  (172,  18)  173,  1 sq. 

365,  20.  369,  19.  372,  20 
Pyriphlegethon  45,  19.  49,  8 
Pyrois  49,  7.  315,  22.  329,  14 
pyropus  22,  27 

Pythagoras  36,  2.  51,  23.  205, 
24.  257,  9.  296,  11.  328,  21. 
346,  21  uid.  etiam  Samius 
Pythagorae  deieratio  29,  ,13 
Pythagorei  346,  17 
Pytheas  Mas.siliensis  201 , 20 
Pythius  Apollo  5,  25.  9,  16. 
Q 60,  31.  62,  '15.  88,  19.  63, 
7 e/  32 

quadrangulum  271,  16  et  22 
quadrati  numeri  266,  5 et  13 
quadratum  271,  14  sq. 
quadratus  numerus  260,  4 
deus  260,  5 
Mercurius  29,  11 
quadrifida  360,  9 
quadriga  elementarum  48,  24 
quadrilaterum  248,  24 
quadriplicatio  268,  24 
quadrisemus  368,  19  sq. 
quaesitum  175,  1 
quaestio  finita  142,  24  sq. 

(=iLnT606Cic)  infinita 
142,  27  sq. 
de  scripto  152,  27  sq. 
scriptionalis  152,  15 
finitiua  de  scripti 
ambiguitate  153,  9 
quaestionum  duplex  species 
143,  29  sq. 
genera  190,  22 
sq. 

quaestiunculae  incidentes  187, 
26 

quale  sit  144,  9 


qualitas  109,  22  sq.  144,  9. 

147,  19.  148,  18  sq. 

168,  1 

absoluta  149,  4 
assumptiua  149,  5 
assumptiuae  partes 

149,  12  sq. 

de  actione  148,24sj. 
de  re  148,  20  sq. 
iuridicialis  148, 31  sq. 
negotialis  149,  1 sq. 

153,  25  sq. 

= status  incidentes 

150,  31  sq. 

a qualitate  argumenta  190,  1 
qualitates  passibiles  112,  3 
qualitatum  species  111^  25  sq. 
quantitas  109,  26  sq. 

discreta  113,  20 
continua  113,  20  sq, 
a quantitate  argumenta  190, 1 
quaternio  277,  22  sq.  283, 
25  sq.  294,  9 sq.  295,  19 
que  67,  26 
qui  58,  6 

longum  72,  22 
quis  58,  5 
quod  sit  144,  8 
quinaria  symphonia  351,  7 
quinarius  numerus  260,  6 sq. 
265  21  sq. 

quinta  substantia  302,  23 
Quintiana  187,  29 
P.  Quintius  187,  18 
Quirinalis  eques  140,  3 
Quirinus  17,  25.  18,  9 
Quirites  62,  18 
R 60,  21  et  34.  61,  16  sq. 

62,  2 et  12  et  24.  63,  33. 
67,  16 

semiuocalis  60,  21.  67,  16 
littera  terminata  nomina 
74,  2.  80,  5 
eius  pronuntiatio  63,  33 
rabulatio  196,  1 
radii  Solis  duodecim  48,  20 
rariora  diastemata  357,  20  sq. 
ratio  157,  9 


Digilizod  by  Googie 


INDEX 


463 


ratio:  eins  infirmatio  157,  9 
membrornm  in  numeris 
273,  9 sq.  274,  27  sq. 
ratiocinatio  128,  28 

eius  formae  134, 
20  sq. 

rationabilia  diastemata 357, 11 
rationales  statas  151 , 32. 

184,  3 

rationes  272,  21  sq.  273,  26 
a re  argumenta  189,  5 
Eeatinus  ager  214,  27 
reciprocum  dotis  333,  9 
recisionis  momenta  364,  17 
recordatina  species  89,  26  sy. 
recta  modulatio  360,  5 sq. 
redditio  fig.  179,  5 
redimiculi  aenigma  40,  30 
redimitus  puer  24,  28 
reduplicatio  fig.  178,  26 
reges  coniuges  luppiler  et  luno 
16,  33 

regina  Memphitica  Isis  3,  6 
regiones  decem  204,  3 
Regulus  140,  21 
rei  83,  7 

relatio  149,  14  sq.  fig.  179,  9 
relatiua  qualitas  147,  28 
ratio  157,  24 

relatiuuni  109,  28.  114,  16  sq. 
remissio  354,  2 
remotio  149,  18  sq. 
repensatrix  335,  17 
repetitio  fig.  178,  20 
replicatio  numerorum  273, 8 sg. 
reprehensionis  praecepta  190, 
15  sq. 

a repugnantibus  argumenta 
157,  22.  161,  16  sq. 
res  dubia  158,  1 
resolutio  uid.  solutio 
retrogradatio  328,  13 
reuerteus  modulatio  360,  6 sq. 
reuolutio  346,  9 
Rhegini  215,  17 
Rhegium  214,  18 
Rhenus  213,  2 
Rhodanus  213,  9.  216,  21 


Rhodope  220,  22.  223,  15 
Rhodus  208,  4 
Rhoebus  116,  5 
Rhetorica  138, 1 adnot.  142,10. 
193,  24  adnot. 
eius  officium  142, 17 
finis  142,  18 
materies  142,  21 
officii  partes  143, 
14  sq. 

rhythmi  363,  9 sq, 

inconpositi  371,  24  sq. 
per  coniunctionem  372, 
5 

per  periodon  copulati 
decem  etocto371, 13 
rhythmica  genera  366,  7 sq. 
rhythmice  363,  25 
rhythmizomenon  363,  18  sq. 
rhythmoide  tempora  365,  7 
rhythmoides  364,  8 et  10 
rhythmopoeia  373,  24 
rhythmus  374,  2 
ricinium  4,  9 
rien  79,  19 

Ripaei  montes  227,  22.  228, 
10.  236,  11.  326,  9 
Riphaei  uid.  supra 
risus  homini  proprius  104,  26 
107,17.  125,30  158,24 
lotas  8,  30 

Roma  110,  4.  207,  12.  213,  20. 
213,  25 

Romana  uox  67,  17 
Romanus  passim 
Romuleus  26,  27,  54,  31.  66, 
17.  57,  26.  101,  4.  «101,  12. 
139,  14.  140,  24.  141,  2. 
196,  12.  198,  26.  200,  1 
Rosciana  142,  26 
Roscius  142,  27.  144,  8.  155, 
23 

rotunda  tempora  365,  9 
rotunditas  terrae  208,  18 
Rubrum  mare  234,  8 sq.  242, 
26.  243,  11 
Rullus  179,  19  sq. 
rupes  Parnasia  6,  2 


Digitizod  by  Google 


464 


INDEX 


rupes  Aegyptia  99,  34 
ruricolae  diui  332,  16 
Kusgoniae  230,  9 
Ruspae  231,  10 
Rusucurus  230,  9 
S 60,  22.  61,  19.  62,  13.  63, 
34.  64,  2.  69,  16 
an  littera  sit  quaeritur  &0, 2% 
syllabam  communem  reddit 
69,  16  sq. 

pronuntiatio  63,  34 
terminatarum  uerbi  perso- 
narum quantitas  73, 12  sq. 
in  fine  60,  36 
Sabaei  35,  12 
Sabrata  231,  10 
sacramenta  nuptialia  32,  8 
sacrilegium  148,  11  sq. 
sacrum  promunturium  206,19 
sacsa  61,  3 

Sagaris  237,  20.  238,  7 
Sagitta  307,  2.  308,  2.  309,27. 

311,  11.  3i2,  4 
sagittarius  311,  25.  313,  4. 

314,  17.  315,  7.  321,  13 
sagittarius  Apollo  6,  31 
Saldae  230,  9 
Sallentini  214,  12  ' 

Sallustius  59,  28.  65,  26.  67,  5 

saltatio  brachiorum  266,  1 

Salus  17,  23 

Salnator  168,  3 

Samaria  235,  5 

sambuci  346,  29 

Samius  (Pythagoras)  28,  23. 

51,  28.  328,  21 
Samothrace  226,  12 
Samus  208,  5 
Sancus  18,  19 
Sandaliotes  217,  17 
Sardinia  207,  4.  214,  23.  217, 
13  et  16.  230,  18 
Sardus  217,  16 
Sarmatae  207,  20.  227,  13. 
224,  10 

Sarmatia  228,  5 
Sarpedon  236,  13 


Satura  2,  9.  195,  21.  298,  28. 
299,  12.  300,  6 sq.  et  21 
miscilia  374,  11 
Saturni  cursus  et  ortus  ctt. 

330,  7 sq. 

Saturnia  256,  11 

falx  193,  19 
Saturninus  144,  9 
Saturnius  circulus  12,  20 
Saturnus  8,  32.  18,  22.  215,  22. 
138,  17 

deorum  creator49,20 
senior  3,  3 
eius  circulus  314, 
23  sq, 

eius  falx  138,  16. 
193,  19 

mansio  -18,  22 
coniunx  21,  15 
gressu  tardus  21 ,70 
Latii  conditor  215,22 
stellaZlb,21.  316, 4 ei 
14.  317,  13.  318, 
1 sq.  321,  6 

Satyri  46,  25.  229,  25.  233,  2 
Satyrus  298,  23.  299,  6 
saxum  fidicinans  348,  20 
scalprum  55,  3 
scaphia  202,  1 
^cauriana  143,  6 
Scaurus  60,  31.  155,  25 
schema  97,  20.  364,  22 
schemata  2i6,  22.  250,  16  sq. 
364,  4 

ergastica  249, 18  sq. 
plana  249,  11 
apodictica  249 , 19 
sq. 

scholicum  axioma  98,  9 
P.  Scipio  162,  19 
Scipio  Africanus  163,  13 
Scipiones  211,  12 
Scironia  saxa  222,  9 
scopae  301,  27 

Scorpio  308,  20.  324,  17.  311, 
19.  330,  11 

Scorpius  307,  2.  310,  8 et  10. 
313,  2.  321,  13 


Digilized  by  Google 


INDEX 


465 


scriptionalis  qaaestio  152,  15 
ascripto  argumentaml63,9s7. 
de  scripto  quaestio  (^quae  di- 
citur syllogismus’)  152,  ^7 
scriptura  146, 29. 151,33.  163,7 
scrobis  83,  12 
Scylla  215,  13 
Scyllaeum  215,  12 

mare  339,  25 
Scythae  224,  10 
Scythia  200, 11.  238,21.  228,6 
Scythica  plaga  208,  25 
Scythici  montes  240,  22 
Scythicum  litus  227,  12 
Scythicus  Caucasus  236,  15 

oceanus  228,  17. 

240,  5 

sinus  227,  2 
Scythis  240,  5 
scythis  gemma  20,  3.  22,  11 
sectio  253,  12 

secundae  beatitatis  numina 
43,  4 

Secundanus  luppiter  17,  28 
Pales  18,  10 
secundi  numeri  268,  11 
Securus  Melior  Felix  27,  6 
sedecim  caeli  partes  17,  20 
Seditio  17,  31 

musica  sedatur  347, 21 
segetes  laetae  108,  5 

luxuriant  168,  15 
seiunctio  191,  12 
Seleucia  235,  1 et  23.  243,  21 
Seleucus  209,  3.  239,  19 
semanticus  unde  dictus  371,19 
semanticus  trochaeus  370,  6 
semenstres  dies  228,  4 
semicirculus  249,  12 
semidei  44,  1.  338,  28 
semina  rerum  1,  5 
Semiramis  239,  2 
semiuocales  63,  6 
semones  44,  1 
Semproniae  leges  160,  11 
senarius  numerus  260,  21  sq. 
senatus  consultum  deorum  16, 
31.  26,  32.  195,  27 

HABTIAWCS  CAPELLA 


senio  280,  7.  291,  11 
sensus  quinque  260,  16 
sententia  scripturae  152,  16 
separatarum  tetrachordum  et 
soni  361,  4 sq. 
sepia  55,  6 

septenarius  numerus29, 27. 16, 
23.  262,  7 sq. 
septem  triones  299,  21 
septentrio  205,  21 
septentrionalis  circulus  304, 

4 sq.  305,  24  sq. 
septentriones  241,  25.  309,  20 
septimani  partus  263,  6 
septimo  radiati  dei  50,  26 
Serapis  48,  28 
Seres  sericum  240,  9 
sermocinatio  183,  22 
sermonis  uitia  97,  18  sq. 
sero  57,  2 

- serpens  caudam  deuorans  21, 
12 

cantu  rumpitur  348, 13 
serpentibus  habitantur  deser- 
ta Syrtis  231, 17 
Caspiae  portae 
239,  10 

uescuntur  Trogo- 
dytae 232,  21 

serpens  309,  15.  311,  3 e/  8 
serpentarius  312,  14  uid,  etiam 
Ophiuchus 

sertum  dominandi  23,  5 
Seruius  Nobilis  201,  2 
sesquialterae  ipncturae  6,  19 
Sestos  225,  3 
Sethus  pro  Zetho  62,  28 
sexis  85,  8 [278,  2] 
sibi  72,  25 

Sibyllae  5,  22.  44,  19 
Sicania  Sicanus  218,  5 sq. 

Sicca  230,  15 

Sicilia  146, 19.  160,1.  164,10, 
201,  3.  207,  4.  214,  24.  215, 
17.  218,  5 et  19.  219, 7.  230,  ‘ 
19.  326,  3 

Siculi  162,  12.  164,  11 
Siculum  fretum  219,  2 

30 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


466 

sidera  303,  25.  58,  11 

flammantia  43,  28 
eorum  cursus  43,  8 
sidera  inerrantia  309,  10  sq. 
siderei  cursus  32,  25.  301,  11 
siderum  ortus  et  occasus  312, 
26  sq. 

Sigas  230,  6 
Sigeum  208,  5.  225,  6 
sigma  iacens  360,  23 
signifer  circulus  305,  7 sq. 

308,  9 sq.  uid.  Zodiacus 
signum  246,  14  et  26.  253, 
17  sq.  266,  3 
sil  60,  4 

Silenus  297,  2.  300,  14 
Siluanus  138, 12.  193, 19.  338, 
29 

siluicolae  diui  257,  6 
silua  Apollinis  6,  26 
Siluani  45,  25 
siluri  pisces  244,  13 
simile  casibus  fig.  178,  4 
a simili  argumenta  157,20. 160, 
12  sq.  189,  12  sq. 
simili  modo  determinatum  fig. 
178,  8 

Simonides  181,  16 
simplicia  tempora  365,  14 
simulacrum  animae  41,  9 
simulatio  174,  13 
sinapi  76,  13 

singularitas  268,  14  sq.  281, 
25  sq.  291,  5 sq. 
singuli  96,  26  sq. 
singulus  96,  26 
Sinonia  217,  9 
Sipylus  237,  12 
siquis  58,  5 

Siren  60,  20.  216,  6.  218,  3 
Sirenarum  scopuli  216,  14 
Sirius  29,  13 
sistra  Niliaca  46,  11 
Sithonia  gens  224,  11 
sitis  83,  18 

situs  102,  9.  110,  9.  117,  20 
jjartium  113,  23 
smaragdineus  19,  23 


smaragdus  22,  10 
Sminthius  60,  8 
Smyrna  237,  12 
Smyrnaei  campi  237,  13 
soccus  33,  27 
Socrates  100,  2 
Sogdiani  239,  22 
Sol  12,  22.  13,  5.  18,  8.  21, 24. 
31,  5.  48,  19.  313,  19. 
314, 1459.  315, 4 $9.  et  12. 
315,  23.  316,  4 25  «7. 

317,  8 sq.  et  18  sq.  318, 
9 sq.  320,  10  sq.  321, 
8 sq.  el  17  sq.  322,  1 sq. 
232,  18. 

. eius  cursus  324,  5 sq. 
eius  filia  VuXH  4,  2 ' 

Celeritas  18,  8 
radii  6,  29  insula  242,  21 
motus  geminus  324,  5 sq. 
obscuratio  323,  4 sq. 
solida  schemata  253,  3 sq. 
solidi  numeri  269,  16  sq. 
sollers  59,  28 
Soloe  65,  23 
soloecismi  97,  18 
solstitialis  dies  313,  30  sq. 

circulus  304,  6 sq. 

306,  6 sq. 
solstitium  304,  7 
solus  85,  1 sq. 
solutum  figura  180,  7 
somnia  43,  5 
somnus  163,  19 

soni  349,  2 et  11  sq,  353,  I8S7. 

363,  6.  374,  3 
quot  sint  354,  9 

sonorum  diuersitates  356, 21  sq. 
sonus  364,  20  = accent.  68, 14 
sonus  diuisarum  355,  21 
Sophene  234,  19 
Sophia  3,  21.  4,  15.  10,  27 
sophismata  136,  26 

Stoica  98,  14 
sordida  uerba  167,  21 
sorites  34,  11.  136,  28 
sors  24,  11 
Sosantiii  140,  21 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


467 


soter  168,  3 f 
spatia  circulorum  305,  23  sq. 
spatiorum  perceptio  356,  23 
spatium  364,  20 
a specie  argumenta  189,  7 

vel  forma  argumenta 
157,  20.  160,  5 sg. 
species  definitur  158,  16 
species  quattuor  268,  8 
species  siue  formae  103,  21  sq. 
spectatiua  56,  30 
specua  77,  6 
speculum  Sophiae  4,  14 
spei  83,  7 
spes  165,  22  sq. 
sphaera  197,  16.  253,  9 sq. 

Archimedis  51,  21. 

198,  7 

mundi  imago  20,  29 
caelestis  49,29.  50,10 
solida  196,  27 
sphaera  aenea  303,  9 
sphaera  253,  9 et  14 
sphaerae  264,  20 
sphaerarum  concentus  6,  25. 

12,  15.  46,  6.  340,  19 
Sperchium  promunturium  224, 
13 

Sphenis  frons  206,  18 
spissa  diastemata  357,  19  sq. 
spissus  sonus  355,  29  sq. 
spondei  368,  4 

spondeus  (172,  19).  172,  27  sq. 

347,  24.  369,  6 maior  369,  7 
Sporades  226,  9 
stadium  206,  4 
stantes  soni  356,  6 
statarii  soni  356,  9 
status  incidentes  144,  1 sq. 

147,  13  sy.  151,  15  sq. 
150,  31  sq. 

legales  (=  incidentes) 
153,  17 

a quibus  causa  nascitur 
(=principales=con- 
stitutiones)  153, 18  5^. 
principales  143,  30  sq. 
144,  6 sq. 


status  quo  modo  inueniantur 
153,  28  sq.  164,  24  sq. 
quot  sint  147,  4 sq. 

Stelae  deorum  stemmata  con- 
tinentes 39,  26 
stellae  303,  24 
stemmata  deorum  39,  26 
sterceratus  apud  ueteres  85, 
21 

stercus  senatus  168,  26 
Stichades  216,  22 
Stilbon  12, 1.  315,  23.  327, 

14  et  20 
stilus  202,  2 

ad  scribendum  19,  13 
Stimula  331,  19 
[Stipa  insula  217,  4] 

Stoica  sophismata  98,  9 
Stoici  35,  10 
Strongyle  219,  10 
Strymon  223,  14.  224,  4.  339, 
10 

Suada  331,  18 

Juno  2,  26  [13,  25] 
sua  rebus  uerba  simt  108,  Isq. 
subdimidius  274,  18  sq. 
subiectiua  proloquii  pars  102, 
13.  123,20.  130,3 
particula  126,  14 
subiectiuus  modus  87,  34 
sublectum  definitur  108,  31  sq. 
de  sublecto  109,  3 sq.  in 
sublecto  109,  8 sq. 
submedia  361,  10 
sxxbprincipalis  354,  17.  362, 
11 

mediarum  350, 
3.  364,  28. 
369,  7. 

principalium 
349, 19.  369, 

3. 

subquartus  274,  19  sq. 
substantia  102, 7 sy.  108,31^. 
116,  2 sq. 

prima  definitur  109, 
17  sq. 

secunda  109,  18  sq. 

30* 


Digitized  by  Googie 


468 


INDEX 


subtertius  274,  19  sq. 
succentus  6,  19  et  25 
Suliense  promunturium  217, 23 
Summanes  45,  12 
Summanus  45,  2 
sumptum  102,  24.  128,  11 
superdimidius  274,  10  et  13 
8uperficies246, 17e/26.247,6sj. 
(superparticularis  numerus 
274,  9) 

(superpartiens  numerus  274, 
27) 

superquartus  274,  11  sq. 
supertertius  274,  11  sq. 
surdis  tuba  medetur  347,  28 
Surrentum  217,  11 
Sulla  160,  11 
Susa  242,  5 
Susla  Diana  242,  6 
Sybaritae  347,  11 
Syene  202,  6.  245,  1 
syllaba  64,  29  sq.  364,  20 
syllabarum  quantitas 68, 20 sy. 

iunctura  64,  32 
syllogismus  (=  de  scripto 
quaestio)  102,  25.  128,  28. 
152,  27 

Symbolice  334,  2 
Symmacliia  44,  22 
symperasma  102,  25.  129,  11. 
250,  19 

symphonia  347,  18 

perfecta  365, 16 
symphoniae  tres  29,  3 et  16. 
350,  22  sq. 

Symplegades  239,  13 
synaloephe  66,  13 
syneches  proceleusmaticus 
368,  10 

synonymia  179,  24 
? sypnum  44,  7.  62,  14 
Syria  206,26.  234,15.  235, 6 
16  19  et  21.  236,  3.  238,21 

syrma  rhetoricum  34,  8 
Syrtes  231,  14 
Syrtis  232,  1 5 

minor  231,  11.  231,  15. 
maior  231,  16  sq. 


Syrus  quidam  41,  9.  46,  13 
systaltici  tropi  373,  25 
systema  356,  25.  363,  5 
systema  diapason  355,  20 
systema  quid  sit  358,  23  sq. 

quot  sint  358,  26  sq. 
per  systema  transitus  362,  10 
syzygiae  372,  22 
T 60,  35.  61,  21.  62,  13  et  30. 
63,  25 

T terminata  nom.  71, 13;  uerbi 
pers  quantitas  73,  20 
Tabraca  230,  16 
tabulae  162,  8 et  11.  190,  9 
nuptiales  52^  15 
Tacape  231,  10 
Taenarus  207,  3 
Tages  44,  7.  213,  23 
Tagus  211,  19.  326,  5 
Tanais  208,  7.  210,  26.  240,  2. 
339,  11 

Tanaquil  60,  3.  70,  13.  § 294 
Taprobane  241,  18 
Tapsus  231,  10 
Tarraco  212,  21 
Tarraconensis  conuent.  212,10 
Tarraconensis  urbs  211,  11 
Tartarea  claustra  20,  26 
nox  27,  7 

Tartarei  recessus  10,  8 
Tartarus  15,  13.  36,  13 
tasis  353,  22 
Taurica  228,  5 
Taurominium  218,  22 
Taurus  152,  5.  234,  19.  236,  9. 

238,19.  312,  11.  306, 
22.  313,  14.  324,  17. 
stella  335,  4 
Caucasius  243,  11 
tautologia  179,  27 
Telmesus  236,  17 
Tellurus  18,  6’ 
tellus  uid.  terra 

centron  mundi  317,  2 
eccentros  325,  4.  329, 15 
eccentros  orbium  plane- 
tarum 317,  1 sq. 
Tellus  12,  11.  19,  24 


Digilizod  by  Googie 


INDEX 


469 


tellustres  diui  257,  6 
telum  58,  10.  153,  14 
Temperantia  38,  2 
temperatio  14,  2 
temperiem  dat  Sol  48,  14 
tempora  anni  quattuor  22, lO^^. 
tempora  ortuum  occasunmque 
312,  16  sq. 

in  rhythmicis  364, 16  5^. 
a tempore  argumenta  189,  5 
temporis  quid  sit  110,  5.  117, 
25 

Tenae  231,  10 
Tenedos  225,  6 
Tenedus  208,  5 
_ tenor  155,  29 
. tenuatum  metallum  340,  7 
t6r  73,  25 
Terentia  65,  9 
Terentius  179,  2 uid.  Varro 
terminus  247,  19 
ternarius  numerus  28, 3.  259, 8 
Terpsichore  12,  23.  35,  6 
Terpsis  338,  18 
Terra  Vulcani  filia  18,  6 

hera  (44,  27)  cf.  tellus 
terra  circumnauigabilis  208, 
18  sq. 

solaris  circuli  eccentros 
314,  29 

inmobilis  202, 14 
media  197,  21.  202,  13 
302,  13  sq. 

terrae  circuitus  205,  26  sq. 

longitudo  206,  12  sq. 
318,  5 sq. 

circulus  201,  23  sq. 
dimensio  244,  18  sq. 
diuisio  209,  23  sq. 
forma  199,  11  sq. 
latitudo  207,  17  sq. 
longitudo  206,  12 
locus  201,22.  202, 12  sq. 
partes  (zonae)  203, 15  sg. 
rotunditas  208,  18 
Terracina  215,  16 
terrea  uis  40,  26 
terreus  ortus  26,  10 


tertia  diuisarum  361,  22 
excellentium  359,  7 
tessera  271,  13  et  17.  294, 
26  sq. 

testamentum  163,  11 
testimonia  157,  14.  163,  14. 

190,  10 

testudines  242,  19 
tetartemoria  349,  3 

diesis  360,  14 

tetrachordon  340, 19. 360, 27  sq. 
352,  6 sq.  354,  12  sq.  355, 
1 sq.  362,  1 genera  354,  11 
tetrachordum  excellentium 
355,  23 

tetragonum  247,  29  sq.  248, 15 
tetraplasi  ratio  358,  19 
tetrapleura  249,  2 
tetras  259,  23  sq.  265,  21 
tetrasemus  367,  12  et  22  et  27 
368,  6.  370,  1 
Teutrana  ciuitas  237,  17 
Teutrania  237,  16 
Thales  51,  22.  348,  2 
Thalia  12,  28.  36,  17  ‘ 

Thaumantias  Iris  20,  6 
Thebae  26, 17.  44,12.  339,20 
Themis  46,  33 
Theode  244,  9 

Theodorus  Byzantius  186,  3 
Theophrastus  346,  17.  347,  29 
theorema  254,  5 
theoremata  57,  5.  250, 24  sq. 
Therasia  219,  9 
[Thermacides  277,  11] 
Theseus  71,  22 
thesis  364,  4.  365,  17.  367,  1 
Thessalia  220,  16.  222,  16  et 
18.  222,  22.  223,  2.  226,  4 
Thraces  220,  22 
Thracia  220,  17.  223,  14.  224, 
18.  227,  3.  237,  20.  326,  6 
Thracium  latus  227,  5 
Thracius  limes  223,  11 
Thracius  {Orpheus)  348,  6 
Thrax  339,  4 
Threicium  carmen  33,  7 
thripes  deorum  45,  15 


Digiiized  by  Googie 


INDEX 


470 

Thucydides  218,  5 
Thyle  201,  19.  208,  11 
Tiberiana  ostia  213,  24 
Tiberina  ostia  217,  8 
Tiberius  uid.  Gracchus 
Tiberis  83,  17 
tibi  72,  25 
tibia  338,  30.  346,  24.  347,  6. 
347,  29.  348,  18 

tibicina  79,  15 
tibicines  347,  11  et  24 
Tibur  215,  5 

Tigris  234,  19.  236,  1.  243,  10 
Timaeus  296,  12 
Tingi  229,  10 

Tingitana  prouincia  230,  4 
Tisias  140,  27 
Titan  70,  17.  197,  28 
Tlep olemus  62,  23 
Tmolus  62,  23.  237,  9 
Tonans  (luppiter)  5,  6.  11, 16. 
13,  9 et  16.  17,  3 et  9.  19,  11. 
23,  16.  34,  22.  36,  11  et  22. 
64,  10.  136,  30.  138, 18.  194, 
5.  566,  15.  337,  1.  345,  18 
tonat  orator  139,  7.  141,  30 
toni  360,  19  sq. 

toniaea  nota  tetrackord.360, 13 
toreuma  58,  20 

per  tonum  transitus  in  musicis 
362,  13 

tonus  349,lsy.  = accent. 68,14 
a toto  argumenta  189,  6 
totum  definitur  105,  21  sq. 
totus  85,  1 sq. 
trabeatus  139,  33 
tractatus  158,  33 

negotii  154,  6 

tractus  materiae  352,  19 
tragica  modulatio  362,  21 
transactio  163,  11 
transaustrinus  205,  12 
transfusio  elementorum  263,2 
transitus  modulantium  362,  7 
translata  uerba  168,  11  sq. 
translatio  145,  11.  148,  29 
translatum  167,  14.  168,  11 


transmotio  (peTacxacic)  175,19 
transuersi  ortus  312,  17 
tressis  85,  8 

triangulares  amfractus  196, 19 
numeri  271,  6 sq. 
triangulum  271,  14 
triangulus  ignis  194,  15 
trias  265,  20.  259,  8 sq. 
tribunos  appellare  num  seruo 
liceat  145,  9 

trigarium  259,  22.  334,  11  > 

trigonum  247,  29  sq. 

aequilaterum  254,  3 
trigonus  accentus  33,  19 
Trinacria  198,  6.  218,  6 
Triones  200,  16.  299,  21 
triplasia  ratio  358,  16 
triplicatio  29,  2.  268,  16 
Triptolemus  44,  13 
triptota  nomina  80,  12 
tripudia  hymeneia  38,  27 
tripus  334,  5 ei  9 
trisemus  367,  2 
trisulcae  lucis  fulgor  334,  21 
trisyllaba  66,  19  sq. 

in  clausulis  173,19  sy. 
tritemoria  349,  8 

die  sis  360,  16 

Tritonia  4,  8.  16,  32,  265,  12. 
262  9 

Tritonida  100,7.  333, 17.  346, 
24 

Tritonis  256,  30.  336,  22, 

337,  27 

triumfo  88,  16 
Troas  237,  6.  237,  16 
a trochaeo  bacchius  370,10sy. 
trochaeus  172 , 13.  173,  3 sq. 

369,  29.  370,  17. 
373,  7.  372,  21 
ab  iambo  370,  18 
medius  372,  10 
semanticus  370,  6 
unde  dictus  371,  17 
trochaeides  373,  6 
Trogodytae  200,  9.  227,  14. 

232,  20.  243,  24 
Troia  62,  24.  69,  1 e<  6 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


471 


Troiaui  160,  12  Sibylla  44,  22 
Troianum  secretum  31,  19  * 

tropi  97,  20.  249,  20  sq. 

in  musica  354,  9.  362, 
28  sq.  373,  23 
quindecim  351,  18  sq. 
tropica  mela  362,  26 
tu  longum  72,  21 
tuba  M7,  12.  347,  28 
Tubnsubtus  230,  10 
Tulliana  castra  193,  21 
turbo  77,  2 

turpis  forma  materiae  184,  31 

turris  83,  17 

tussis  83,  18 

tutela  58,  7 

tutelator  genius  43,  18 

tutor  58,  7 

Tyche  24,  12 

Tydeus  221,  9 

Tyle  229,  4 

tympanum  Cybeleium  46,  12 
in  manu  lunonis 
20,  13 

eius  bombus  "38,  30 
Typhon  48,  29 

tyranni  interfectio  145,  2. 
153,  3 

Tyrida  oppidum  224,  14 

V 59,  25.  61.  1 et&.  62,  11  sq. 
64,  1 

V littera  finita  nomina  70,  10 

V terminatorum  uerborum 

quantitas  73,  10 
transitus  in  alias  uoc,  58, 
1 sq. 

cum  aliis  sociata  59,  2 
nagi soni  356,  10 
Valitudo  18,  17 
M.  Terentius  Varro  101,  10  et 
14.  171,  2.  196,  12.  214,  23. 
227,  7 (303,  24)  348,  17 
Varus  213,  6 

nas  quo  modo  declin.  79,  9 sq. 
uasa  horoscopa  201,  9 
uaticinia  43,  5 
ubera  lunonis  8,  34 


ubi  58,  6 

in  Dialectica  117,25.  142, 
22 

ue  67,  25 

Vedius  41,  6.  45,  21 
Veientanus  58,  27 
Veiouis  18,  23.  45,  22 
Velia  218,  3 

Velonensis  ciuitas  229,  9 
uenarum  indicia  363,  24 
Veneria  217,  8 
Venerium  aurum  12,  24 
Veneris  circulus  327,  16.  328, 
20  sq. 

oppidum  236,  4 
Veneti  238,  12 

Venus  17,  11.  41,  20.  47, 19s?. 
54,  32.  245,  20  et  25.  255,  10 
et  26.  256,  6.  260,  29.  262, 
3.  297,  13.  331,  7.  332,  27. 
337 , 9 e<  18  uide  etiam 
Aphrodite  Paphie 
Venus  stella  317,  16  et  22  sq. 

315,  22.  316,  29 
uer  22,  6.  325,  14 
eius  deus  12,  12 
Veris  fructus  18,  14 
uerba  ad  duas  coniugationes 
pertinentia  95,  26 
uerba  singulis  casibus  iun- 
guntur  85,  29  sq. 
sua  et  aliena  108,  1 et 
11 

noua  facere  117,  3 
uerborum  quantitas  72,  33  sq. 

exoletorum  ususl67 , 
18 

genera  87,  14 
modi  87,  28 
nouatio  167,  27 
Vergiliae  241,  26 
Vergilius  51,  19.  167,  25  cf. 
etiam  Mantuanus  uates  et 
index  auctorum 
ueritas  ex  non  existentibus 
50,  29 

uernum  tempus  325,  14 


Digitized  by  Googie 


472 


INDEX 


Verres  146,  16.  160,  7.  162, '13. . 

166,  7.  166,  23.  179,  10  sq. 
Verrinae  166,  26.  176,  22. 
uersiculi  euitandi  170,  22  sq. 
nersus  numeronun  264  , 24. 

266,  19 
uerua  77,  6 

uertex  cum  petaso  47,  3 
Vesper  200,  3.  829,  7 
Vesperugo  329,  7 
Vesta  17,  11.  21,  20.  46,  1. 

deorum  nutrix  62,  6 
Vesulus  216,  4 
uetusta  uerba  167,  18 
Vibo  218,  4 

Vibonensis  ager  216,  7 
uinolentia  163,  20 
uirago  262,  16 
uir  fortis  161,  2 sq. 
uirga  memor  36,  34 
uirgo  68,  8 cael,  307,  22.  310, 
9.  311,  10.  312,  26. 
330,  3. 

fontana  60,  27 
uirilis  cantilena  362,  16 
uitalia  membra  263,  16 
Virtus  4,  33.  6,  7 et  14.  6,  24 
et  33.  8,  12  ei  16.  9,  8.  10, 
19.  11,22.  12,3 
uirus  86,  10 
uitia  quattuor  260,  3 
uitiligines  linguarum  66,  22 
uitinm  inuentio  44,  11 
VL  litteris  finita  nomina  70, 
13 

Vlixes  166,  23..  211,  20.  216, 
8.  218,4.  225,11 
ultima  coniunctarum  360,  7. 

356,  12.  361,  21 
syll.  cum  accentu  67,18 
ultima  excellentium  369,  10 
ultramundanus  pater  48,  10 
umbilicus  193,  11 

Italiae  214,  27 
umbra  lunae  318,  9 
terrae  196,  30 
Veneris  329,  8 
Vmbracius  mons  31,  15 


Vmbri  213,  24 
uniuersale  102,  20 

proloquium  124, 17 
sq. 

uniuocum  quid  sii  107,  24  sq. 
unus  86,  1 sq. 

Vnxia  luno  42,  10 
VO  litteris  terminata  uerba 
92,  19 

uocales  67,  12  sq.  sex  63,  6 
uocatiui  pluralis  quantitas  72, 
4 sq. 

uocatiui  singularis  quantitas 
71,  23  sq. 

uocatiui  singularis  pronomi- 
num quantitas  72, 
26 

uocatiuus  71,  23  sq. 

in  i 84,  12  sq. 
noces  57,  21 
uolo  68,  8 

Voluptas  245,  11.  265,  1 et  18 
et  26.  256,  6.  331,  10.  332, 
16.  338,21 

uomitio  Philologiae  39,  15 
uox  182,  20  sq.  363,  6 sq. 

VR  litteris  finita  nomina  70, 23 
Vrania4,  14.  12,  19.  32,  18. 
40,  1. 

Vranie  301,  4 
Vrcitanus  finis  211,  11 
Vrgo  217,  6 
uma  Adrastiae  19,  5 
urnulae  Phoebi  8,  18 
Vrsa  minor  307,  32 
VS  litteris  terminata  nomina 
71;  10 

Vtica  231,  2 

utilitatis  publicae  cultores  18, 
28 

Vulcaniae  219,  9 
Vulcanus  17,  12.  18,  7 
louialis  17,  5 
Lemnius  4,  17 
Terrae  pater  18,  6 
uulgus  deorum  17,  26.  138,  5 
uulnera  musicae  ope  curata 
347,  27 


Digitized  by  Googie 


INDEX 


473 


Tmlnificas  Apollo  6,  31 
Vulsci  213,  28 
uoltas  188,  8 sq. 

X 60,  22.  63,  8.  64,  2.  68,  31 
duplex  60,  22.  61,  4.  63,  8 
in  fine  nocabuli  86,  8 
pronuntiatio  64,  2 
Xanthus  61,  8 
Xenocrates  348,  2 
Xerxes  223,17.  226,18.  226,24 
Ya  non  nullis  reiecta  57,  26 
uocalis  63,  4 
pronuntiatio  64,  3 
Tpanis  242,  23 
Z Graeca  62,  26 
duplex  62,  30 

dentes  mortui  imitatur  64,  5 


Z62,  6e<26.  63,9.  64,4.  68, 
32.  70,2 

Z syllabas  communes  reddit 
70,  2 

Zacyntbos  70,  3 
Zeno  51,  27 
zeta  iacens  360,  23 
Zethus  62,  28 
Zeugitana  regio  230,  17 
Zeugma  Euphratis  235,  2 
Zmyrna  63,  2 
Zodiaca  hospitia  5,  9 
Zodiacus  3,  11.  305,  1.  305, 
Isq.  308,9  sq,  310, 
6.  321,30.  327,10 
tractus  17,  18 
Zonae  264,  19 

terrae  203,  15  sq. 


Digitized  by  Google 


INDEX  GRAECVS  IN  MARTIANVM 


dyaOol  kqI  xaKol  baiRovec 
45,  11 

dyiUTH  360,  2.  364,  12  . 

deCCuuoc  40,  31 
'AOnvn  194,  24 
dKepc€K6|uir)C  9,  11 
dKpovOKTioc  ortus  328,  4 
fiXoYOC  251,  9 et  12  et  16  et 
19  et  20.  252,  2—15 
dpq)tPoXta  152,  3 
dpcpfKupToc  262,  20.  320,  26 
[d|H9(TrX€upoc  248,  23j 
dvaPipdZujv  cOvbecpoc  324,  2 
dvoYKala  quaestio  191,  3 
dvdYpaqpoc  249,  22.  250,  1 
dvobluXuicic  178,  26 
dvaixioc  140,  12  sq.  330,  17 
dvdKapuToc  360,  6 
dvaKe9aXaiu)Cic  192,  9 
dvaXoYia  291,  20  sq, 
dvdXoYOC  251,  11 
dvdXucic  191,  10 
dvacTpoc  303,  3 
dv€Cic  354,  4 
dvTcZeuYP^vov  180,  16 
dvTeicoYUJYn  175,  12 
dvTibifiYDOC  186,  4 
dvxiOccic  367,  25 
dvx(0€xov  177,  13 
dvxiKoxqYopla  155,  17 
dvxiTTobec  204,  16  sq.  325,  16 
dvxicxp09n  179,  12 
dvx(9pacic  108,  22 
dvxix0ov€c  204,  10 
dvxoiKoi  204,  8 et  22 
dira0r)c  43,  2 

diraE  Kal  bic  ^uixoiva  50,  28 


dir'4Xdccovoc  anapaestus  369, 4 
duepYacxiKbv  352,  14  sq. 
diTobeiKXiKdc  157,  1.  246,  7. 

249,  18  sq. 
dubbeiEic  250,  19 
dTToO^uicic  40,  13.  50,  31 
duoKaxdcxacic  264,  26 
dird  pciZiovoc  anapaestus 369, 3 
ionicus  372,  23 
diTOCxpo9i’j  174,  15 
diroxopr)  fiXoYOC  252,  10  sq. 
fiirxujxov  68,  30 
firruKVOC  356,  4 sq. 
fippuOpoc  364,  10.  365,  2 
dpxia  357,  15 

dpxidxic  dpxia  et  nepiccd 
267,  10  sq. 

dcOpuexpoc  251,  23.  262,  1 
dcuvbexov  180,  7 
dcuvOexa  357,  9 
dcubpaxoc  64,  17 
d9opiC|Li6c  191,  12 
papOiTUKVoc  356,  28  sq, 
pdpeioc  323,  24 
YXauKumic  194,  24 
Ypdppaxa  56,  15 
YpappaxiKi’)  66,  14 
YpappaxicxiKq  56,  19 
YpappaxobibdcKaXoc  66,  26 
Ypappq  56,  15.  246,  29 
bar)|jiuiv  43,  22 
bc\(pov€C  42,  24.  43,  21.  45,  11 
befvuicic  192,  19 
AqXoc  71,  9 

bidYUioc  paeon  372,  et  % et 
13  sq. 

biaipecic  190,  5 


Digitized  by  Googie 


INDEX  GRAECVS  IN  MARTIANVM 


475 


iid^erpoc  249,  14 
6id  TracOuv  351,  13 
ir^vTe  361,  7 
Teccdpujv  360,  23 
(bmvoiac  figurae  161,  10  sq.) 
6iaTr6pricic  174,  20 
6iacup|u6c  176,  16 
6idxo|Lioc  262,  19.  320,  26 
ftidroVoc  355,  11.  369,  14 

cuvripiu^vujv  cit,  350, 
6 sq. 

biaTUTTUJCic  176,  7 
ftidqpujvoi  356,  18 
6ieZ[euY|a4vov  180,  11 
bieZeuYM^vuuv  rpixii  ctt.  350, 
9 sq. 

biecic  351,  2 
6iopic|u6c  250,  18 
6uvd|jei  cOmn€xpoc  251,  25 
buvap^vri  fiXoYOC  252,  8 sq. 
6u)6€Kd€5poc  253,  15 
e 58,  23 

^YTpaqpoc  249,  22.  250,  3 

^Yepcipov  1,  6 
ciftiKdv  352,  14  sq. 
dKOcdebpoc  253,  15 
ElpapM^vri  19,  18 
elpop^vri  X4Eic  175,  27 
etpujveia  174,  13 
iXdxxujv  fiXoYOC  252,  13 
?X€oc  192,  20 

4XiKoei5elc  lineae  247,  3 Luna 
^99  1 1 

?XXcupic  181,  3 
4vapp6vioc  354,  19.  355,  10. 
359,  13 

^EaYY^XxiKdv  362,  14  sq. 
4irovdXrn)Jic  178,  20 
^TTOvacpopd  179,  8 
^TTiPaxdc  paeon  372,  2 et  7 
diriKOiva  uid.  duaE 
^TriXiUpic  373,  19 
impepiciudc  192,  15.  341,  1 
^TTindpia  272,  18 
^Trlncfeov  246,  23 
iuixacic  354,  1 
^TTix^xapxoc  274,  12 
iirixpixoc  274,  11 


^Triq>dv€ia  246,  27.  247,  7 
^iTxdc  194,  11 
^pptlveuxiKdv  352,  16 
^xepopfiKTic  248,  17.  271,  9 
^xupoXoYia  157,  18.  159,  14  . 
euOetai.  247,  1 

eOOuYpamLioc  247,  9.  248,  2 
et  6 et  13 
n 58,  23 

i^Ooc  in  musica  357,  1 
i^piOeoi  43,  32 
ii|ui6Xioc  274,  11 
lappiZetv  371,  14 
l6i6xr)X€C  353,  27 
IcdKuiXov  177,  18 
IcdirXeupoc  248,  8 
icocKeXnc  249,  9 
Icdxnc  251,  8 sq.  272,  22 
KdOexoc  247,  17 
Koipdv  YviIiOi  299,  11 
KapTruXdYpapiuoc  248,  3.  249,  6 
KapuuXr]  linea  247,  3 
KaxafeinY^cic  186,  5 
Kox’  dvxiqjpaciv  108,  22 
KoxacKeun  250,  18 
KripuKdov  100,  5 
KOiprjcic  374,  7 
K6|i|ia  176,  12 
KpiKUJxn  303,  9 
x6  Kpiv6|Lievov  151,  16  sq. 
kukXikoi  lineae  247,  2 
KuxXoqpoprixiKdv  KOpa  302,  26 
KOpa  302,  22 
KuuXov  176,  12  et  28 
Xfiipic  352,  21 
Xixavoeibnc  356,  12  sq. 

Kdyia  5,  19 
pelZujv  dXoYoc  262,  8 
peXoiroita  352,  21 
pdr)  350,  4 

p^cri  252,  2 et  60o  p4cujv 
fiXoYOC  252,  5 sq, 
pecdTTUKVOC  355,  29  sq. 
pecujv  bidxovoc  350,  3 
pexdcxacic  176,  19 
privoeibi^c  262,  18.  320,  23 
piKxdv  248,  5.  249,  11 
plEic  373,  22 


Digitized  by  Googie 


476  ■ 


INDEX  GRAECVS 


|uov6Ka)Xoc  ireploboc  176,  27 
fiOpia  265,  30 

vrjTTi  cuvrmp^vujv  cU.  360,  7 
vo^lK6c  362,  24 
V(Jtioc  cOvoioc  326,  1 
voOc  26,  25.  37,  20.  194,  8 
i 61,  3 

oTktoc  192,  20 
6KTde5poc  253,  15 
dMaXOuv  plenitudo  29,  28 
dpoioXoTiKd  362,  26 
dpoidiTTUJTOv  178,  4 
djnoiOT^XeuTov  178,  8 
6|i6XoYOC  251,  10  sq. 
6p6q)UJV0i  356,  17 

60o  dvopdrujv  fiXoTOC  262, 
3 sq. 

6voc  Xdpac  299,  11 
6E0ttukvoc  356,  3 
6ptovik6v  363,  1 
dpirtuv  305,  21.  308,  22 
TToiiela  196,  6 
iraXiXXoYla  178,  17 
iravc^Xrivoc  321,  1 
TrapdTUJTa  168,  8 
uapabiiiYTicic  186,  4 
TiapdXeupic  174,  15 
irapdXXaEic  323,  22  sq. 
irapa)n4cr)  350,  8 
Trapd)U€Coc  365,  17 
Trap^K^acic  186,  13 
irapepPoXiKdc  249,  23.  250,  7 
irdpicov  178,  1 
Trapovojuada  178,  12 
uapundTTi  ^udxujv  349,  19 
M^cujv  350,  2 
TrapuTTOToeiiii^ic  356,  12 
TtcpiYpacpoc  249,  23.  250,  6 
nepioboc  176,  5 et  27 
irepiuXeuj  365,  9 sq.  . 
ncpiccdRic  dpxtoi  et  TTEpiccoi 
267,  6 sq. 

TTEpicpdpeia  247,  22 
TrXEOvacpdc  180,  21 
uXrjpodXrivoc  262,  21 
ttXokti  178,  14.  362,  21 
Troia  366,  27 
iroidxTjTec  168,  1 


TToXXaTrXdcioc  272,  17 
TToXuTrXeupoc  248,  6 
ttoXOtixiuxov  179,  20 
irpobiiiYTicic  186,  4 
Trpor)YOU|i^vii  quaestio  191,  1 
TrpdOectc  260,  18 
irpocair66ocic  179,  5 
upoceupExiKdc  249,  24.  260,  10 
TrpocXa|LiPavo|idvr)  352,  6 
irpocXaiipavotievoc  349,  16. 
358,  28 

irpocipiia  65,  16.  68,  15 
Truepqv  277,  11 
irOciio  175,  1 

' firixdc  251,  14  sq.  et  17  ei  20 
f)0|LiPo€i6ric  248,  21  [et  23] 
f)6)nPoc  248,  18 
oinetov  246,  26 
CKoXqvdc  248,  12 
CTrov6o{  369,  21 
cxEpedv  246,  24.  253,  4 
cxpoYYii^a  366,  8 
cuZuYfa  88,  3.  189,  22.  367, 
16.  372,  5 

cuXXoY»C|ioc  128,  28 
cOppexpoc  261,  22  et  24  sq. 
cvfxnlpacua  129,  11.  250,  19 
CUfiirXoKii  179,  16 
cOvOexa  190,  3 
cuvrjiuM^vujv  xpixti  cett.  350, 
5—7 

c0v6ec|uoc  dvaPipdZiuv  324,  3 
cOvoioc  323,  23  sq. 
cuvitivupa  179,  25 
cucxaxiKdc  249,  21  et  26 
xaiieivu))ia  xaircivouju^vT]  et 
injioun^vT)  Luna  322,  26  sq, 
xdcic  363,  23 
xairxoXoYia  179,  27 
x^Xeioi  numeri  269,  26  sq. 
xexpdrrXeupoc  248  6 et  13 
xexpdc  29,  13 
xpTipaxiKdc  249,  22  et  24 
xpair^Ziov  248,  24 
tpiTrXcupoc  248,  6 sq. 
xpixT]  350,  12 
CpvoXoYeTv  2,  8 


Digilizod  by  Googie 


IN  MARTIANVM 


477 


uTrdxri  Oirdxujv  349,  17  ^icwv 
360,  1 

findxujv  6idxovoc  349,  20 
OnemiuepeTc  272,  19 
OtTcpatdXioc  361,  21 
Oirep&iOpioc  361,  22 
iiTTcpPoXalujv  xpixT]  cett.  350, 
12  sq. 

OTT€pidcxioc  351,  20 
fiTrepXOiioc  361,  18 
Oirepx^Xeioi  numeri  269,  26  »q, 
OiTcptppiiTioc  351,  22  tq. 
imoaidXioc  361,  20  sq.  . 
Oirobifn-Jicic  186,  4 
(jTiobuOpioc  361,  22  sq. 
imdOecic  142,  30 
(moidcxioc  351,  19  sq. 
OiroKpixiKdv  363,  2 


OiToXOSioc  361,  19  sq. 
OironoXXairXdcioc  272,  18 
(mtox4X€ioi  numeri  269,  26  sq. 
inrox4xapxoc  274,  19 
6ir6xpixoc  274,  19 
0iro9p0Tioc  351,  21  sq. 
OqpripidXioc  274,  18 
flvpoc  Oipoup^vri  Luna  322,  23 
xaireivoupivii  322,  24 
<l>iXa(vujv  72,  10 
Xpficic  373,  21 
XPWjLia  359,  14 
XpiwpaxiKdc  364,  19.  366,  10 
Xujpia  263,  2 
V 61,  3 

Vuxn  4,  4 et  31.  10,  28 
(bbiKdv  363,  2 


Digilized  by  Googie 


ESTDEX  AVCTORTM 


Attius  in  Pelopidis  67,  27 

Caesaris  Anticato  duobus  uo- 
luminibus  conscriptus  165, 
12 

Catullus  14,  9.  56,  22  . 

Cicero : libri  rhetorici 

Brutus  § 303.  183,  20  - 
de  Inuentione  1,  10. 

126,  15.  143,  31 
Orator  § 20.  168,  10 
§ 93  sq.  169, 15 
§ 215.  172,  2 
de  Oratore  III.  § 164. 

168,  25 

Topica  II,  46.  160,15 
Orationes 

Caeciniana  § 1.  176,  7 
p.  Caelio  § 80.  165,  24 
in  Catii. 

I§2.  170,26 

I § 3.  162,  19  et  22. 
178,  19 

I § 9.  165,  27 

I § 19.  169, 14 

I§31.  160,13 

m § 2.  162,  26 

IIII  § 11.  165,  20 
p. Cluentio  § 96. 17 1, 22 
p.ComelioH,  1.174,23 
p.Deiotaro  § 15. 161,22 
de  domo  s.  §24.  169,  2 
§13.  176,19 
p.Fonteio  4,8.  179,14 
p.  Ligario  § 1.  174,15 
§ 11.  172,  21 
de  lege  agraria 

II  § 22.  179,  18 

II  § 86.  180,  13 


Cicero:  Miloniana  151,  18 
§ 1.  176,  14 
§ 2.  170,  19 
§ 10.  169,  20 
ib.  172,  14 
§ 54.  175,  9 
§44.  161,8 
§ 61.  180,  3 
§ 72.  176,  3 
Mureniana  § '2bsq.  175, 
18 

Philippicae 
I 17.  162,  8 
I 18.  160,  7 et  10 
II 55.  160,  12 
II 101.  168,  9 
m 14.  161,  1 
in  Pisonem  §10.  163,2 
§14. 183,16 
§ 20.  169,  5 
p.  Quintio  §36.  187,18 
p.RoscioAm.  §86. 161,4 
§ 11. 164,3 
§72.173,23 
Scauriana  143,  6 
p.  Sestio  § 19.  183,  16 
p.Tullio§  10,21. 167,23. 
188, 16 

diu.inCaecil.§2. 164,9 
§51. 174,5 
I § 42.  165,  7 
I § 47.  165,  18 
I,  109.  161, 14 
I,  122. , 167,  24 

I,  127.  162,  12 
Verrinae  II,  8.  159,  31 

II,  26.  162,  1. 179,10 


Digilized  by  Googie 


INDEX  AVCTORVM 


Cicero:  Verrinae II, 27.  176,22 
II,  154.  168,  4 
m,  214.  160,  17 
III  § 7.  165,  10 
III  § 9.  165,  13 
III  § 28.  180,  10 
III  § 43.  171,  8 
IIII  § 29.  170,  14 
IIII  § 110.  171,  5 

V § 118.  165,  1 

V § 160.  168,  19 

V § 162.  171,  12 

V § 163.  168,  20 
Philosophica 
Acad.  I § 25.  168,  1 

II  § 122.  171,  2 
Tnscul.  V 29.  168,  10 
Fragm.  Or.  34  Or.  161, 
25 

p.468  Or.  (1)  178,16 
de  rege  Alex.  3,  4. 
175,  15 

(uulgo  fragm. Scaur.) 
177,  16 

incerta  171,  1 cf  6 
172,  14 
178,  16 

Ennius  ann.  63.  17,  11 
ann.  113.  170,  10 
ann.  455.  67,  27 
Homerus  II.  XI  654.  140,  12 
Horatius  carm.  I,  4,  4.  168,  8 
ignotus  poeta  170,  5 
[Licinius  65,  10] 

Lucanus  8,  576.  83,  12 
Lucilius  65,  9 
Lucretius  65,  10 

II  476.  85,  10 
Martialis  II  41.  300,  20 
Sallustius  fragm.  Hist.  lib.  III. 
172,  18 

Serenus  Sammonicus  171,  26 
Terentianus  Maurus  1103.  69, 
17 


479 

I 

Terentius  Adelphi  I,  1,  30. 

162,  17. 

III,  3,  6.  95,  20 

Andria  I,  1,  83.  162, 
24 

I,  1,  115.  160,  23 

V,  4,  31.  171,  16 

Hecyra  I,  1,  1.  171, 

20 

Phormio  II , 3 , 5. 

179,  3 

Vergilius  eclog,  II,  22.  86,  5 
II  23.  73,  8 
VIII  93.  73,  8 
VIIII  11,  94, 

32 

AeneidosI,  105. 169, 
14 

l,  430.  168,  7 
543.  96,  19 
726.  167,  25 

II,  1.  24,  29 
413.  171,  16 
664.  69, 1 et  28 

m,  183.  169,  27 
211.  69,  22 
270.  70,  3 
647.  69,  11 
689.  69,  11 

IIII,  13.  162,  10 
22.  69,  28 
314,  162,  4 

V,  261.  69,  26 
866.  169,  26 

VII,  335.  162,  15 
485.  95,  16 
524.  69,  24 

VIIII,  607.  69, 14 

X,  394.  69,  20 
493.  69,  14 

XI,  7.  69,  2 
308.  69,  17 

XII,  36.  168,  7 
181.  69,  7 
572.  69,  20. 


Digitized  by  Google 


INDEX 

IN  SCHOLIASTEN  GERMANICI 


Achilles  410,  22.  419,  4 
fibuTOC  409,  2 
Aegiochns  395,  14 
Aegipan  407,  9.  409,  13 
Aegyptii  408,  9.  408,  21.  409, 
12 

eorum  reges  quibus 
caerimoniis  re- 
gnum ineant  408, 
19  sq.' 

Aegyptus  4Q2,  1.  407,  19.  408, 
15,  408,  18.  400,  16 
Aeolus  400,  4 

aequinoctialis  circulus  390,  20 
380,  6 
aer  379, 13 

Aeschylus  403,  7.  405,  2 
Aesclapius  385,  1 
Aesculapius  396,  3.  410,  21. 
411,  12.  419,  4 uid.  etiam 
Aesclapius  Asclepius  < 
aestiuus  circulus  398,  9 
aether  379,  13 
Aethiopes  398,  IQ 
Africa  401,  8 
Agenor  396,  1 

agitator  394,  20.  396,  10  et  14 
Agitator  395,  18 
Aglaosthenes  411,  19 

Naxiacorum  au- 
ctor 382,  9 

agones  418,  18 
auhpai  389,  9 
Alcyone  397,  14.  404,  8 
Alexandria  401,  15 
Amalthea  395,  1 6 sq. 


amaxa  397,  4 ef  7 
Ambrosia  396,  13 
Ammon  401,  12  uid,  etiam 
Hammon 

Amphion  390,  10.  414,  14 
Ampbis  comicus  381,  12 
Amphitrite  412,  2.  412,  3 
Andromeda  398,  10.  398,  22. 

399,  8 et  20.  417,  12 
anguis  419,  1 et  7 sq.  et  21 
Anguis  385,  6 
animae  inmortalitas  381,  1 
anima  hominum  similis  Joui 
380,  17 

annus  Aegyptiorum  409,  6 
? Aphrodite  422,  6 
Apis  408,  21 

ApoUo  385,  2.  404,  14  et  16. 
404,  22.  406,  13  sq.  411,  10. 
419,  15.  420,  2 

Aquarius  406,  23.  406,  2.  407, 
3.  418,6 
Aquila  411,  16 
Aquilo  414,  20 
(Ara  418,  15  sq.) 

'ApOTOC  417,  18 

Aratus  379,  6.  379, 16  (u.  223). 

380,  6.  382,  14.  399,  22 
Arcades  381,  20 
Arcadia  381,  8.  393,  22 
Arcas  Callistus  Blius  381,  12. 

381,  19.  387,  2 
arctos  397,  4 sq. 

Arcturus  387,  18.  389,  13 
Argo  417,  22.  419,  8 
Argos  399,  13 


Digitized  by  Googie 


INDEX  IN  SCHOL.  GERM. 


481 


Ariadne  384,  13 
Ariadnes  Corona  384,  8 
aries  401,  2.  401,  17 
Aries  400,  16.  401,  6.  401,  19 
cl  25 

Aristaeus  406,  12  ct  15.  407,  2 
Aristomachus  413,  11 
Aristoteles  de  bestiis  420,  4 
Artemidorus  412,  11 
Asclepius  385,  12  sq. 

Asini  392,  11.  393,  7 et  14 
Asterope  404,  9 et  idem  uoca- 
bulum  restituere  debebam  p. 
397,  15 

Atargatis  388,  7 
Athenaeus  Pherecydes  396, 11 
Athenienses  390,  7 

uirgines  389,  9 
Atheniensis  Erigone  388,  19 
Atlantis  412,  4 
Alantides  398,  4.  404,  15 
insulae  412,  7 

Atlas  383,  5.  397,  10.  404,  4 
Attica  406,  10  , 

Attice  388,  25 
auguria  380,  15 
aureum  saeculum  388,  2 
Auriga  394,  16.  395,  23 
? Aurora  422,  6 
Bacchae  405,  2 
Bellerophon  399,  24 
Berenice  394,  15 
bestiae  ab  Aegyptiis  cultae 
408,  8 

Bisthonii  386,  3 

bonorum  causa  luppiter  381,4 

Bootes  387,  12 

Borius  piscis  402, 1 et  % 

, Cadmus  397,  7 
Callimachus  416,  3 
Calliope  404,  17 
CalUsto  381,  14.  387,  2 
Camenae  379,  5 
Cancer  390,  13.  392,  5.  393, 
5 sq.  et  12 

Canicula  406,  25.  415,  6 et  11 
Canis  389,  16  et  18.  414,  11. 
415,  5 et  13.  420,  23  sq. 

UABTIANUS  CAPELLA 


Canis  maior  421,  4 
Canopus  417,  21 
capella  395,  3 

capra  394,  23.  395,  2.  395,  12 
et  16 

Capricornus  407,  9 e/  17.  409, 
.16 

Cassiopia  399,  2 

Castor  390,  5.  391,  2 

catastroma  417,  9 

causa  natalis  luppiter  380,  20 

Cedalion  412,  21 

Celaeno  397,  14.  404,  8 

Centaurus  400,  8.  410,  2 4. 

411,  8.  419,  8 
Cephalus  414,  9 
? Cephalus  422,  6 
Cepheus  398,  13 
Ceres  388,  6 
Cetus  398,  22 
(Cetus  417,  12  sq.) 

Chelae  386,  22 
Chios  386,  1 

Chiron  400,  1.  400,  8.  410,  19. 

419,  2 cf  6 
Chius  412,  18 

circulus  aequinoctialis  390, 20 
aestiuus  398,  9 
lacteus  422,  13  sq. 
septentrionalis  398,  7 
tropicus  398,  9 
tropicus  aequinoctia- 
lis 390,  20 
Claua  384,  6 

clima  septentrionale  398,  18 
Colchi  400,  18.  401,  2 
Corona  Ariadnes  384,  8.  384, 
18 

coronae  418,  19 
Coronis  396,  15 
cornus  419,  15.  420,  3 e/  8 e< 
'13  et  19  sq. 
crater  420,  1 7 20 

Crates  comicus  379,  6 et  11. 
379,  19 

Cratinus  405,  11 

Creta  382,  11.  396,  5.  413,  2 

Cretensis  382,  14 

31 


Digitized  by  Google 


1 


INDEX  IN 


482 

qui  Cretica  conscripsit  384, 12 
crines  Berenices  384,  14  , 
Crotus  410,  6 cf  14 
Curetes  396,  7 

Idaei  382,  13 
Cyclopes  411,  10 
Cygnus  405,  9 

Cynosura  382,  10.  382,  13ef  14 
locus  382,  12 
Cyrena  406,  14 
Cyrenae  406,  15 
Danae  403,  4 
Dardanus  397,  12.  404,  7 
defuncti  ab  Aescvilapio  in- 
uitam  renocati  385,  4 
dei  379,  8.  384,  9.  .393,  1. 
397,  11.  418,  15 
Samothraces  390,  22 
Delphinus  412,  Q et  9 
Derceto  418,  7 
Deucalion  406,  2 et  10 
dextra  monstra  380,  16 
Dia  insula  384,  9 
Diodorus  380,  17 
Diana  381,  13  et  15.  382  , 6. 
386,  2 eMl  sq.  400,  7.  413, 
3 et  8.  416,  4 

Dodonaeus  luppiter  392,  14 
Dodonides  nymphae  396,  12 
Draco  Hesperidum  hortorum 
custos  383,  6 

duodecim  signa401,23.  402, 23 
Electra  397,  12.  404,  6 
Engonasin  383,  13  sq, 
Epimenides  407,  12 
Eratostbenes  396,  7.  401,  .3. 
421,  13  (?) 

Erichthonius  394,  17.  394,  22 
Eridanus  417,  18 
Erigone  388,  19.  389,  2 7 

etaesiae  414,  22 
Eudora  .396,  16 

COepT^Tiboc  Berenices  crines 
394,  16 

Euphrates  402,  13 
Euripides  394, 21.  398,  9.  399, 
14.  400,  1 


Europa  396,  1 sq,  414,  6 
Euryale  412,  16 
Eurydice  404,  20 
Eurystheus  391,  19.  393,  25 
Euschemo  410,  6 
festi  Aegyptiorum  dies  408,  18 
Fortuna  388,  7 
fusio  Aquarii  418,  6 
Ganymedes  405,  20.  411,  16 
Gemini  390,  9 et  12.  391,  2 et 
16 

gigantes  383,  8 
gigantes  393,  1 
Glaucus  397,  16 
Gorgo  403,  5 et  15  et  18 
Gorgones  403,  8 
Gorgoneum  caput  395,  11 
Graece  389,  11.  406,  12 
Graeci  392,  11 
gymnici  ludi  394,  6 
haedi  394,  24 
Haedi  395,  16  et  22 
Hammon  401,  16  uid.  etiam 
Ammon 

Helena  406,  12 
Helice  382,  14 
Helicon  410,  8 
Helle  400,  17  et  20 
Hellespontus  400,  20 
Heraclea  Panyasidis  383,  15 
Heraclides  Ponticus  421,  13 
Hercules  382,  23.  .383,  6.  383, 
7 et  17  sq.  et  21.  383,  9. 
391,  6.  391,  14  ens.  392, 
6 sq.  393,  19  et  21  et  25. 
410,  22.  419,  6.  422,  15 
f Herodotus  379,  19 
heroes  419,  4 

Hesiodus  379,  19. '381,  8.  387, 
21.  394,  18.  412,  16.  413, 18 
•Hciohoc  400,  19 
Hesperidum  horti  382,  22 
Hesperus  422,  b el2> 
hiemalis  tropicus  circulus 
390,  20 

Hippocrene  .399,  23 
"luuoc  379,  17 


Digilizod  by  Googie 


SCHOLIASTEN  GERMANICI 


483 


Homenis  379,3  et  13  (T  357). 
387,  12 

homines  ex  louis  genere  381, 1 
Horae  384,  11 
horti  Hesperidnm  382,  22 
Hyades  396,  11.  396,  17  c/  21. 

397,  1 et  3 et&et^  et  20 
Hyas  396,  22 
Hydra  392,  6 

Hydrochaeus  406,  2.  418,  4 
Hymettus  389,  5 
Hyrceus  397,  14  404,  8,  413, 
11 

Iasides  398,  6 
Iason  391,  5 

Icarius  388,  19  et  23  et  25. 

389,  \etl  et  13  et  16 
Ida  407,  13 

Idaeae  nymphae  382,  10 
Idaei  Curetes  382,  13 
ignis  418,  20 
inaurata  pellis  391,  5 
inmortalitas  animae  381,  1 
Io  .396,  8 

Ionis  396,  16.  413,  7 et  12. 
418,  16 

Isidoms  in  naturalibus  id  est 
physicis  420,  5 
Isis  409,  2.  415,  1 
'ICToi  Cretae  oppidum  382,  11 
lugula  413,  18 

luno  382,  23.  383,  2 et  4.  391, 
20.  392,  5 et  9.  392, 13.  393, 
21  Kq.  394,  4.  396,  15.  422, 
14 

Inppiter  379,  ^ et  ^ et  5.  380, 
11  et  13.  381,  13. 
381 , 20.  382,  6.  382, 
10.  383,  2.  383,  7 et 
18.  385,  2«?.  385,  21. 
.386,  14.  386,  2.  387, 
2 eq,  et  10.  387,  21. 
389,  7.  390,  8.  391, 
10.  391,  20.  392,  3. 
392,  23.  393, 17.  394, 
23  sq.  395,  2 et  7. 
.396,  24.  396,  1 et  b 
sq.  et  10.  397,  12. 


401,  3 et  26.  402,  18 
et  21  et  23.  405,  4 et 
9 et  13.  406,  7 et  21. 
407,  12 cfU.  409,11 
et  17.  411,  11  et  17 
et  20.  414,  12.  417, 
13.  419,  7.  421,  18. 
422, 16  cf.  louis 
Inppiter  aer  379,  19.  380,  6 
et  9 sq. 

Ammon  401,  12 
honorum  omnium 
causa  381,  4 
caelum  379,  12  et  14 
Callistum  uitiauit 
381,  10 

causa  natalis  380, 20 
Dodonaeus  392,  14 
deorum  princeps 
379,  9 

fabulosus  .379,  10 
380,  18 

lenis  aduersus  de- 
licta 381,  2 
Lycaeus  381,  18 
naturalis  379,  10  sq, 
parens  omnium  381, 
5 

planeta  421,  18 
spiritus  qui  per  ma- 
teriam manat  380, 
16 

loiiis  nutrices  .382,  14 

nutrix  Cynosura  382,  10 
lustitia  387,  22.  388,  9 
Labyrinthus  384,  15 
Lacedaemon  397,  13.  404,  7 
lacteus  circulus  422,  13  sq. 
Laernius  fons  392,  6 
laoe  406,  12 
Latine  389,  10.  413,  18 
Latona  413,  4 ef  8 
Lemnus  412,  20 
lenis  Inppiter  381,  2 
Leo  .384,  19.  39.3,  21 
lepores  416,  13  sq. 

Lepus  415,  15.  416,  Z et  & et 
19 

31* 


Digitized  by  Googie 


484 


INDEX  IN 


Leros  416,  7 
Lesbii  montes  405,  3 
Lesbos  394,  15 

Liber  384,  8.  384,  12.  388,  20. 
389,  7.  392,  12.  393,  1.  396, 

17.  401,  8 et  10  sq.  404,  22. 
405,  1 

Liberi  nutrices  396,  12 
Libra  386,  21 
ludi  gymnici  394,  6 
ludi  quinquennales  418,  18 
Luna  393,  21 
Lycaon  381,  8 et  18 
Lycaei  louis  templum  381,  18 
Lycaeus  mons  387,  9 
Lycaon  387,  5 
Lycurgus  396,  15 
Lycus  397,  15.  404,  9 
Lyra  404,  13.  405,  4 
Maia  397,  13.  404,'  7 
maior  Piscis  402,  6 
Mars  421,  21 
Medusa  403,  12 
Melanippo  400,  1 
Memphis  408,  18 
Mercurius  395,  15.  397,  13. 
404,  7.  397,  16.  404,  9.  402, 

18.  403,  6.  404,  14.  413,  12 
et  16.  415,  16.  421,  16.  422, 
9 sq. 

Merope  397,  15.  404,  9.  412, 18 
f Mihidymon  393,  24 
mimus  379,  7 

Minerva  383,  8.  394,  21.  398, 
12.  399, 10.  403, 12  sq,  417, 5 
Minos  384,  12.  414,  7 
Molorchus  393,  25 
monstra  dextra  380,  15 
Musse  379,  2.  404,  13.  410,  9 
et  11.  412,  13 
Musarum  nutrix  410,  7 
Musaeus  394,  24.  396,  19. 

405  4 

Myrtilus  396,  14.  897,  6 

mysteria  391,  1 

natalis  causa  luppiter  380,  20 

nauigatio  387,  25 

Nauis  410,  13.  411,  6.  417,  bsq. 


Naxiaca  Aglaosthenis  382,  9 
Naxos  384,  16.  411,  20 
Nebula  400,  18 
Nemea  39.3,  23.  394,  6 
Nemese  405,  11 
Neptunus  392,  4.  395,  24.  397, 
13.  398,  21.  400,  20.  4o4,  8. 
406,  21.  412,  ‘2,  et  a et  9,  et  16. 
413,  13 

Nereides  398,  21 
Nicostratus  382,  11 
Nigidius  385,  22.  388,  8.  390, 
21.  393,  20.  396,  7.  401,  6. 
402,  12.  406,  1.  407,  17. 

410,  14 

Nilus  402,  2.  417,  19 
Nisaeus  386,  3 
Nixus  383,  18  sq. 
notia  sidera  390,  21 
Notius  piscis  402,  8 ei  10 
nubes  393,  8 
'nuntius’  mimus  379,  8 
nuptiae  Liberi  et  Ariadnes 
884,  9 

louis  et  lunonis 
383,  2 

nutrices  louis  382,  14 
Liberi  396,  12 

nutrix  Ionis  Cynosura  382,  10 
Musarum  410,  7 
nymphae  Dodonides  396,  12 
Oceanus  396,  20.  405,  18.  410, 
19 

Oenochous  405,  21 
Oenomaus  395,  15.  397,  15. 
404,  9 

Oenopion  412,  18  sq.  413,  1 
6voi  392,  12.  393,  12 
Ophiuchus  384,  21 
Opora  414,  16  et  20 
diTubpa  414,  23 

Orion  385,  19  et  21  et  23.  386, 
7 et  13.  413,  2 et  1 et  16  et 

19.  415,  3 sq.  et  13  et  15. 
416,  5.  417,  17 
Orionis  canis  421,  1 
Orpheus  404,  16.  406,  15 
oscilla  389,  10  et  12 


Digitized  by  Googie 


SCH0LIA8TEN  GERMANICI  485 


Ouidius  381,  22 
Pan  407,  21.  409.  11  sq.  et  14 
Panathenaea  394,  19 
Pangaeus  mons  404,  23 
Panopolis  409,  15 
Panyasis  383,  16.  392,  8 
parens  omnium  luppiter 381, 6 
Pegasus  399,  23 
Pelinaeus  mons  386,  1 et  10 
PeUus  400,  2 et  4.  419,  3 
pellis  inaurata  391,  5 
Perseus  398,  11.  399,  10  et 

12  sq.  403,  4 e<  9 ei  11.  417, 

12 

Phaenomena  379,  4 
Phaenon  421,  18 
Phaeo  396,  15 
Phaesula  396,  13  ' 

Phaethon  421,  18  sq. 
Pherecydes  383,  2 

Athenaeus  396, 11 
<p^p€C0ai  389,  11 
Philemon  comicus  380,  1 
Philiscus  392,  15 
Philyra  410,  20.  419,  2 
Phoenice  uelVrsa  minor  382, 4 
Phosphorus  422,  4 sq.  et  8 
Phrixus  400,  17.  401,1 
Pisandrus  Rhodius  393,  20 
pisces  402,  6 et  12.  403,  1. 

417,  20.  418,  6 sq. 

Piscis  borius  402,  7 ei  9 
Piscis  maior  402,  5 

notius  402,  8 ei  10 
planetae  [418,  13].  421,  11  sq. 
Pliades  396,  22  ei  24.  397,  9. 

404,  4 

pluuiales  Pliades  396,  18 
Pollux  390,  6.  391,  2 
polos  382,  18 
Polydectes  403,  5 
Polyxo  396,  15 
Praesepium  393,  7 ei  13 
Priapus  392,  21  sq. 

Procris  414,  8 sq. 

Procyon  420,  23.  421,  4 
Prometheus  421,  13 
up6nouc  390,  19 


TTpoTpuyriTfip  389,  23 
Pyrois  421,  21.  422,  3 
Pyrrha  406,  4 ei  10 
reges  Aegyptiorum  quibus  cae~ 
rimoniis  regnum  ineant  408, 
19  sq. 

Rhamnos  405,  10 
Rhea  394,  24 

Rhodius  Pisandrus  393,  20 
saeculum  aureum  .388,  2 
Sagitta  411,  10 
Sagittarius  410,  2 ei  8 ei  13. 
411,  2 

Samothraces  dei  390,  22 
Saturnus  410,  20.  418, 16.  419, 
2.  421,  20.  422,  18 
Satyri  393,  2.  410,  6 
Scorpio  384,  22.  385,  23.  386, 
16.  413,  5 ei  8.  416,  1 
Septentrionale  clima  398,  18 
Septentrionalis  circulus  398,  7 
Septentriones  383,  9.  397,  4. 
384,  20 

Seriphus  403,  6 
Serpens  385,  11  et  14 
sidera  379,  13, 

notia  390,  21 
Sidon  396,  1 
Sidonia  396,  2 

signa  duodecim  401,  23.  402, 
23.  421  6 

Sirius  386,’ 23.  415,2 
Sisypho  397,  16 
Sisyphus  404,  10 
Sol  394,  18.  395,  3.  404,  22. 
406,  1.  412,  22.  421,  6.  421, 
19 

Sophocles  398,  20 
Sophron  379,  7 
Sositheus  410,  7 
Spica  390,  2 

spiritus  qui  per  materiam  ma- 
nat luppiter  380,  16 
Sterope  uid.  Asterope 
Stilbon  422,  9 ei  11 
Stoici  380,  16 
symposia  418,  21 
Syri  403,  1 


Digitized  by  Google 


486 


INDEX  IN  SCHOL.  GERM. 


Syria  dea  402,  15.  418,  8 
Taurus  395,  25.  397,  9.  397, 
18.  401,  5.  401,  22.  407, 19 
Taygete  397,  13.  404,  7 
Telchines  382,  13 
Tellus  413,  5 

templum  louis  Lycaei  381,  18 
Terra  383,  3.  387,  25.  395,  6 
testudo  404,  14 
Thebae  396,  15.  413,  11.  414, 
10 

.Thebani  414,  10 
Themis  387,  21.  395,  1 
0»ip(ov  419,  7 
Theseus  384,  15.  391,  14 
Thessalus  Deucalion  406,  3 
Thia  396,  20 
Thyene  396,  15 
Titanes  395,  4 et  10.  411,  20 
Titani  407,  13 
Tripus  390,  12 
tropicus  circulus  398,  9 
tropicus  hiemalis  circulus 
390,  20 


Tyndaridae  391,  2 
Typhon,  407,  18  et  22.  408, 
1 et  ^ et  17.  409,  10 
uates  418,  20 

Venus  384,  11.  416,  9.  422,  4. 

418,  10.  421,  22.  422,  1 
[Vesta  379,  8] 

uiae  omnes  in  louem  conue- 
niunt  380,  20 
uinum  388,  20 
nirgines  Athenienses  389,  9 
Virgo  387,  20.  388,  8.  389,  20. 

420,  17  et  21 
ursa  387,  1 1 
Vrsa  381,  21  et  22  • 

minor  uel Phoenice  382,  4 
Vrsae  duae  382,  8 
Vulcanus  384,  14.  393,  2.  394, 
21.  403,  7.  412,  20.  422,  1 
Vulpes  414,  12 
Zenodotus  Aetolus  380,  17 
Zethus  390,  10 
ZeOc  379,  15  et  18.  380,  5 


Digitized  by  Googie 


TABYLA 

AVCTORVM  A SCHOLIASTA  EXCERPTOEVM 


I 

Catasterismorum  Scholionmi 


239, 

1—8 

381, 

8- 

12 

239, 

8 — 1 

240,  3 

381, 

16- 

-22 

240, 

4 — : 

24i;  5 

381, 

23 

— 382, 

19 

241, 

6—16 

382, 

21 

— 383, 

11 

241, 

22  — 

242, 

15 

383, 

13 

— 384, 

6 

242, 

16—26 

384, 

7- 

■20 

242, 

27  — 

243, 

13 

384, 

22 

— 385, 

15 

243, 

14  — 

244, 

2 

385, 

16- 

-22.  386,  16' 

-23 

244, 

3—20 

387, 

1- 

■8.  13—19 

244, 

16  — 

245, 

8 

387, 

21 

— 388, 

8.  389,  20  — 

390,  3 

245, 

10  et 

13—21 

390, 

6- 

6 et  8- 

-9  et 

11—19 

245, 

22  — 

246, 

6 

392, 

6- 

13 

246, 

6—20 

392, 

26 

— 393, 

15 

246, 

21  — 

247, 

10 

393, 

16- 

-20.  394,  7— 

■15 

247, 

11  — 

248, 

29 

394, 

17 

— 395, 

15  et  19—22 

249, 

6—18 

396, 

7- 

•8.  397, 

18  - 

- 898, 6 

249, 

19  — 

250, 

10 

398, 

7- 

-17 

250, 

11-21 

398, 

20 

— 399, 

7 

250, 

22  — 

251, 

7 

^399, 

9- 

-19 

251, 

8 — 252,  2 

399, 

21 

— 400, 

15 

262, 

3—17 

400, 

17 

— 401, 

6 et 

19—22 

252, 

18  — 

253, 

3 

401, 

25 

— 402, 

3 

253, 

4—12 

402, 

5- 

-12 

263, 

13  — 

254, 

13 

403, 

4 - 

- 404,  S 

! 

254, 

14—27 

404, 

4- 

-11 

255, 

1—25 

404, 

13- 

-19  et  21  — 

405,  7 

256, 

1—14 

405, 

9- 

-17 

256, 

16  — 

257, 

10 

405, 

19 

— 406, 

1.  407,  3—8 

257, 

11  — 

258, 

2 

407, 

9- 

-17.  409 

, 16- 

-20 

Digitized  by  Google 


488 


TABVLA 


Catas  ierismorum 

Scholiorum 

268, 

3—28 

410, 

2—14.  411,  2—8 

269, 

1—13 

411, 

10—15 

269, 

14  — 260, 

2 

411, 

16—23 

260, 

3-19 

412, 

2—14 

260, 

23  — 261, 

22 

412, 

16  — 413,9  e<  19  — 414,1 

261, 

23  — 262, 

12 

414, 

6 — 13.  415,  2—9 

415, 

13  et  16—18.  417,  1—3 

262, 

21  — 263, 

6 

417, 

6—10 

263, 

7—14 

417, 

12—16 

263, 

16—26 

417, 

17  — 418,  3 

263, 

26  — 264, 

6 

418, 

5—12 

264, 

8—16 

418, 

15-22 

264, 

16  — 266, 

17 

419, 

2—12 

266, 

18  — 266, 

16 

419, 

14  — 420,  4 et  6—21 

266, 

16—26 

420, 

23  — 421,  7 

267, 

1—14 

421, 

11—12  et  18  et  21 

422, 

3—5  et  8—11 

267, 

16—23 

422, 

12—20 

n 

Nigidii  haec  sunt  (cf.  Breysigius  de  N.  F.  Berol.  1854) 

886,  22  — 386,  16 
388,  8—18  possedit 

390,  20  sed  in  medio  — , 391  14  exhibeant 
393,  20  — 394,  7 

396,  24  — 396,  7 

401,  6—19 

402,  12  — 403,  2 

406,  1 — 407,  3 

407,  17  — 409,  16 

410,  14  — 411,  2 relatns 


III 

Ex  Hygini  auctore  excerpsit  haec 

Hygini  poet,  Astron.  - Scholiorum 

n,  1 p.  366  Munck.  sed  nt  ait  381,  12—16 
Amphis  — 367  eam  Diana 
connertit 

367  non  nulli  etiam  dixerunt  381,  22  Ovidius  — scribit 
— in  ursam  eam  conver- 
tisse 


Digitized  by  Googie 


AVCTORVM 


489 


Hygini  poet.  Astron, 

. ^<>1  non  nulli  etiam  — 362 
ad  sidera  perlatura 
II,  6 p.  369  de  hoc  etiam  Pa- 
uyasis  in  Heraclea  dicit 
II,  5 p.  367  sed  ut  ait  qui 
Cretica  seg. 

II,  4 p.  362  non  nulli  hunc  — 
365  et  ipsos  morbo  affectos 
U,  24  p.  400  Eratostbenes  seq. 
II,  21  p.  394  quod  eius  prior 
pars  — 397  habent  honorem 
II,  34  p.  407  Aristomachus  seq, 

II,  33  p.  406—407 


Sckoliorum. 

383,  6—9 

383,  16  ut  refert  Panyasis 

1-f  P O 

384,  11—14  dedisse  et  16—17 

388,  19  sunt  qui  aliter  — 389, 
20  portat 
394,  14—15 
396,  8 — 397,  17 

413,  11  Aristomachus  — 

16  appellauerunt 
416,  13  — 417,  1 (cf.  Breysi- 
gius  l,  l.  p.  8) 


iin 

De  prooemio  sckoliorum  (380,  2 — 381,  6)  ex  sckoliis  Arateis 
(p.  49  Bekk.)  et  capillo  itcpl  feSqYfjceuJC  uilae  Arati  (Vra- 
nolog.  Petauii  p.  271  et  Arat.  ed.  Buhle  II  p.  433)  excerpto 
accurate  dixit  Breysigius  (progr.schol.Posnaniense  1866,p.  Is^J 


V 

Ipsius  scholiastae  haec  uidentur 

382,  19—20 

383,  16  magnitudinis  — fuisse 
387,  23-24 

?387,  25  — 388,  2 

390,  19  duodecim  autem  signa  haec  sunt 
392,  12  Graeci  — dicunt 
?399,  1 
399,  22 
404,  20—21 

413,  9 quorum  — 10  proferunt 
420,  5 
420,  20 


VI 

Praeter  minores  aliquot  particulas  (413,  17  iniationem  — 19 
figuratus  VIII;  415,  9 — 11)  supersunt  quae  aut  egregie  fallor 
aut  ipsi  quoque  Nigidio  debentur  haec 


Digitized  by  Google 


TABVLA  AVCTORVM 


387,  8—13 

390,  5.  6—8.  9—11 

391,  14  sunt  qui  dicunt  — 392, 

392,  13—25 

414,  13  — 416,  2 
416,  18  — 417,  1 
421,  13—17 

421,  21  nam  — 422,  3 

422,  5 est  — 8 uocatur 
422,  16  alii  — 22 


BIBLIOTHECA  GRAECA 

- CURANTIBUS 

FR.  JACOBS  ET  VAL.  CH.  FR.  ROST. 

Ersctuenen  sind  bis  jetzt:  vfi 

AeschilliB  oratio  in  Ctesiphontem , notis  instr.  I.  H.  Bremi. 

8.  jnai.  1826  — 7^ 

Aeschyli  Agamemno,  illnstr.  R.  H.  Klausen.  Ed.  H.  ed. 

R.  Enoeb.  8.  mai.  1863  ^ 

Choephorae,  illustr.  R.  H.  Klauben.  8.  mai.  1835  — 22^ 

Anacreontis  carmina,  Bapphoa  et  Erinnae  fragmenta,  anno- 

tatt.  illustr.  E.  A.  Mobbius.  8.  mai.  1826  ....  — 6 
Aristophanis  Nubes.  £d.  illustr.  praef.  est  W.  S.  Teuffel. 

Ed.  II.  8.  mai.  1863  — 12 

Delectus  epigrammatum  Graecorum,  novo  ordine  conc.  et 

comment.  instr.  Fn.  Jacobs.  8.  mai.  1826  . . . . — 18 

Demosthenis  conciones,  rec.  et  explic.  H.  Sauppe.  Sect.  I. 

(cont.  Philipp.  I.  et  Olynthiacae  I — III.)  Ed.  H.  8. 

mai.  1845  — 10 

Euripidis  tragoediae,  ed.  Pfhjqk  et  Klotz.  Vol.  I,  II 

et  in.  Sect.  I— III 4 27 

Einzcln{ 

Medea.  Ed.  II.  15  — Hecuba.  Ed.  II.  12 

Andromacba.Ed.il.  12  Heraclidae.  Ed.  II.,12 
Helena.  Ed.  II.  12  — Alcestis.  Ed.  II.  12 

Hercules  furens.  18  — Phoenissae.  18  — 


Orestes.  12  — Iphigenia  Taurica  12  — Iphi- 

genia quae  est  Aulide.  12 

Hesiodi  carmina,  recens,  et  illustr.  C.  Goettlino.  Ed.  II. 

8.  mai.  1843  1 — 

Einzein ; 

Theogonia.  7^  — Scutum  Herculis.  6 — Opera 


et  dies.  10»^  — Homeri  certamen,  fragmenta  et  vita 
Hesiodi.  15 

Homeri  Ilias,  varietat.  lect.  adi.  Spitzneb.  Sect.  I — IV. 

8.  mai.  1832  — 36  1 16 

Eintelo : 

Sect.  I.  lib.  1—6.  9 — Sect.  H.  lib.  7—12.  9 

Sect.  III.  lib.  13-18. 13i^—  Sect.  IV.  lib.  19-24.  ' 

Oie  einzig-e  Ansg-sbe  der  Ilias,  welche  den  kritischen  Apparat  yoll- 
st&ndig:  enthalt. 

Lysiae  et  Aeschinis  orationes  selectae,  ed.  I.  H.  Bbehi. 


8.  mai.  1826  — 15 

Lysiae  orqtiones  selectae,  ed.  I.  H.  Bremi.  8.  mai.  1826  — 9 
Pindari  carmina  cum  deperditarum  fragm.,  variet.  lect. 
adi.  et  comment.  illustr.  L.  Dissen.  Ed.  II.  cur. 

F.  G.  Scbnbidxwin.  Vol.  I.  1843  1 9 

Vol.  II.  Sect.  I.  n.  (Comment.  in  Olymp.  et  Pyth.) 

1846.  47.  (i  15  Ngr.) 1 — 

Platonis  opera  omnia,  recensuit,  prolegomenis  et  commen- 
tariis instruxit  G.  Stai.i,baum.  X Voll.  (21  Sectiones). 

8.  mai.  1836 — 65.  compl.  . .' 21  15 


Digitized  by  GoogLe 


Platonis  opera  omnia.  Einzeln: 

Apologia  Socratis  et  Crito.  Ed.  IV.  1858.  24  — 

Phaedo.  Ed.  III.  1850.  22^  >2^  — Symposium  c.  ind.  " 

Ed.  III.  1852.  22^tiy^  — Gorgias.  Ed.  III.  1861. 

Protagoras.  Ed.  IU.  c.  ind.  1865.  18  — Politi.i 

sive  de  republica  libri  doccm.  2 Voll.  Ed.  11.  2 
Einzeln;  Vol.  I.  Idb.  I — V.  1858.  1 12  Vol. 

II.  Lib.  VI — X.  1859.  1 3 — Phaedrus.  Ed. 

II.  1857.  24«^  — Menexenus,  Lysis,  Hippias  uterqiie, 

Io.  Ed.  II.  1857.  21  ngfr, — Laches , Charmides,  Alci- 
biades I.  II.  Ed.  II.  1857.  27  — Cratylus  cum  ind. 

1835.  27  — Euthydemus.  1836.  21  »7^  — Meno 

etEuthyphro  itemque  incerti  scriptorisTheages.Erastae 
et  Hipparchus.  1836.  1 12  — Timaeus  et  Cri- 
tias. 1838.  1 vfi  24  ^2^  — Theaetetus.  1839.  1 iqtf 

12  ny^  — Sopliista.  1840.  27  — Politicus  et  incerti 

auctoris  Minos.  1841.  27  — Philebus.  1842.  21ny^ 

— Leges.  Vol.  1.  Lib.  I— IV.  1858.  1 6 Vol.  II. 

Lib.  V— VIII.  1859.  1 6 ny^„,  Vol.  III.  Lib.  IX— XU. 

et  Epinomis.  1860.  l 6 »2^ 

Sophoclis  tragoediae,  rec.  et  cxplan.  E.  Wundeeus.  2 Voll. 

8.  mai.  1847  — 57  3 — 

Einzclo : 

Philoctetes.  Ed.  III.  12  — Oedipus  tyrannus.  Ed. 

IV.  12  »y^,  — Oedipus  Coloneus.  Ed.  III.  18  fiy^  — 
Antigona.  Ed.  IV.  12  »2^  — Electra.  Ed.  III.  12  ^^iy^  — 

Aiax.  Kd.  111.  12  •>ty^ — Trachiniae  Ed.  II.  Vl  ny^ 
Thucydidis  de  bello  Poloponesiaco  libri  VIII,  explan.  E.  F. 

Poppo.  4 Voll.  8.  mai.  1843 — 1856  4 — 

Kinzoln ; 

Lib.  I.  18  — Lib.  II.  18  — Lib.  III.  18  — 

Lib.  IV.  15  — Lib.  V.  15  — Lib.  VI.  18  — 

Lib  VII.  15  >2^  — Lib.  VIII.  15  ny^  — Indices  et 
de  historia  Thucydidea  commentatio.  20  tiy^ 

Xcnophoutis  Cyropaedia,  comment.  iustr.  P.  A.  Bornemann. 

8.  mai.  1838  — 15 

Memorabilia  (Commentarii), illustr.R.KijuNEE.  8.  mai. 

1858.  Ed.  II .....  — 26 

Anabasis(expeditioCyri  min.),illu8tr.R.KiiHHEB.1852.  1 7 

Einzeln  18  Aff:\ 

Sect,  I.  Lib.  I — IV.  Sect.  II.  Lib.  V — VIII. 

Oeconomicus, rec.  et  explan. L.BakiTENBACH.  8.  mai. 

1841 — 15 

Agesilaus  ex  ead.  recens.  8.  mai.  1843  . . . . — 12 

Hiero  ex  ead.  rec.  8.  mai.  1844 — 7^ 

Hcllenica,  Sect.I.  (lib. I. II.),  ex  ead.  rec.  8. mai.  1853.  — 12 

Sect.  II.  (lib.  III— VII.)  ex  ead.  rec.  8.  mai.  1863.  1 18 

Unter  der  Presse  befindet  sich: 

Pindari  carmina  edd.  L.  Dissen  et  F.  \V.  Sohnbiobwin.  Sect.  U. 
Fasp.  IU.;  Commentarius  in  Carmina  Nemea  et  Isthmia  nec 
non  in  fragmenta  ab  £.  de  Leutsch  confectus. 


Digitized  by  Google 


Digitized  by  Coogie 


oo5iF*^9/f65